Với quanniệm “Nghệ thuật tiểu thuyết, ở một chừng mực nào đó, là nghệ thuật của một sự nối két các điểm chính với nhau chứ không phải sự nhẫn nại đi theo lộ trình tuần tự, đều đặn của th
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC sư PHẠM HÀ NỘI 2
Chuyên ngành: Lí luận văn học
Ngưòi hướng dẫn khoa học:
TS PHÙNG GIA THẾ
HÀ NỘI - 2015
Trang 2Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và lòng biết ơn sâu sắc tới thầy giáo, TS Phùng Gia Thế - người đã trực tiếp hướng
dẫn, giúp đỡ, chỉ bảo tận tình để tôi hoàn thành khóa luận này
Tôi cũng xin trân trọng cảm ơn các thầy cô giáo trong khoa Ngữ Văn, đặc biệt là các thầy cô trong tổ Lí luận vãn học
và các bạn sinh viên trong nhóm khóa luận đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi hoàn thành khóa luận
Khóa luận được viết bằng niềm yêu thích đặc biệt với vấn đề nghiên cứu, người viết đã có nhiều cố gắng tìm tòi nhấtđịnh, song chắc chắn không thể tránh khỏi những thiếu sót Tôi rất mong nhận được những ý kiến đóng góp của thầy cô và cácbạn để khóa luận hoàn thiện hơn
Tôi xin trân trọng cảm ơn!
Hà Nội, tháng 05 năm 2015
Sinh viên
Nguyễn Thị Liên Khóa luận được hoàn thành dưới sự hướng dẫn trực tiếp của thầy giáo, TS Phùng Gia Thế Tôi xin cam đoan:
- Khóa luận là kết quả nghiên cứu, tìm tòi của riêng tôi
- Các tư liệu được trích dẫn trong khóa luận là trung thực
- Kết quả khóa luận chưa từng được công bố ở bất cứ công trình nghiên cứu
nào
Nếu sai, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm
Hà Nội, tháng 05 năm 2015 Sinh viên
Nguyễn Thị Liên MỤC LỤC
Trang 33.1.1 Ngôn ngữ giàu hình ảnh, lạ hóa, giàu chất thơ
3.1.2 3.1.3 3.1.4 TÀI LIỆU THAM KHẢO
Trang 43.1.5 MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
1.1 Trần thuật là một phương diện cơ bản của phương thức tự sự, gắn liền vớitoàn bộ quá trình tổ chức nghệ thuật của tác phẩm Trần thuật liên quan tớimọi cấp độ trong tác phẩm, chi phối mạnh mẽ đến mạch vận động của tácphẩm, cùng bố cục kết cấu, cho ta nhìn thấy diễn biến cốt truyện, tâm lý,hành động nhân vật, giọng điệu trần thuật, điểm nhìn trần thuật nhất địnhtrong tác phẩm Tìm hiểu một tác phẩm từ góc độ trần thuật là một biệnpháp tối ưu để khám phá hình thức tổ chức sinh động và phức tạp của nó
để từ đó tiếp cận phong cách nghệ thuật của nhà văn
1.2 Nằm trong dòng chảy đổi mới văn học từ sau năm 1986, tiểu thuyết ViệtNam đã có những bước chuyển mình mạnh mẽ, minh chứng cho sức sốngmãnh liệt của thể loại Người cầm bút phải đối diện với những yêu cầu bứcthiết của thời đại - “thời của tiểu thuyết” (Nguyễn Huy Thiệp): “Mỗi nhàtiểu thuyết, mỗi cuốn tiểu thuyết phải sáng tạo ra một hình thức riêng.Không tôn trọng những hình thức bất biến, mỗi cuốn sách mới cần xâydựng cho mình những quy luật vận động đồng thời sản sinh ra sự diệt vong
của chúng” (Aỉain Robbe Grillet) Cũng từ đây, tiểu thuyết đã trở thành
nhân vật quan trọng bậc nhất trên sân khấu văn học Việt Nam hiện đại.3.1.6 Từ sau năm 1986, tiểu thuyết Việt Nam đã dung nạp vào bản thân nónhững yếu tố của chủ nghĩa hậu hiện đại: sự xáo trộn giữa hư và thực, giữa cái huyền
bí siêu nhiên với đời thường; tính chất hỗn loạn và sự bất ổn của trật tự đời sống;những kiểu cấu trúc mới: mảnh vỡ tự sự, liên văn bản, gián cách, không gian, thờigian huyền ảo, Các yếu tố này đã được các nhà tiểu thuyết đương đại Việt Nam tiếpnhận và sáng tạo, góp phần không nhỏ trong việc tạo dựng một diện mạo mới cho nềnvăn học nước nhà
3.1.7 Cũng như các cây bút văn xuôi khác trên văn đàn đương đại Việt Namnhư: Hồ Anh Thái, Tạ Duy Anh, Dương Thu Hương, Nguyễn Việt Hà, Bảo Ninh,
Trang 5Nguyễn Bình Phương đã có những nỗ lực tìm hướng đi mới cho tiểu thuyết Với quan
niệm “Nghệ thuật tiểu thuyết, ở một chừng mực nào đó, là nghệ thuật của một sự nối
két các điểm chính với nhau chứ không phải sự nhẫn nại đi theo lộ trình tuần tự, đều đặn của thời gian và sự kiện”, Nguyễn Bình Phương đã viết trong sự trôi dạt cảm xúc,
đào sâu vào miền vô thức của con người Tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương có nhữngkhác lạ về kết cấu, cách xây dựng nhân vật, và đặc biệt là ở tổ chức trần thuật
1.3 Với thể loại tiểu thuyết, tổ chức trần thuật, có thể xem là một trong nhữngyếu tố quan trọng nhất trong phương thức khai thác đời sống của nhà văn.Trần thuật chi phối mạnh mẽ mạch vận động của tác phẩm, cùng bố cục,kết cấu tác phẩm, cho ta thấy vị trí, góc nhìn của người trần thuật và mọidiễn biến tâm lí, hành động nhân vật, diễn biến cốt truyện Nó cũng chính
là yếu tố cơ bản thể hiện ý thức cách tân thể loại của nhà văn Bởi vậy, tổchức trần thuật được nhiều nhà phê bình tập trung nghiên cứu và trở thànhcon đường để giải mã giá trị tư tưởng, nghệ thuật của tác phẩm Bàn về tầmquan trọng của trần thuật, G N Pospelov - nhà nghiên cứu văn học người
Nga, đã cho rằng: “Đóng vai trò quyết định trong loại tác phẩm tự sự là
nhận qua một loạt những tiểu thuyết: Vào cõi (1991), Những đứa trẻ chết già (1994),
Người đi vẳng (1999), Trí nhớ suy tàn (2000), Thoạt kỳ thủy (2004), Ngồi (2006) Đó
đều là những tác phẩm thể hiện một lối viết rất mới lạ, mở ra một hướng tiếp cận mớicho bạn đọc
3.1.9 Thoạt kỳ thủy là một trong những cuốn tiểu thuyết tiêu biểu đã góp
phần tạo nên vị trí và những đánh giá cao của giới nghiên cứu, của bạn đọc dành cho
Trang 6Nguyễn Bình Phương Đây là một tiểu thuyết có dung lượng ngắn nhưng đằng sau sốlượng câu chữ không nhiều ấy chất chứa bao bí ẩn, huyễn hoặc, thậm chí khó hiểu đối
với bạn đọc Nhà phê bình Thụy Khuê trong bài viết: “Thoạt kỳ thủy trong vùng đất 3.1.10 Cậm Cam hoang vu của Nguyễn Bình Phương” đã nhận xét: “Thoạt kỳ thủy là
một cuốn tiểu thuyết khác thường, khó đọc, bởi lối hành vãn và cẩu trúc truyện rất lạ, một thứ “thoạt kỳ thủy” trong vãn chương mang dấu ẩn sáng tạo” Quả vậy, trong
tiểu thuyết này, Nguyễn Bình Phương đã thể hiện tài năng của một nét bút đầy biếnhóa, đào sâu vào miền vô thức của con người bằng một nghệ thuật trần thuật linh hoạt
2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề
3.1.11 Nguyễn Bình Phương xuất hiện trên văn đàn với tư cách không chỉ làmột nhà thơ, mà ông còn là một nhà văn tài năng ở các thể loại như: truyện ngắn, tảnvăn, và đặc biệt đáng chú ý ở lĩnh vực tiểu thuyết Chính ở địa hạt tiểu thuyết mà têntuổi của nhà văn trở nên quen thuộc trong đời sống văn học Việt Nam đương đại Sángtác của Nguyễn Bình Phương ngay từ khi ra đời đã gây xôn xao dư luận và trở thànhđối tượng nghiên cứu của nhiều công trình nghiên cứu khoa học
3.1.12 1.2.1 Tình hình nghiên cứu chung về Nguyễn Bình Phương
Trang 73.1.13 Các bài báo viết về Nguyễn Bình Phương khá nhiều từ báo mạng đếnbáo viết, chẳng hạn được giới thiệu qua các báo: Pháp luật, Văn hóa, Văn nghệ trẻ, ;trên các trang Web side: http://www.evan.com.vn:
http://www.tienve.org: : bên cạnh đó còn có các bài báo cáo khoa học, luận văntốt nghiệp đại học, luận văn cao học Ngữ văn
3.1.14 Trong số các bài báo viết về Nguyễn Bình Phương, đáng chú ý ta có
thể kể đến như: Một số đặc điểm nổi bật trong sáng tác của Nguyễn Bình Phương, bài
của tác giả Trương Thị Ngọc Hân được đăng tải trên webside
http://www.tienve.org Bài viết đã chỉ ra những đặc điểm nổi bật nhất trong sángtác của Nguyễn Bình Phương: cách lựa chọn hiện thực là những mảng tự sự phânmảnh, sử dụng kết cấu xoắn ghép nhiều mạch truyện song song, sử dụng đan cài cácyếu tố kỳ ảo Đánh giá của tác giả bài viết sẽ là những gợi ý quan trọng cho ngườinghiên cứu sau này Hay có thể kể đến bài báo của tác giả Phạm Xuân Thạch đăng
trên báo Vãn nghệ số ra ngày 25/11/2006 cho rằng Ngồi “là một tiểu thuyết bắt người
ta suy nghĩ và làm điều ấy, nó xứng đáng là một tiểu thuyết và là một tiểu thuyết xuấtsắc”
3.1.15 Đoàn Minh Tâm trên báo Vãn nghệ trẻ số ra ngày 14/1/2007 với bài:
“Những đặc trưng của bút pháp huyền ảo trong tiểu thuyết Ngồi ” đã khái quát bút
pháp của Nguyễn Bình Phương trong tiểu thuyết này ở ba dạng: bút pháp huyền ảo phi
lí của Kafka, bút pháp huyền ảo siêu nhiên và huyền ảo tâm lí Qua đó giúp chúng tathấy được những ảnh hưởng của chủ nghĩa siêu thực, chủ nghĩa tự nhiên, chủ nghĩahiện thực huyền ảo đậm nét trong sáng tác của Nguyễn Bình Phương nói riêng vàtrong sáng tác văn chương nói chung
3.1.16 Trên Webside http://chimviet.fr.free và trên trang web cá nhân củaThụy Khuê ( http://thuykhe.fr.free) cũng đã đăng tải khá nhiều các bài nghiên cứu
về tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương như: Những yếu tổ tiểu thuyết mới trong tác
phẩm Trí nhớ suy tàn, Khuynh hướng hiện thực huyền ảo trong tiểu thuyết Những đứa trẻ chết già, Tính chất hiện thực linh ảo âm dương trong tiếu thuyết Người đi vẳng, Những đặc trưng của bút pháp huyền ảo trong tiểu thuyết Ngồi, Những bài viết này
Trang 8đã chỉ ra nét nổi bật nhất trong từng tác phẩm của Nguyễn Bình Phương Mỗi bài viết
là những nhận xét, đánh giá xác đáng, là những phát hiện có tính chất gợi mở chonhững người nghiên cứu về Nguyễn Bình Phương
3.1.17 Một số bài viết đã đưa ra nhận định chung hoặc tìm hiểu những nét độcđáo ở các phương diện khác nhau như: hiện thực, vô thức, ý thức, bản năng, tâm linh,giấc mơ, trong từng tiểu thuyết cụ thể của Nguyễn Bình Phương như:
3.1.18 Tác giả Nguyễn Chí Hoan có bài: “Những hành trình qua trống rỗng”
đã quan tâm đến vấn đề kĩ thuật trong tiểu thuyết Ngồi ở lối kết cấu lập thể, kết cấu
thời gian đồng nhận, lối hành văn với sự giản yếu của các câu văn Tiến sĩ Nguyễn
Mạnh Hùng với bài: “Người đi vẳng, ai đọc Nguyễn Bình Phương? Hay nỗi cô đơn
của tiểu thuyết cuối thể kỷ’’ đã có phát hiện “nhân vật của Nguyễn Bình Phương giấu
kín những ám ảnh của mình và sống với nó” Tác giả Phùng Gia Thế cũng có sự quan
tâm đáng kể đến tiểu thuyết của Nguyễ Bình Phương với các bài tiêu biểu như: “Cảm
nhận tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương”, “Cảm quan đời sống và những cách tăn nghệ thuật trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương”, “Những dấu hiệu hậu hiện đại trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương” Ngoài ra có thể kể đến tác giả Hoàng Nguyên Vũ
với bài: “Một lối đi riêng của Nguyễn Bình PhươngĐoàn cầm Thi với “Người đàn bà
nằm: từ “Thiếu nữ ngủ ngày ”, đọc “Người đi vẳng” của Nguyễn Bình Phương“',
“Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương” của Hoàng Thùy Linh;
“Tiểu thuyết hiện đại - Sự hội ngộ các tư duy tiểu thuyết hiện đại trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương” của Nguyễn Phước Bảo Nhân;
3.1.19 Là một cây bút trẻ trên văn đàn văn học Việt Nam đương đại nhưngNguyễn Bình Phương đã sớm tạo ra một sức hút đối với các sinh viên chuyên ngành,những bạn đọc chuyên nghiệp, những nhà nghiên cứu, Có thể kể đến luận văn thạc
sĩ của Hồ Thị Bích Ngọc với đề tài “Nguyễn Bình Phương với việc khai thác tiềm
năng thể loại để hiện đại hóa tiểu thuyết”, trường Đại học Sư phạm Hà Nội, năm
2008 Hay các luận văn như: “Khuynh hướng hiện thực huyền ảo trong tiểu thuyết
Nguyên Bình Phương” của tác giả Nguyễn Thị Thu Huyền khoa Văn học, trường Đại
học Khoa học Xã hội và Nhân văn; “Những cách tân nghệ thuật trong tiểu thuyết của
Trang 9Nguyễn Bình Phương” của Vũ Thị Phương; Nguyễn Thị Phương Diệp với khóa luận
tốt nghiệp “Yeu tổ kì ảo trong tiểu thuyết Nguyên Bình Phương” và luận văn thạc sĩ
“Nghệ thuật tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương” tất cả đều đi sâu khai thác những đổi
mới, cách tân sáng tạo trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương
3.1.20 Ngoài ra, có rất nhiều công trình khoa học không lấy tiểu thuyết củaNguyễn Bình Phương làm đối tượng nghiên cứu duy nhất nhưng nhìn chung, đa số cáccông trình nghiên cứu về tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn từ cuối những năm 90 củathế kỉ truớc đến những năm đầu thế kỉ XXI đều ít nhiều khảo sát các tiểu thuyết củanhà văn này Chẳng hạn, Hoàng cẩm Giang trong luận văn thạc sĩ (Đại học Quốc gia
Hà Nội): ‘‘Cẩu trúc thể loại tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI” đã phát hiện ra kiểu
nhân vật ký hiệu - biểu tuợng, nhân vật biến mất trong tiểu thuyết Nguyễn Bình
Phuơng; Phùng Phuơng Nga với ‘‘Nhận diện thỉ pháp thể loại tiếu thuyết mới ở Việt
Nam sau 1990”', “Những cách tân nghệ thuật trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại (giai đoạn 1986 - 2006)” của Mai Hải Oanh; “Tiểu thuyết Việt Nam những năm đầu thế ki XXI” của Cao Thị Hà; Bùi Thanh Truyền “Yeu tố kì ảo trong vãn xuôi đương đại Việt Nam”', Tất cả đều khảo sát tuơng đối nhiều trên tác phẩm của Nguyễn Bình
Phuơng Điều đó cho thấy những ảnh huởng đậm nét của Nguyễn Bình Phuơng đốivới văn học đuơng đại
1.2.2 Tình hình nghiên cứu tiểu thuyết “Thoạt kỳ thủy ” của Nguyễn Bình Phương
3.1.21 Là một trong số những tiểu thuyết tiêu biểu của Nguyễn Bình Phuơng,
Thoạt kỳ thủy đã trở thành đối tuợng nghiên cứu của nhiều công trình khoa học, đáng
chú ý nhất có thể kể đến một số công trình nhu:
3.1.22 Nhà phê bình Thụy Khuê trong bài “Thoạt kì thủy trong vùng đất Cậm
Cam hoang vu của Nguyễn Bình Phương” đã nêu lên cảm nhận của mình về mặt nội
dung và hình thức của cuốn tiểu thuyết, về nội dung: “Thoạt kỳ thủy là một bài thơ
đẫm máu và nước mẳt, đẫm tang thương, đầy huyễn hoặc, viết về hành trình của một cộng đồng, dù đã nửa phần điên loạn, vẫn không biết mình đang đi dần đến toàn phần điên loạn”, về hình thức nghệ thuật: “Thoạt kỳ thủy là cuốn tiểu thuyết khác thường,
Trang 10khó đọc bởi loi hành vãn và cẩu trúc truyện rất lạ Đây không phải là trang viết truyền thong vì vậy cần cách đọc không truyền thong Những yếu to vừa kịch, vừa phi kịch, vừa thơ, vừa phi thơ là những mẩu chốt cẩu trúc tiểu thuyết” Với Thoạt kỳ thủy,
Thụy Khuê cho rằng cần tập trung khám phá sự giao thoa của các thể loại kịch, thơ,tiểu thuyết trong tác phẩm này
3.1.23 Đoàn Cầm Thi trong bài “Sáng tạo vãn học: giữa mơ và điên (Đọc
Thoạt kỳ thủy của Nguyễn Bình Phương) ” đã đua ra những bình luận sâu sắc về đời
sống bản năng vô thức trong tiểu thuyết của nhà văn Bà cho rằng: "Vô thức chiếm vị
trí trọng tâm trong Thoạt kỳ thủy, được diễn tả trong một vãn phong chậm, ngẳn, chính xác, phản ánh một tư duy đang khảo sát, chiêm nghiệm Đặc biệt, nó được xem xét trong moi quan hệ với điên và mộng, là hai trạng thái trong đó vô thức hoạt động tích cực nhất, và lại khá gần nhau".
3.1.24 Nguyễn Chí Hoan trong bài viết "Cấp độ hiện thực và sự hão huyền
của ý thức trong Thoạt kỳ thủy’’ đã khẳng định "Nguyễn Bình Phương là nhà vãn Việt Nam đã đẩy cuộc thăm dò vô thức đi xa nhất’’ Trên tạp chí Nghiên cứu vãn học, tác
giả Đoàn Ánh Dương có bài: "Nguyễn Bình Phương - Lục đầu giang tiểu thuyết’’, tác giả đã đánh giá cao Thoạt kỳ thủy và xem tác phẩm "xứng đáng được coi là đỉnh cao
nhất, sự hội tụ trọn vẹn và sung mãn của bút lực tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương’’.
Bài viết có khen có chê và có những đánh giá khá khách quan về tiểu thuyết Nguyễn
Bình Phương Tác giả Hoàng Đăng Khoa có bài "Cõi nhân sinh nhàu nát trong Thoạt
kỳ thủy của Nguyễn Bình Phương’’ đã nhận định: “Thoạt kỳ thủy là thể giới của những con người vô trách nhiệm, u toi bản năng với những dục vọng không được kiềm chế, bung phát thành những hành động phỉ lí trí, phỉ nhăn tính ’’ Hay trong
bài tiểu luận "Thử khai mở kiến trúc hậu hiện đại trong tiểu thuyết Thoạt kỳ thủy của
Nguyễn Bình Phương’’, Hoàng Đăng Khoa cũng đã đưa ra phát hiện: "Với Thoạt kì thủy, bằng lối viết "đa thanh’’, Nguyễn Bình Phương còn để cho nhân vật của mình hồn nhiên giải thiêng, hạ bệ những gì mà nhiều người nhầm tưởng là thiêng liêng, cao quỷ’’ Tạp chí Sông Hương - số 307 (T.09-14) cũng đăng tải bài viết của Phạm Tấn
Trang 11Xuân Cao "Thoạt kỳ thủy dưới góc nhìn tâm thức hiện sinh ” với nhận định: “Thoạt kì
thủy là một hành trình của sự đày đọa, nhưng nó cũng có thể lại là một hành trình để thức tinh những con người, những thân phận rẻ rung tránh sa vào chốn ải hoang vu bất tận của nhân quẩn’’.
3.1.25 Hoàng Thị Quỳnh Nga trong Báo cáo khoa học năm 2004, đã tìm hiểu
phương diện "Lời câm của nhân vật Tính trong tiểu thuyết Thoạt kỳ thủy’’ Nội dung
lời câm của nhân vật chính là những ám ảnh của bạo lực, cái chết, của máu và củatrăng Hình thức của lời câm là ngôn ngữ chắp dính, sự phá vỡ quan hệ logic giữa cáccâu: câu ngắn, câu đặc biệt, câu bị khuyết thành phần hoặc không theo một trật tựnào
3.1.26 Qua các bài viết, các công trình nghiên cứu trên, các nhà phê bình đã
chỉ ra giá trị tác phẩm Thoạt kỳ thủy của Nguyễn Bình Phương, những đổi mới cách
tân của ông đối với tiểu thuyết đương đại Việt Nam, trong đó, ít nhiều đã động chạmđến nghệ thuật trần thuật trong tiểu thuyết của ông Tuy nhiên, chưa có một công trình
nào tìm hiểu về nghệ thuật trần thuật trong tiểu thuyết Thoạt kỳ thủy của Nguyễn Bình
Phương một cách toàn diện, triệt để với tư cách một yếu tố cấu trúc Bởi lẽ đó, trên cơ
sở gợi ý của những người đi trước, tác giả khóa luận muốn đi sâu tìm hiểu “Tổ chức
trần thuật trong tiểu thuyết Thoạt kỳ thủy của Nguyễn Bình Phương” để có thể hiểu
sâu hơn những tìm tòi cách tân nghệ thuật của nhà văn đối với văn học đương đại ViệtNam; đồng thời bổ sung thêm những vấn đề còn bỏ ngỏ, từ đó đề xuất một hướng tiếpcận tác phẩm của Nguyễn Bình Phương từ phương diện trần thuật
3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1 Mục đích nghiên cứu
3.1.27 Nghiên cứu đề tài này, tác giả khóa luận hướng đến mục đích phát hiện
ra nét đặc sắc trong tổ chức trần thuật của tiểu thuyết Thoạt kỳ thủy, thấy được nghệ
thuật kể chuyện của tác phẩm Đồng thời thấy được những tìm tòi, cách tân sáng tạotrong lối viết của Nguyễn Bình Phương và khẳng định những đóng góp quan trọng củanhà văn trên con đường cách tân tiểu thuyết Việt Nam
Trang 123.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
3.2.1 Tìm hiểu những lí luận cơ bản về tổ chức trần thuật trong tácphẩm tự sự nói chung và trong tiểu thuyết nói riêng
3.2.2 Chỉ ra những nét độc đáo trong nghệ thuật trần thuật và hiệuquả nghệ thuật của những sáng tạo đó đối với việc biểu đạt nội dungcủa tác phẩm
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cửu
4.1 Đối tượng nghiên cứu
3.1.28 Tổ chức trần thuật trong tiểu thuyết Thoạt kỳ thủy của Nguyễn Bình
Phương
4.2 Phạm vi nghiên cứu
3.1.29 Tiểu thuyết Thoạt kỳ thủy của Nguyễn Bình Phương do Nhà xuất bản
Hội Nhà văn ấn hành năm 2004
5 Phương pháp nghiền cứu
3.1.30 Thực hiện đề tài này, tác giả khóa luận sử dụng những phương phápchính sau:
5.1 Phương pháp phân tích đối tượng theo quan điểm hệ thống
5.2 Phương pháp lịch sử - phát sinh
5.3 Phương pháp phân tích - tổng hợp
5.4 Phương pháp so sánh - đối chiếu
6 Đóng góp của khóa luận
3.1.31 Khóa luận đi sâu khám phá tiểu thuyết từ phương diện trần thuật nhằm
hệ thống hóa kiến thức về tổ chức trần thuật với tư cách một thuật ngữ khoa học; nêu
bật những đặc điểm của tổ chức trần thuật trong tiểu thuyết Thoạt kỳ thủy của Nguyễn
Bình Phương; đồng thời, chỉ ra vai trò quan trọng của trần thuật đối với việc hìnhthành cá tính sáng tạo của Nguyễn Bình Phương
7 Bố cục của khóa luận
3.1.32 Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, phần nội dung của
Trang 13khóa luận được triển khai cụ thể thành ba chương:
3.1.33 Chương 1: Những vấn đề chung về trần thuật học
3.1.34 Chương 2: Người kể chuyện và điểm nhìn trần thuật trong tiểu thuyết
Thoạt kỳ thủy của Nguyễn Bình Phương.
3.1.35 Chương 3: Phương thức và kĩ thuật trần thuật trong tiểu thuyết Thoạt
kỳ thủy của Nguyễn Bình Phương.
3.1.36 NỘI DUNG
3.1.37 Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TRẦN THUẬT HỌC
1.1 Khái niệm trần thuật
3.1.38 Trần thuật là một phương thức nghệ thuật đặc trưng của loại tác phẩm
tự sự, đặc biệt là tiểu thuyết Trần thuật là một trong những yếu tố đóng vai trò quantrọng trong việc tạo ra tính hấp dẫn, tạo ra cái “ma lực” của tác phẩm ngôn từ vừa ởchiều sâu, vừa ở mặt cụ thể cảm tính Xét về mặt thuật ngữ, trần thuật là yếu tố đượcnhiều nhà nghiên cứu quan tâm và đưa ra những cách hiểu khác nhau Có thể kể đếnmột số ý kiến tiêu biểu:
3.1.39 Theo Từ điển thuật ngữ vãn học do Lê Bá Hán Trần Đình Sử Nguyễn Khắc Phi (đồng chủ biên): Trần thuật là “Phương diện cơ bản của phương
-thức tự sự, là việc giới thiệu, khái quát, thuyết minh, miêu tả đổi với nhân vật, sự kiện, hoàn cảnh, sự vật theo cách nhìn của một người trần thuật nhất định Vai trò của trần thuật rất lớn’’ [7, tr 364].
3.1.40 GS Trần Đình Sử trong cuốn giáo trình Lí uận vãn học, tập 2 cũng đưa
ra khái niệm trần thuật: “Trần thuật là hành vi ngôn ngữ kể, thuật, miêu tả sự kiện,
nhân vật theo một thứ tự nhất định’’ [19, tr 59].
3.1.41 Lại Nguyên Ân trong bài “về việc mở ra môn trần thuật học trong
ngành nghiên cứu vãn học ở Việt Nam’’ cho rằng: “Trần thuật (narration) chi phương thức nghệ thuật đặc trưng trong các tác phẩm thuộc loại vãn học tự sự (tương
tự trầm tư/ méditation/ đặc trưng cho vãn học trữ tình, đoi thoại đặc trưng cho vãn học kịch) ( ) Thực chất hoạt động trần thuật là kể, là thuật, là cái được kể, được thuật, trong tác phẩm vãn học là chuyện” [2, tr 146 - 147],
Trang 143.1.42 Hay trong cuốn 150 thuật ngữ vãn học, tác giả Lại Nguyên Ân cũng đưa ra khái niệm trần thuật: “Trần thuật là phương thức chủ yếu để cẩu tạo các tác
phẩm tự sự hay của người kế chuyện, tức là toàn bộ vãn bản tác phẩm tự sự, ngoại trừ lời nói trực tiếp của các nhân vật” [1, tr 325].
3.1.43 Cùng với quan điểm này là định nghĩa trong Giáo trình Lí luận vãn học
do GS Phương Lựu chủ biên đã đưa ra cách hiểu về khái niệm trần thuật tương đối
thống nhất với cách hiểu trên: “Trần thuật là kể, thuyết minh, giới thiệu về nhân vật,
sự kiện, bối cảnh trong truyện Trần thuật là hành vi ngôn ngữ kể, thuật, miêu tả sự kiện, nhân vật theo một trình tự nhất định’’ [13, tr.19].
3.1.44 Trần thuật (narration), xét về mặt thuật ngữ, còn có tên gọi khác là kểchuyện hay tự sự Gắn với những cách gọi này có một số quan điểm như sau:
3.1.45 Nhà giải cấu trúc người Mĩ, J.H Miller đã nói: “Tự sự là cách để ta
đưa các sự việc vào một trật tự, và từ trật tự ẩy mà chúng ta có được ỷ nghĩa Tự sự là cách tạo nghĩa cho sự kiện, biển co’’ [17, tr.12].
3.1.46 Khi bàn về kể chuyện, J.Linvelt cũng cho rằng: “Kể là một hành vi
trần thuật, và theo nghĩa rộng là cả một tình thể hư cẩu bao gồm cả người trần thuật
và người kể ” [21, tr 31 - 32].
3.1.47 Trong bài “Các nhà vãn Việt Nam nửa đầu thế ki XX nói về vãn tự
sự’’, Nguyễn Nghĩa Trọng đã đưa ra nhận xét: “Theo quan niệm xa xưa, ở Trung Quốc, Việt Nam, tự sự là phô bày sự thực, miêu tả trực tiếp một đoi tượng nào đó (sự việc, cảnh tượng, tình cảm ) bằng vãn thơ’’ [14, tr 306].
3.1.48 Tóm lại, từ những quan điểm trên, chúng ta nhận thấy: Trần thuật thựcchất là hành vi ngôn ngữ kể, thuật, miêu tả sự kiện, nhân vật theo một thứ tự nhấtđịnh, một cách nhìn nào đó Đây là yếu tố được sử dụng phổ biến trong các loại thểvăn học, song ở loại tác phẩm tự sự, nó trở thành một tiêu điểm, một nguyên tắc chủyếu để xây dựng thế giới nghệ thuật Nó không chỉ là yếu tố liên kết, dẫn dắt câuchuyện mà còn là bản thân của câu chuyện Khi cốt truyện không còn đóng vai trònòng cốt, nhân vật bị xóa mờ đường viền cụ thể thì yếu tố trần thuật là chìa khóa mở
ra những cánh cửa của tác phẩm
Trang 153.1.49 Bên cạnh đó, thực tiễn văn học cũng cho thấy, nghệ thuật trần thuật làmột trong những yếu tố cơ bản thể hiện cá tính sáng tạo của nhà văn Đối với ngườinghệ sĩ tài năng, nghệ thuật trần thuật ở mỗi tác phẩm luôn có sự tìm tòi và biến hóa
linh hoạt Sáng tạo văn học luôn đồng hành với sự sáng tạo “khơi những nguồn chưa
ai khơi và sáng tạo những gì chưa có’’ (Nam Cao) Sự thành công về phương diện
trần thuật là yếu tố kết đọng tài nghệ của mỗi người cầm bút Bởi vậy, tìm hiểu cácphương diện trần thuật sẽ giúp người đọc tiếp cận được với những giá trị văn chươngđích thực cũng như khẳng định được tài năng và những đóng góp của nhà văn vào tiếntrình văn chương
1.2 Các yếu tố cơ bản của trần thuật
3.1.50 Bàn về các yếu tố cơ bản của tổ chức trần thuật, GS Trần Đình Sử chorằng trần thuật gồm sáu yếu tố cơ bản: người kể chuyện, ngôi trần thuật và vai trầnthuật; điểm nhìn trần thuật; lược thuật; miêu tả chân dung và dựng cảnh; phân tích;bình luận; giọng điệu
3.1.51 Theo chúng tôi, trần thuật, trước hết đòi hỏi phải có người kể Chủ thểcủa hoạt động kể phải xử lí tốt mối quan hệ giữa chuỗi lời kể với chuỗi các sự kiện vànhân vật Như vậy, có hai nhân tố quy định tới trần thuật là: người kể chuyện và chuỗingôn từ.Từ người kể chuyện ta có ngôi trần thuật; điểm nhìn trần thuật Từ chuỗi ngôn
từ ta có ngôn ngữ trần thuật; giọng điệu trần thuật; không gian, thời gian trần thuật Sau đây, khóa luận sẽ đi tìm hiểu một số yếu tố tiêu biểu thuộc nghệ thuật trần thuậttrong tác phẩm của Nguyễ Bình Phương
1.2.1 Người kể chuyện và ngôi trần thuật
3.1.52 Trần thuật đòi hỏi phải có người kể hay nói đúng hơn người trần thuật
là vấn đề quan trọng, then chốt của tác phẩm tự sự vì không có tác phẩm tự sự nào lạikhông có người kể chuyện Nhà nghiên cứu T z Todozov đã khẳng định: “Người kể
chuyện là yếu tổ tích cực trong việc tạo ra thế giới tưởng tượng không thể có trần thuật mà thiểu người kể chuyện” Quan điểm này đã góp phần khẳng định vai trò của
hình thức kể chuyện trong nghệ thuật trần thuật
3.1.53 Vấn đề người kể chuyện là một trong những vấn đề trung tâm của thi
Trang 16pháp văn xuôi hiện đại, cũng là vấn đề xuất hiện ngay từ đầu thế kỉ XX ở Nga và sauđược nhiều nhà nghiên cứu quan tâm Do phạm vi đề tài, ở đây, chúng tôi chỉ tập hợpmột số ý kiến đánh giá tiêu biểu:
3.1.54 Theo G N Pospelov thì người kế chuyện là “người môi giới giữa các
hiện thực được miêu tả và người nghe (người đọc), là người chứng kiến, cắt nghĩa các
sự việc xảy ra ” [16, tr 196].
3.1.55 Với Todorov thì người kể chuyện không chỉ là người kể mà còn là
người định giá “Người kể chuyện là một nhân tổ chủ động trong việc kiến tạo thể giới
hư cấu Chỉnh người kể chuyện là hiện thân của những khuynh hướng mang tính xét đoán và đánh giá’’ [23, tr.197].
3.1.56 Phùng Văn Tửu cho rằng: “Nói đến người kể chuyện là nói đến điểm
nhìn được xác định trong hệ đa phương, không gian, thời gian, tâm lí, tạo thành góc nhìn [22, tr 206].
3.1.57 Theo các tác giả Từ điển thuật ngữ vãn học, người kể chuyện “là hình
tượng ước lệ về người trần thuật trong tác phẩm vãn học, chỉ xuất hiện khi nào câu chuyện được kể bởi một nhân vật cụ thể trong tác phẩm Đó có thể là hình tượng của chính tác giả (ví dụ: “tôi’’ trong Đôi mắt), dĩ nhiên không nên đồng nhất hoàn toàn với tác giả ngoài đời; có thể là một nhăn vật đặc biệt do tác giả sáng tạo ra (ví dụ: người điên trong Nhật kỉ người điên của Lỗ Tẩn); có thể là một người biết một câu chuyện nào đó Một tác phẩm có thể có một hoặc nhiều người kể chuyện [7, tr 221].
3.1.58 Qua một số ý kiến bàn về người kể chuyện ở trên, chúng tôi nhận thấy,người kể chuyện, hiểu một cách đơn giản, là một người được nhà văn sáng tạo ra đểthực hiện hành vi trần thuật Khi sáng tạo, nhà văn giống như người chép hộ lời lẽ của
người trần thuật do mình tạo ra và “Người đó chẳng bao giờ hoàn toàn là chính bản
thăn tác giả’’ (M Buy-tô).
3.1.59 Trong tác phẩm tự sự, nhà văn trình bày, tái hiện một cách sáng tạo thếgiới hiện thực thông qua lời kể, lời miêu tả, của một người trần thuật nào đó về
mặt bản chất, người kể chuyện chính là hình tượng do nhà văn sáng tạo nên, mangnhiệm vụ trần thuật và chỉ im lặng khi nhân vật lên tiếng Người kể chuyện có thể
Trang 17mang tư tưởng của nhà văn, thể hiện cách nhìn nhận, đánh giá của người nghệ sĩ vềthế giới khách quan nhưng tuyệt đối không bao giờ được đồng nhất hai khái niệm này.
3.1.60 Người kể chuyện trong tác phẩm có vai trò đặc biệt quan trọng Nókhông chỉ môi giới, dẫn dắt bạn đọc tiếp cận thế giới nghệ thuật mà còn có chức năng
tổ chức, sắp xếp các sự kiện trong tác phẩm Bởi vậy, người kể chuyện là sản phẩmcủa quá trình hư cấu của nhà văn, nó khác hoàn toàn với người kể chuyện thực tếtrong đời sống Khi nhà văn lựa chọn dạng thức xuất hiện của người kể chuyện trongtác phẩm tự sự cũng là cách để nhà văn thể hiện ý đồ sáng tác Có khá nhiều nhà líluận tập trung vào việc nghiên cứu phạm trù người kể chuyện trong tự sự như R.Scholes, R Kellogg, Bakhtin, w Booth, Họ đưa ra nhiều quan điểm khác nhau vềcách phân loại người kể chuyện Hai nhà nghiên cứu R Scholes và R Kellogg chorằng phải đặt người kể chuyện trong mối quan hệ với thế giới được kể, với các sự kiện
và nhân vật được kể Từ đó hai ông phân loại người kể chuyện ra làm bốn kiểu làngười kể chuyện truyền thống, sử quan, người kể chuyện nhân chứng và người kểchuyện toàn tri Cách phân loại này cho ta thấy các nhà nghiên cứu đã đặt người kểchuyện trong tiến trình phát triển của lịch sử văn học từ cổ đại đến hiện đại và đặc biệtchú ý đến cấp độ giao tiếp Đáng chú ý hơn cả là các công trình nghiên cứu của G.Genette đã phân biệt người kể chuyện thành ba kiểu cơ bản: người kể chuyện toàn tri,người kể chuyện bên trong và người kể chuyện bên ngoài Ngoài ra, căn cứ vào vị trícủa người kể chuyện trong tác phẩm, ta có: người kể chuyện ở ngôi thứ nhất, người kểchuyện ở ngôi thứ hai và người kể chuyện ở ngôi thứ ba
3.1.61 Hình tượng người kể chuyện gắn với ngôi kể đem lại cho tác phẩm cáinhìn, và sự đánh giá bổ sung về mặt tư tưởng, lập trường, thái độ, tình cảm cho cáinhìn tác giả, làm cho sự trình bày, tái tạo lại con người và cuộc sống trong tác phẩm
thêm phong phú Đúng như M Bakhtin đã nhận định: “Ta đoán định âm sắc tác giả
qua đoi tượng của câu chuyện kể, cũng như qua chính câu chuyện và hình tượng người kế bộc lộ trong quá trình kế’’.
1.2.2 Điểm nhìn trần thuật
3.1.62 Điểm nhìn (point of view) là một trong những vấn đề cơ bản, then chốt
Trang 18của trần thuật Điểm nhìn được hiểu là vị trí, chỗ đứng của người kể chuyện để xemxét, bình luận, miêu tả các sự việc, hiện tượng trong tác phẩm Có nhiều người đề xuấtcách gọi điểm nhìn là nhãn quan (vision), điểm quan sát (post of observation), tiêu cựtrần thuật (focus of narrative), nhưng theo chúng tôi, dùng khái niệm điểm nhìn là làphù hợp hơn cả vì điểm nhìn còn thể hiện lập trường tư tưởng của nhà văn Điểm nhìnnghệ thuật được xem như một camera dẫn dắt người đọc vào mê cung của văn bảnngôn từ Truyện bao giờ cũng được kể từ một điểm nhìn nhất định và bởi một người
kể chuyện nào đó
3.1.63 Điểm nhìn có mối quan hệ chặt chẽ với người kể chuyện, vì vậy nócũng thể hiện thái độ, cách đánh giá cũng như phong cách, cá tính sáng tạo của nhà
văn Theo Iu Lotman ‘‘hiếm có yếu tổ nào lại liên quan trực tiếp đến việc xây dựng
bức tranh thể giới như ‘‘điểm nhìn nghệ thuật”” Manfred Jahn khẳng định: “về mặt chức năng, điểm nhìn mang ỷ nghĩa của sự lựa chọn và giới hạn thông tin trần thuật, của việc nhìn các sự kiện và cẩu trúc của các sự kiện từ điểm nhìn của một người nào
đó và của việc tạo ra cái nhìn đồng cảm hoặc mỉa mai ở người quan sát” [9, tr 41].
Các tác giả của công trình Các khái niệm và thuật ngữ của các trường phái nghiên
cứu vãn học ở Tây Ầu và Hoa Kì thế kỉ XX thì cho rằng: điểm nhìn là một khái niệm
để ‘‘mô tả cách thức tồn tại của tác phẩm như một hành vỉ mang tính bản thể hoặc
một cấu trúc hoàn chinh tự trị đoi với thực tại và đoi với cá nhân nhà vãn” Còn
Henry James trong Nghệ thuật vãn xuôi (1884) lại cho rằng: ‘‘Điểm nhìn trần thuật là
sự lựa chọn cự ly trần thuật nào đó loại trừ được sự can thiệp của tác giả vào các sự kiện được miêu tả và cho phép vãn xuôi trở nên tự nhiên hơn, phù hợp với cuộc sổng hơn” [12, tr 14].
3.1.64 Như vậy, theo quan điểm của các học giả nước ngoài thì điểm nhìnđược hiểu như một phạm trù hình thức độc lập, không phụ thuộc vào thực tại lịch sửcũng như chủ thể sáng tạo văn bản
3.1.65 Một số nhà nghiên cứu Việt Nam cũng đưa ra những cách hiểu về điểm
nhìn nghệ thuật Theo Nguyễn Thái Hòa thì: “Điểm nhìn nghệ thuật là điểm xuất phát
của một cẩu trúc nghệ thuật, hơn thế nữa là cấu trúc tiềm ẩn được người đọc tiếp
Trang 19nhận bằng thao tác suy ý từ các moi quan hệ giữa người kế và vãn bản, giữa vãn bản
và người đọc vãn bản, giữa người kế và người đọc hàm ẩn” [8, tr 96] Nhận thấy vai
trò đặc biệt của điểm nhìn trần thuật, nhà lý luận Phương Lựu đã nhấn mạnh: “Nghệ
sỹ không thể miêu tả, trần thuật các sự kiện của đời sổng nếu không xác định cho mình một điểm nhìn đổi với sự vật, hiện tượng, nhìn từ góc độ nào, xa hay gần, cao hay thấp, từ bên trong hay bên ngoài” [13, tr 12], bởi sự trần thuật trong văn xuôi
nghệ thuật bao giờ cũng tiến hành từ một điểm nhìn nào đó Nhà văn không thể miêu
tả nghệ thuật và tổ chức tác phẩm mà không xác lập cho mình một điểm nhìn, một chỗđứng nhất định Việc chọn một chỗ đứng thích hợp để nguời kể chuyện kể câu chuyện
là một trong những sự trăn trở đối với nhà văn khi sáng tạo tác phẩm Bởi vậy, điểmnhìn trần thuật góp phần đáng kể vào sự thành công của tác phẩm, qua đó thể hiện sựsáng tạo của nhà văn trên hành trình lao động nhọc nhằn của mình
3.1.66 Nhu vậy, có nhiều quan điểm về điểm nhìn trần thuật Ta có thể thấy:Điểm nhìn trần thuật là vị trí, khoảng cách, góc độ chủ thể trần thuật dùng để quan sátđối tuợng trần thuật Điểm nhìn trần thuật có thể từ bên ngoài, có thể từ bên trong, cócái nhìn từ một phía, có cái nhìn từ nhiều phía Trong nghệ thuật trần thuật, sáng tạocủa nhà văn truớc hết thể hiện ở cách “ứng xử” với câu chuyện để tạo ra sự đa dạngcủa các điểm nhìn nghệ thuật Bởi vậy, điểm nhìn trần thuật không thể chỉ thuần túyliên quan đến phuơng diện hình thức nhu là một góc nhìn, mà còn nhu là một quanđiểm, một thái độ trần thuật
3.1.67 Theo lí thuyết tự sự học, có ba kiểu điểm nhìn gắn với ba kiểu nguời kểchuyện Đó là điểm nhìn từ đằng sau - Zero, điểm nhìn từ bên trong và điểm nhìn từbên ngoài
3.1.68 Nguời kể chuyện toàn tri ứng với điểm nhìn zero, nhìn từ đằng sau.Nguời kể chuyện mang sức mạnh toàn năng, thông suốt, tuờng tận hết mọi chuyệnkhông chỉ ở hiện tại mà còn có khả năng tái hiện lại quá khứ và dự báo truớc tuơnglai Độ bao quát hiện thực của nguời kể chuyện bao giờ cũng lớn hơn hết thảy mọinhân vật Con mắt của nguời trần thuật có mặt ở mọi lúc, mọi nơi, xoáy sâu vào từngchi tiết nhỏ của đời sống để kể lại cho độc giả Nhờ vậy mà mọi hiện thực đều đuợc