Tình Hình Nhiễm Bệnh Cầu Trùng Ở Lợn Nuôi Tại Trại Chăn Nuôi Lợn Trường Đại Học Nông Lâm Thái Nguyên Và Biện Pháp Phòng Trị

Vòng đời của cầu trùng lợn Vòng đời của cầu trùng được tính từ khi gia súc nuốt phải noãn nang có sức gây bệnh, qua quá trình sinh trưởng, phát triển trong và ngoài cơ thể cho đến khi c

Trường đại học nông lâm

-  -

BÁO CÁO KẾT QUẢ ĐỀ TÀI NGHIấN CỨU KHOA HỌC CẤP TRƯỜNG

Tên đề tài:

“Tình hình nhiễm bệnh cầu trùng Ở lợn nuôi tại

TRẠI CHĂN NUễI LƠN TRƯỜNG ĐẠI HỌC NễNG LÂM THái

Nguyên và biện pháp phòng trị”

Chủ trỡ đề tài : ThS Đỗ Thị Lan Phương

Thái Nguyên, năm 2012

TÓM TẮT KẾT QUẢ ĐỂ TÀI Tên đề tài: “ Tình hình nhiễm bệnh cầu trùng ở lợn nuôi tại trại chăn nuôi lợn trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên và biện pháp phòng trị”

Chủ trì đề tài : ThS Đỗ Thị Lan Phương

ĐT : 0989 893 771; Email :dolanphuongcnty@gmai.com

Cơ quan chủ trì đề tài : Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên

Thời gian thực hiện: 1/2012 đến tháng 12 năm 2012

Địa điểm thực hiện: Trại chăn nuôi lợn, trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên

1 Mục tiêu của đề tài

- Xác định tỷ lệ và cường độ nhiễm cầu trùng ở lợn nuôi tại trại chăn nuôi lợn trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên

- Xác định hiệu lực điều trị của thuốc trị cầu trùng: Hancoc, Vinacoc.ACB

2 Nội dung chính:

- Đánh giá tình hình nhiễm bệnh cầu trùng ở lợn nuôi tại trại chăn nuôi

Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên

- Theo dõi triệu chứng lâm sàng lợn bị mắc bệnh cầu trùng

- Thử nghiệm hiệu lực điều trị của thuốc trị cầu trùng Hancoc, Vinacoc.ACB

- Biện pháp phòng trị bệnh cầu trùng

3 Kết quả nghiên cứu chính đã được

- Lợn nuôi ở trại chăn nuôi trường Đại học Nông Lâm nhiễm hai giống cầu

trùng Eimeria và Isosporav, với tỷ lệ nhiễm là 31,62% và 16,27%

- Tỷ lệ và cường độ nhiễm cầu trùng giảm dần theo tháng tuổi của lợn; cao nhất là lợn ≤ 2 tháng tuổi (58,33%), thấp nhất là lợn > 4 tháng tuổi (33,87

- Tỷ lệ và cường độ nhiễm cầu trùng ở lợn có sự khác nhau giữa các tháng trong năm

- Giống Landrace có tỷ lệ và cường độ nhiễm cầu trùng cao hơn giống Yorside (53,92% so với 42,47

- Lợn có trạng thái phân lỏng nhiễm cầu trùng cao nhất 71,11%, thấp hơn ở lợn có trạng thái phân sệt 46,25, thấp nhất ở phân bình thường 37,37%

- Các triệu chứng lâm sàng chủ yếu của lợn mắc bệnh cầu trùng là: gầy, chậm lớn, da khô, lông xù, niêm mạc nhợt nhạt, tiêu chảy

- Hiệu quả điều trị cầu trùng lợn của thuốc Hancoc là 84,65%, thuốc Vinacoc.ACB là 92,30%

SUM MARY

The subject name: The situation of infected pigs by coccidiosis in the

pigsty of Thai Nguyen University of Agriculture and Forestry and the preventing and treating measures

The subject tutor: Master Đỗ Thị Lan Phương

Phone number: 0989 893 771; Email :dolanphuongcnty@gmai.com

The responsible organization of subject: Thai Nguyen university of

Agriculture and Forestry

The accomplished time: From 1/2012 to 12/2012

The accomplished place: the pigsty of Thai Nguyen University of Agriculture and

Forestry

1 Objective subject

pigsty of Thai Nguyen university of Agriculture and Forestry

Vinacoc.ACB

2 Principal Substances

- Evaluate the situation of infected pigs by coccidiosis in the pigsty of Thai Nguyen University of Agriculture and Forestry

- Observe the clinical symptoms in affected pigs by coccidiosis

- approve the treating efficiency of coccidiosis medicaments: Hancoc, Vinacoc.ACB

- Methods of preventing and treating disease

3 Obtained results

- The infected pigs in the pigsty of Thai Nguyen university of Agriculture and

Forestry affected two types of coccidiosis Eimeria and Isosporav with infected

proportions are following results: 31,62%; 16,27%

- Prevalence and intensity of infected pigs by coccidiosis decreased in accordance with the age of pigs; the highest of those are less than 2 months of age, the lowest

of the same are more than 4 months of age (33,87 %)

- Prevalence and intensity of infected pigs by coccidiosis have a difference among months of the year

- Landrace race has higher prevalence and intensity than Yorkshire race (53,92% compared with 42,47%)

- Pigs have highest state of aqueous feces 71,11%, less than pigs excreted semi–liquid feces that have 46,25 and pigs have normal feces that obtained

37,37%

dry skin, fuzzy, anemia, and diarrhea

following results 84,65%, 92,30%

đã từng bước đáp ứng một lượng thực phẩm lớn cho nhu cầu thực phẩm trong

nước và tiến tới xuất khẩu Nhiều hình thức chăn nuôi trang trại kỹ thuật cao đã xuất hiện ở Việt Nam Đây là những tín hiệu đáng mừng đối với ngành chăn nuôi, trong đó có chăn nuôi lợn

Chăn nuôi lợn chiếm một vị trí hết sức quan trọng trong nền kinh tế quốc dân Chăn nuôi lợn là nguồn cung cấp thực phẩm cho con người, là nguồn cung cấp phân bón cho ngành trồng trọt và là nguồn cung cấp nguyên liệu cho ngành chế biến Thông qua các phương pháp chăn nuôi khác nhau, trên nhiều giống lợn khác nhau, áp dụng các thành tựu mới của khoa học vào sản xuất, chăn nuôi lợn nước ta đã đạt nhiều kết quả rất khả quan, góp phần thúc đẩy nền kinh tế phát triển, cải thiện đời sống nhân dân

Cùng với sự phát triển của ngành chăn nuôi thì dịch bệnh cũng thường xuyên xảy ra và diễn biến phức tạp, đây là yếu tố gây thiệt hại đáng kể cho ngành kinh tế này Ngoài những bệnh truyền nhiễm thường gặp như Dịch tả, Tụ huyết trùng, Phó thương hàn… còn phải kể đến các bệnh do ký sinh trùng đường ruột gây nên trong đó có bệnh cầu trùng Lợn bị nhiễm cầu trùng thường bị tiêu chảy, giảm năng suất và hiệu quả chăn nuôi, mở đường cho các nguyên nhân gây bệnh khác xâm nhập

Xuất phát từ thực tế trên, để nắm rõ hơn về tình hình bệnh cầu trùng lợn

đồng thời góp phần hạn chế tác hại của bệnh và giúp trại chăn nuôi lợn trường Đại

học Nông Lâm Thái Nguyên có thêm nhiều hiểu biết về bệnh, cách phòng trị bệnh

chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Tình hình nhiễm bệnh cầu trùng ở lợn nuôi tại trại chăn nuôi lợn trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên và biện pháp phòng trị”

1.2 Mục tiêu nghiên cứu

- Xác định tỷ lệ và cường độ nhiễm cầu trùng ở lợn nuôi tại trại chăn nuôi trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên

- Xác định hiệu lực điều trị của thuốc trị cầu trùng: Hancoc, Vinacoc.ACB

PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU

2.1 Cơ sở khoa học của đề tài

2.1.1 Phân loại cầu trùng lợn

Cầu trùng là động vật đơn bào có hình cầu, hình trứng, hình bầu dục, hình trụ hay hình elip (phụ thuộc vào từng loài cầu trứng) Cầu trùng ký sinh chủ yếu ở

tế bào biểu bì ruột của nhiều loài gia súc, gia cầm và cả ở người Theo Levine D.N (1985) [38], cầu trùng ở lợn được phân loại như sau:

Ngành: Protozoa

Lớp: Sporozoasida

Bộ: Eucoccidiorida Phân bộ: Eimeriorina

Họ: Eimeridae Giống: Eimeria Giống: Isospora Họ: Cryptosporididae Giống: Cryptosporidium

Bệnh cầu trùng đã được Luvenhuch A phát hiện từ năm 1932, cách đây trên

370 năm Tuy nhiên, những nghiên cứu lúc này chỉ mang tính chất khởi đầu, chưa xác định rõ các loài cầu trùng gây bệnh cho động vật

Cho đến nay, các nhà khoa học đã phát hiện được nhiều loài cầu trùng ký

sinh ở lợn, trong đó có một số loài sau (Johannes Kaufmann, 1996) [37]:

2.1.2 Đặc điểm hình thái, kích thước và cấu trúc các loài cầu trùng lợn

* Đặc điểm hình thái, kích thước

Hiện nay, các nhà khoa học cho biết đã tìm thấy 11 loài cầu trùng giống

Eimeria sp và 2 loài thuộc giống Isospora ký sinh ở lợn

• Cầu trùng giống Eimeria:

- Eimeria debliecki (Douwes, 1921): đây là loài phổ biến nhất, có độc lực gây bệnh cao nhất và là nguyên nhân chính gây bệnh cầu trùng lợn E.debliecki có

2 dạng Oocyst:

+ Dạng thứ nhất: có kích thước rất lớn 50 x 25 µm, vỏ gồm 2 lớp rõ rệt,

không có Micropyle (lỗ noãn), hình trứng, dưới kính hiển vi nhìn thấy các hạt nội

nhân rõ rệt Thời gian hình thành bào tử nang là 7 - 9 ngày

+ Dạng thứ 2: có kích thước nhỏ hơn 18 - 24 x 15 - 20 µm, nhưng có

Micropyle và dưới kính hiển vi không nhìn thấy các hạt nội nhân Thời gian hình

thành bào tử nang là 2 -3 ngày

Loài E.debliecki cư trú ở tá tràng, làm cho niêm mạc ruột viêm cata rồi xuất

huyết và hoại tử (Phạm Văn Khuê, Phan Lục, 1996) [6]

Theo Lê Văn Năm (2003) [17], loài E.debliecki rất độc cho lợn con, nhưng

khi ký sinh ở lợn trưởng thành chúng ít có khả năng gây bệnh

- Eimeria suis (Voller, 1921): Oocyst hình elip hay hình cầu, kích thước 13 -

20 x 11 - 15 µm, vách nhẵn, không màu, không có Micropyle Thời gian hình

thành bào tử nang là 6 ngày

- Eimeria neodebliecki (Vetterling, 1965): Oocyst hình elip, kích thước trung bình 21,2 x 15,8 µm, không có Microp yle Thời gian hình thành bào tử nang

là 13 ngày

- Eimeria scabra (Henry, 1931): Oocyst có hình bầu dục hoặc hơi có dạng

elip, màu vàng nâu Vỏ có 2 lớp, xù xì tựa như phủ đầy gai Có lỗ noãn ở phần hẹp của nang trứng Trong nang trứng có hạt cực Kích thước 23,2 - 34,8 x 17,4 - 23,7

µm, trung bình là 30,55 x 21,56 µm Thời gian hình thành bào tử là 9 - 12 ngày, trong bào tử có thể cặn Sinh sản vô tính và sinh sản giao tử trong màng niêm mạc trực tràng Ký sinh ở đoạn hồi tràng, có khi ở ruột già lợn

- Eimeria spinosa (Henry, 1931): Oocyst hình bầu dục hoặc hơi kéo dài

thành hình elip Vỏ màu nâu và rất xù xì toàn bộ mặt ngoài được bảo vệ bởi tập

hợp những gai dài khoảng 1 µm, không có Micropyle nhưng có hạt cực Kích

thước 16 - 22,4 x 12,8 -16 µm Sinh sản vô tính trong ruột non Thời gian hình thành bào tử là 12 - 15 ngày Ký sinh ở ruột non lợn

- Eimeria guevarai (Romeo, Ridriguez và Lizcano herrera, 1931): Oocyst hình quả lê, kích thước 26 - 32 x 15 - 19 µm, không có Micropyle Thời gian hình

thành bào tử là 10 ngày ở nhiệt độ 20°C

- Eimeria perminuta (Henry, 1931): Oocyst hình trứng, đôi khi hình cầu,

kích thước 11,2 - 16 x 9,6 - 12,8 µm, vỏ nhám, màu vàng nâu, không có

Micropyle Thời gian hình thành bào tử là 11 ngày

- Eimeria scrofae (Galli - Valerio): Oocyst hình trụ, kích thước 24 x 15 µm,

có Micropyle

- Eimeria polita (Pellerdy, 1949): Oocyst hình elip, kích thước 23 - 27 x 10 -

17 µm, vỏ nhẵn, màu vàng nâu, hoặc hồng nâu, không có Micropyle Thời gian

hình thành bào tử là 8 - 9 ngày Ký sinh ở hồi tràng và không tràng lợn

- Eimeria porci (Vetterling, 1963): Oocyst hình trứng, kích thước 18 - 27 x 13 -

18 µm, vỏ nhẵn, không màu và Micropyle không rõ ràng

- Eimeria cerdonis (Vetterling, 1965): Oocyst hình elip, kích thước 26 - 32 x

20 - 23 µm, vỏ nhám, màu vàng đến không màu, không có Micropyle

• Cầu trùng giống Isospora:

- Isospora suis (Biester và Murray, 1934): Oocyst hình bầu dục hay gần

tròn, vỏ có 2 lớp màu vàng sáng hoặc trơn nhẵn Kích thước 17,4 - 22,3 x 14,5 - 20,3 µm, trung bình 20,78 x 17,31 µm Có hạt cực Sinh sản vô tính trong niêm mạc ruột non Thời gian hình thành bào tử khoảng 3 - 5 ngày Ký sinh ở ruột non

đôi khi ở kết tràng lợn

- Isospora almaataensis (Paichuk, 1953): Oocyst hình bầu dục hay gần tròn

Vỏ trơn nhẵn, màu xám đậm hay xám nhạt Hạt cực thường có những nang trứng tròn Kích thước 24,6 - 31,9 x 23,2 - 29 µm, trung bình 27,93 x 25,95 µm Sau thời

kỳ sinh sản bào tử thể cặn hình thành trong bào tử Thời gian hình thành bào tử là

3 - 5 ngày Vị trí ký sinh chưa rõ

Theo nghiên cứu của Nguyễn Thị Kim Lan (2005) [7]: tần suất xuất hiện các loài cầu trùng biến động từ 30,76 - 100%, trong đó có 3 loài quan trọng gây bệnh

chính cho lợn: E debliecki, E neodebliecki, I suis đều là 100%

* Cấu trúc của cầu trùng

Oocyst cầu trùng có nhiều hình dạng, kích thước khác nhau tùy thuộc vào từng loài Tuy nhiên, phần lớn Oocyst cầu trùng có đặc điểm cấu tạo như sau:

Oocyst màu vàng sáng hoặc không màu, màu vàng nhạt hoặc nâu nhạt Vỏ ngoài của Oocyst thường nhẵn, cũng có loài vỏ xù xì (E.spinosa) Vỏ chia làm 2

lớp: lớp vỏ ngoài dày, vỏ trong mỏng, vỏ ngoài và vỏ trong có thể tách rời nhau

Về cấu tạo hóa học: vỏ ngoài Oocyst là lớp quinine protein, vỏ trong là lớp lipit kết hợp protein để tạo thành khúc xạ kép (lipoprotein) Lớp trong của vỏ Oocyst chiếm 80% gồm: một lớp glycoprotein (dày 0,9 µm), được bao bọc bởi một

lớp lipit dày (0,1 µm) Lớp lipit chủ yếu là phospho lipit chính lớp này bảo vệ

Oocyst cầu trùng chống lại sự tấn công về mặt hóa học Một số loài cầu trùng ở phía đầu nhọn của Oocyst có một cái “nắp” khúc xạ, gọi là Micropyle (lỗ noãn) Micropyle là vị trí có khe hở của màng bao quanh Macrogamete khi thụ tinh, sau

khi thụ tinh thì khe hở đóng lại và vì vậy nhiều loài không thấy Micropyle nữa

Goodrich (1994) [35] khi nghiên cứu vỏ cấu trúc Oocyst cho rằng lớp ngoài là vỏ

bọc liên tục kể cả khi có Micropyle và sau khi thụ tinh Micropyle đóng lại và nó không bao giờ mở ra, và đây không phải là con đường mà Sporozoite thoát ra khỏi Oocyst Việc thoát ra của Sporozoite bằng con đường nào, cách nào, điều kiện ra

sao đều chưa rõ ràng và hiện nay có nhiều nhà khoa học đang nghiên cứu

Hình 2.1: Cấu tạo Oocyst giống Eimeria gây bệnh

2.1.3 Vòng đời của cầu trùng lợn

Vòng đời của cầu trùng được tính từ khi gia súc nuốt phải noãn nang có sức gây bệnh, qua quá trình sinh trưởng, phát triển trong và ngoài cơ thể cho đến khi chúng lại tạo ra những noãn nang có sức gây bệnh

Sự truyền rộng khắp của cầu trùng trên hành tinh của chúng ta nhờ vào cấu trúc và vòng đời phức tạp cũng như khả năng thích nghi nhanh để tiếp tục phát triển, tồn tại lâu trong thiên nhiên (Lê Văn Năm, 2003) [17]

Chu trình phát triển sinh học của các loài cầu trùng lợn giống như ở các loài

động vật khác

•Vòng đời phát triển của cầu trùng giống Eimeria

Theo Nguyễn Thị Kim Lan, Lê Minh (2008) [8], Lê Văn Năm (2003) [17]

chu trình phát triển của cầu trùng giống Eimeria trải qua 3 giai đoạn phát triển:

Giai đoạn sinh sản vô tính (Schyzogonie)

Giai đoạn sinh sản hữu tính (Gametogonie)

Giai đoạn sinh sản bào tử (Sporogonie)

Hai giai đoạn đầu tiến hành trong cơ thể vật chủ (thời kỳ nội sinh sản),

cụ thể là diễn ra trong tế bào biểu bì ruột của gia súc (Kolapxki N.A và cs, 1980) [25] Giai đoạn sau tiến hành ngoài cơ thể ký chủ gọi là thời kỳ ngoại sinh sản Cụ thể như sau:

- Giai đoạn sinh sản vô tính (Schyzogonie)

Lợn nuốt Oocyst có sức gây bệnh, đến dạ dày, dưới tác dụng của dịch dạ dày, Oocyst vỡ ra giải phóng 4 Sporocyst Đến ruột non, các Sporozoit bên trong Sporocyst được hoạt hóa bởi dịch mật và men Trypsin, phá vỡ lớp màng của Sporocyst và được giải phóng ra Ngay lập tức, Sporozoit xâm nhập tế bào biểu

mô ruột và tiến hành sính sản vô tính, phân chia theo hình thức liệt phân thành

nhiều thể phân lập thế hệ 1 (Schizont 1)

Ngay bên trong thể phân lập thế hệ 1 đó, xung quanh mỗi nhân, các nguyên sinh chất xuất hiện và bao quanh để hình thành dạng ký sinh trùng nhỏ hình bầu

dục, lúc này chúng được gọi là thể phân lập trung gian (Merozoit) Thể phân lập

trung gian phát triển, chúng phá tung tế bào biểu bì nơi chúng khu trú và giải phóng

ra rất nhiều Merozoit trưởng thành Các Merozoit lại lập tức xâm nhập vào các tế

bào biểu bì mới để tiếp tục phát triển và trở thành thể phân lập thế hệ mới, gọi là

Schizont 2 Quá trình sinh sản vô tính cứ như vậy, được lặp đi lặp lại nhiều lần và

tạo ra thể phân lập thế hệ 3, 4, 5…

Mỗi chủng cầu trùng khác nhau có giai đoạn sinh sản vô tính khác nhau, hình thành nên các thể phân lập và số thế hệ thể phân lập nhất định khác nhau, sau

đó chúng chuyển sang giai đoạn sinh sản hữu tính

- Giai đoạn sinh sản hữu tính (Gametogonie)

Giai đoạn này bắt đầu từ thể phân lập thế hệ cuối cùng của cầu trùng Từ thể phân lập cuối cùng, chúng phân chia thành các thể phân đoạn và xâm nhập vào các

tế bào biểu bì ký chủ để biến thành những thể sinh dưỡng và phát triển thành giao

tử đực, giao tử cái Giao tử cái (Macrogamet) có nhân rất to, chứa nhiều chất dinh dưỡng, ít chuyển động và có lỗ noãn Giao tử đực (Microgamet) nhỏ hơn, nhân

của nó cũng nhỏ hơn, chúng chuyển động nhanh nhờ có 2 lông roi Qua lỗ noãn

(Micropyle) của giao tử cái, giao tử đực chui vào và thực hiện quá trình thụ tinh

tạo ra hợp tử Hợp tử được bao bọc bởi một lớp màng, lúc này nó được gọi là noãn

nang (Oocyst), có hình bầu dục, gần tròn, elip hay quả lê tùy thuộc vào từng loài cầu trùng Đến đây, các Oocyst rơi vào lòng ruột và kết thúc giai đoạn sinh sản

hữu tính

Màng bọc vỏ noãn nang gồm 2 lớp, nguyên sinh chất luôn ở dạng hạt Một

số loài cầu trùng thấy ở một đầu Oocyst có nắp, lỗ noãn, điểm sáng hay hạt cực

Như vậy, tùy từng chủng loại cầu trùng mà có hình dạng, kích thước noãn nang khác nhau, có hay không có nắp trứng, lỗ noãn, điểm sáng hay hạt cực, cũng như giai đoạn sinh sản bào tử hình thành bào tử hay túi bào tử, có hay không có thể cặn trong noãn nang hay trong bào tử

- Giai đoạn sinh sản bào tử (Sporogonie)

Sau khi Oocyst rơi vào lòng ruột, chúng cùng với phân được thải ra ngoài

môi trường và bắt đầu giai đoạn phát triển mới ngoài cơ thể

Theo Bhurtei J.E (1995) [32], có từ 70 - 80% Oocyst thải ra ngoài vào ban

ngày, tập trung trong khoảng thời gian từ 9h sáng đến 13h chiều, mặc dù lúc này lượng phân thải ra chỉ chiếm 25% lượng phân trong ngày

Ngoài môi trường, Oocyst muốn tiếp tục duy trì sự sống buộc phải thích

nghi với điều kiện môi trường mới: nhiệt độ, ẩm độ, ánh sáng, không khí… luôn

thay đổi Sự thích ứng đầu tiên là Oocyst đã tự bảo vệ mình bằng cách nhanh

chóng tạo ra được vỏ cứng, dày gồm 1 - 2 lớp với màu sắc khác nhau tùy thuộc

vào chủng cầu trùng Sau đó, trong mỗi Oocyst hình thành 4 nguyên bào tử (Sporocyst) có hình bầu dục, xung quanh mỗi nguyên bào tử được bọc một màng

mỏng và trở thành túi bào tử Trong mỗi túi bào tử, nhân của tế bào lại chia về hai phía được ngăn cách bởi một màng mỏng nữa để trở thành thể bào tử có hình lưỡi

liềm gọi là bào tử con (Sporozoit)

Như vậy, trong quá trình sinh sản bào tử, từ 1 Oocyst của cầu trùng giống Eimeria tạo ra 4 nguyên bào tử (Sporocyst), trong mỗi nguyên bào tử chứa 2 thể bào tử (Sporozoit) 8 thể bào tử này được bao bọc bởi một lớp vỏ cứng chung, dày gồm 2 lớp, gọi là bào tử nang (Oocyst gây bệnh), kết thúc giai đoạn sinh sản bào

tử

Theo Kolapxki (1980) [25], Lê Văn Năm (2003) [17], chỉ có các Oocyst sau khi trở thành Oocyst gây bệnh mới có khả năng gây bệnh và truyền bệnh từ gia súc

này sang gia súc khác

•Vòng đời của cầu trùng giống Isospora

Vòng đời phát triển của cầu trùng giống Isospora tương tự giống Eimeria,

tuy nhiên có điểm khác biệt ở giai đoạn 3 - giai đoạn sinh sản bào tử Ở giai đoạn

này, trong mỗi Oocyst chỉ hình thành 2 túi bào tử (Sporocyst), chứ không phải là 4 túi bào tử như giống Eimeria Nhưng trong mỗi túi bào tử lại hình thành 4 thể bào

tử (Sporozoit) và tất cả cùng được bọc chung bởi một vỏ cứng dày 2 lớp Bào tử nang (Oocyst gây bệnh) được hình thành cũng chứa 8 thể bào tử, kết thúc giai

đoạn phát triển sinh sản bào tử giống như Eimeria

Hình 2.2: Sơ đồ tóm tắt vòng đời chung của cầu trùng

2.1.4 Tính chuyên biệt của cầu trùng

Theo Kolapxki N.A và Paskin P.I (1980) [25], Lê Văn Năm (2003) [17], tính chuyên biệt của cầu trùng là sự thích nghi phức tạp và lâu dài của cầu trùng với một ký chủ hay một cơ quan, mô bào hay tế bào nhất định phù hợp cho sự tồn tại, phát triển của chúng

- Đối với giống Eimeria:

Tính chuyên biệt của giống Eimeria thể hiện rất nghiêm ngặt, chúng chỉ có

thể gây bệnh cho ký chủ mà chúng thích nghi trong quá trình tiến hoá

Theo Kolapxki N.A và cs (1980) [25], những loài cầu trùng riêng biệt ký sinh ở những gia súc khác nhau thường rất khó phân biệt được về mặt hình thái Ví dụ: Một số loài cầu trùng cừu và dê, gà tây và gà rất giống nhau về các đặc điểm hình thái

Tính chuyên biệt nghiêm ngặt của cầu trùng giống Eimeria biểu hiện không

chỉ với ký chủ của chúng mà còn đối với nơi chúng ký sinh trong cơ thể ký chủ Ví

dụ: Ở lợn, chủng E.debliecki chỉ cư trú ở tá tràng Ở bò, E.bukidnonensis chỉ ký sinh ở niêm mạc ruột non, còn E.cylindrical chỉ ký sinh trong niêm mạc ruột già

Ở thỏ, chủng E.stiedae cư trú trong tế bào biểu bì ống mật gây viêm cục bộ đường

dẫn mật

Chính sự chuyên biệt này đã là điều kiện cơ bản giúp cho nhiều loài cầu trùng ký sinh đồng thời trên cùng một ký chủ, trên những cơ quan, mô bào riêng biệt của ký chủ đó

- Đối với giống Isospora:

Khi so sánh tính chuyên biệt giữa 2 giống cầu trùng Eimeria sp và Isospora

sp thì người ta thấy giống Eimeria sp có tính chuyên biệt cao hơn giống Isospora

sp (Lê Văn Năm, 2003) [17]

Các nhà nghiên cứu cho biết, dạng tăng trưởng và phát triển trong quá trình

sinh sản của Isospora không có tính chuyên biệt, vì thế sản phẩm tăng trưởng của Isospora gondii hoặc của I.bigaemina là Toxoplasma có thể gây bệnh không chỉ

cho chó, mèo mà còn có khả năng gây bệnh cho chuột, cu li, thỏ, cừu, linh dương, hoẵng, bồ câu, chim sẻ, vịt, rùa, rắn và kể cả con người

2.1.5 Sức đề kháng của cầu trùng lợn

Sức đề kháng của cầu trùng là khả năng chống lại các tác nhân bên ngoài như nhiệt độ, độ ẩm… tác động đến sự sinh trưởng và phát triển bình thường của cầu trùng

- Ảnh hưởng của các yếu tố vật lý

+ Nhiệt độ: Môi trường ẩm ướt, nhiệt độ ôn hoà (22 - 23°C) là điều kiện thuận lợi nhất cho cầu trùng phát triển, ở nhiệt độ này cần 16 - 18h để cầu trùng phát triển thành bào tử con

Theo Nguyễn Thị Kim Lan, Lê Minh (2008) [8], Oocyst của E debliecki, E

scabra có thể tồn tại ở môi trường bên ngoài 15 tháng ở nhiệt độ (-4°C) - 40°C, Oocyst

không có bào tử vẫn tiếp tục tồn tại ở nhiệt độ (-2°C) - (- 7°C) ít nhất 26 ngày

Theo Lê Văn Năm (2003) [17], nhiệt độ thích hợp cho quá trình phát triển bào

tử nang ngoài cơ thể là 15 - 35°C Lạnh -15°C và nóng trên 40°C bào tử nang sẽ chết

Trong điều kiện nước nóng 80°C Oocyst chết ngay tức khắc (Onop E.M, 1962) Còn Long P.L và cs (1979) [40] cho rằng: Oocyst có thể tồn tại qua mùa

đông giá lạnh nhưng không chịu được nhiệt độ cao

+ Ẩm độ: Ẩm độ có vai trò quan trọng, nó ảnh hưởng đến thời gian hình thành

bào tử và khả năng tồn tại của Oocyst cầu trùng

Theo Ellis C.C (1986) [34], ở nhiệt độ không đổi Oocyst sẽ bị chết khi ẩm

độ giảm, nhiệt độ từ 18°C - 40°C, ẩm độ 21 - 30% thì chúng dễ bị chết sau 4 - 5

ngày

+ Các tia tử ngoại:

Theo Warner D.E (1933) [44], Oocyst tồn tại 18 tuần trong đất râm mát một

phần, 21 tuần trong đất râm mát hoàn toàn

Ánh nắng chiếu trực tiếp tác động gây hại đến Oocyst, nhưng cỏ dại đã bảo

vệ chúng tránh tia X (Long P.L và cs, 1979) [40]

Phạm Văn Chức và cs (1991) [1] cho rằng: Oocyst khi bị xử lý bức xạ ở

mức 20 - 35 Krad cho giá trị bảo hộ tốt nhất (100%), dưới 10 Krad (80%), nhưng

nếu liều quá thấp hoặc quá cao thì không có hiệu quả phòng bệnh Oocyst chưa sinh bào tử ít mẫn cảm đối với tia X hơn Oocyst đã sinh bào tử tới 15 lần

- Ảnh hưởng của các yếu tố hoá học

Sự chịu đựng đặc biệt với môi trường biến đổi do cầu trùng có sức đề kháng với một số chất tẩy trùng là yếu tố quan trọng để cầu trùng duy trì sự tồn tại và lây

truyền của chúng Oocyst cầu trùng có sức đề kháng cao với các loại hoá chất và

thuốc sát trùng thông thường

Perard (1925) cho biết: Oocyst có thể sinh sản bào tử sau nhiều ngày tiếp

10%

William R.B (1997) [45] đã nghiên cứu tác dụng của dung dịch Amoniac

10% trong 12h liên tục có thể làm cho 100% Oocyst không sinh được bào tử

2.1.6 Những hiểu biết về bệnh cầu trùng lợn

2.1.6.1 Khái niệm bệnh cầu trùng lợn

Theo Lê Văn Năm (2003) [17] bệnh cầu trùng lợn (Coccidiosis suum) còn

có tên là Eimeria suis, là bệnh ký sinh trùng truyền nhiễm nguy hiểm do 6 chủng Eimeria gây ra, trong đó chủng Emeria debliecki là chủ yếu Bệnh gây thiệt hại về

kinh tế do lợn con bị bệnh còi cọc, chậm lớn và tỷ lệ tử vong cao

Bệnh cầu trùng gây thiệt hại rất lớn cho ngành chăn nuôi lợn do:

- Tỷ lệ chết cao ở lợn con (từ 10 - 20%)

- Giảm tốc độ sinh trưởng tăng trọng kém

- Tiêu tốn thức ăn và các chi phí khác tăng cao như: Chi phí về thuốc điều trị, thuốc sát trùng, chăm sóc nuôi dưỡng Theo Muray P.K (1997) [27] năm 1986, việc bán thuốc ký sinh trùng trên toàn cầu hơn 1,5 tỷ đô la, trong đó có tới 325 triệu đô la cho thuốc diệt cầu trùng

2.1.6.2 Đặc điểm dịch tễ học của bệnh cầu trùng lợn

- Loài vật mắc bệnh: Tất cả các giống lợn nhà và lợn rừng đều có thể mắc bệnh

- Mùa vụ: Bệnh phân bố không đều theo các tháng trong năm Bệnh thường xuất hiện và dễ bùng phát vào các tháng có khí hậu ẩm ướt, mưa phùn, nhiệt độ 18°C - 35°C Chính vì vậy, mùa hè và mùa xuân có tỷ lệ nhiễm cầu trùng cao hơn mùa thu và mùa đông

- Tuổi: Svanbaep X.K (1967) cho rằng, mức độ nhiễm cầu trùng cao nhất là

ở lợn con từ 30 - 60 ngày tuổi

Chae C (1998) [33] nghiên cứu và cho biết, lợn con trước cai sữa ở các trại

lợn nhiễm Isospora suis với tỷ lệ khá cao, chiếm 50 - 70% các trại lợn được khảo sát

Theo Lê Văn Năm (2003) [17], lợn con từ 1 - 3 tháng tuổi rất dễ bị nhiễm căn nguyên, đặc biệt lợn con từ 15 - 60 ngày rất dễ nhiễm bệnh và bệnh dễ dàng

bùng phát ở thể dưới cấp tính và cấp tính Lợn trên 3 tháng tuổi chỉ mang trùng rất

ít khi mang bệnh

- Điều kiện vệ sinh thú y: Tình trạng vệ sinh thú y là một trong những yếu tố

ảnh hưởng rất lớn đến khả năng nhiễm cầu trùng của lợn

Theo Morgot A.A (2000) [26], những cơ sở chăn nuôi có điều kiện chăm sóc tốt, vệ sinh chuồng trại nghiêm ngặt thì tỷ lệ nhiễm cầu trùng là 5 - 10% Ngược lại, ở những cơ sở chăn nuôi có điều kiện không đảm bảo thì tỷ lệ nhiễm cầu trùng chiếm 30 - 69%

Theo Nguyễn Thị Kim Lan và cs (2005) [7], lợn nuôi ở tình trạng vệ sinh thú y kém nhiễm cầu trùng cao từ 55,45% - 66,30% Tỷ lệ và mức độ nhiễm giảm

rõ rệt ở tình trạng vệ sinh tốt hơn

- Các yếu tố stress: Yếu tố stress có hại như chuồng trại chật chội, thức ăn kém dinh dưỡng, thiếu sữa, nhiệt độ môi trường thay đổi, lợn con đang mắc các bệnh ký sinh trùng khác hoặc suyễn thì bệnh cầu trùng xảy ra nặng hơn

2.1.6.3 Cơ chế sinh bệnh của bệnh cầu trùng lợn

- Đường bài xuất mầm bệnh: Lợn mắc bệnh bài xuất Oocyst cầu trùng qua phân ra ngoài ngoại cảnh Oocyst được phân tán rộng rãi ở ngoài tự nhiên và quá trình sinh sản bào tử bắt đầu để tạo thành các Oocyst có khả năng gây bệnh

- Đường xâm nhập vào cơ thể: Lợn nhiễm cầu trùng qua đường miệng, do

lợn tiếp xúc với thức ăn, nước uống, nền chuồng, dụng cụ chăn nuôi nhiễm Oocyst

cầu trùng có sức gây bệnh

Cầu trùng lây nhiễm từ lợn bệnh sang lợn khoẻ theo 2 cách:

+ Lây nhiễm trực tiếp: Lợn bệnh thải Oocyst cầu trùng qua phân, do đó Oocyst sẽ dễ dàng được phát tán trên khắp nền chuồng, máng ăn, máng uống và

dụng cụ chăn nuôi Tập tính của lợn là thường hay sục sạo, liếm láp nên dễ nuốt

phải Oocyst có sức gây bệnh

+ Lây nhiễm gián tiếp: Dụng cụ chăn nuôi, người chăn nuôi, giày, dép, ủng,

phương tiện vận chuyển cũng đóng vai trò quan trọng trong việc mang Oocyst cầu

trùng từ ngoài vào trong chuồng nuôi gia súc hoặc từ ô chuồng này sang ô chuồng khác

Bạch Mạnh Điều (1995) [3] đã kiểm tra 420 mẫu xe cải tiến, quang thúng thấy tỷ lệ nhiễm cầu trùng là 4,28%

Hoàng Thạch (1999) [18] khảo sát 250 mẫu từ ủng dùng trong khu chuồng nuôi, tỷ lệ nhiễm là 5,6% và khảo sát 20 mẫu dụng cụ dọn vệ sinh chuồng nuôi tỷ

lệ nhiễm là 11,2%

Ngoài ra, các con côn trùng, động vật như gián, ruồi, chuột cũng là tác

nhân mang Oocyst cầu trùng từ ngoài vào hoặc từ ô chuồng này sang ô chuồng khác

- Vị trí gây bệnh:

Cầu trùng có tính chuyên biệt cao không chỉ với loài vật mắc bệnh, mà còn

ở vị trí ký sinh Mỗi loài cầu trùng thường có xu hướng ký sinh ở những vị trí nhất định trên cơ thể lợn:

+ E.debliecki (Douwer, 1921): Ký sinh ở ruột non, đôi khi ở ruột già

+ E.scabra (Henry, 1931): Ký sinh ở hồi tràng, đôi khi ở ruột già

+ E.suis (Voller, 1921): Vị trí ký sinh chưa rõ

+ E.neodebliecki (Henry, 1931): Ký sinh ở ruột già

+ E.perminuta (Henry, 1931): Ký sinh ở ruột non

+ E.polita (Pellerdy, 1949): Ký sinh ở hồi tràng và không tràng của lợn + E.porci (Vetterling, 1965): Ký sinh ở đoạn cuối hồi tràng và không tràng

của lợn

+ E.cerdonis (Vetterling, 1965): Vị trí ký sinh chưa rõ

+ Isospora suis (Biester 1934): Ký sinh ở ruột non lợn

- Quá trình sinh bệnh:

Theo Kolapxki N.A và cs (1980) [25], trong màng niêm mạc ruột, ký sinh trùng phát triển mạnh bằng sinh sản vô tính và làm cho hàng loạt tế bào biểu bì bị chết Người ta xác định rằng, một con vật mắc bệnh cầu trùng thải ra môi trường hàng ngày từ 9 đến 980 triệu nang trứng Điều đó có nghĩa là trong cơ thể con vật

ốm, hàng ngày bị chết trên 500 triệu tế bào biểu bì ruột Không những chỉ các tế

bào trong đó cầu trùng sinh sản mạnh mẽ, mà cả những tế bào bên cạnh, những mao mạch và mạch quản bị phá huỷ Sự phá huỷ hàng loạt các tế bào của ký chủ làm cho tính toàn vẹn của vách ruột bị tổn thương Những vùng ruột bị phá huỷ sẽ

bị vi sinh vật xâm nhập làm phức tạp thêm cho quá trình sinh bệnh và gây ra những ổ huỷ hoại lớn cho màng niêm mạc Vì vậy, nhiều đoạn ruột không tham gia được vào quá trình tiêu hoá Điều đó làm cho con vật đói dai dẳng, dẫn tới sự ngưng đọng và phù nề các cơ quan mô bào khác nhau

Quá trình bệnh thường thể hiện loãng máu, giảm bạch cầu, mạch đập chậm

Sự sinh sản mạnh mẽ của cầu trùng trong niêm mạc ruột và sự phá huỷ các tế bào biểu mô ruột dẫn tới hậu quả là trên các vùng protit bị chết, hệ vi khuẩn gây mủ sẽ sinh sản Các loại vi khuẩn này còn làm nặng thêm quá trình viêm trong ruột, gây rối loạn chức năng hấp thụ và vận động của ruột, dẫn đến con vật ỉa chảy

William R.B, Busshell A.C và cs (1996) đã theo dõi diễn biến tác động gây

bệnh của cầu trùng và cho biết: sau khi nhiễm Eimeria sp 3 ngày, ruột bị phù nề

và xung huyết Quá trình gây bệnh như sau:

+ Ngày thứ nhất: Oocyst ở trong ruột dưới tác dụng của dịch dạ dày, ruột, mật, vỏ Oocyst bị phá vỡ và giải phóng ra các bào tử trùng (Sporozoite) Chúng

lập tức chui vào các tế bào biểu bì để ký sinh và hình thành thể phân lập 1

(Schizont 1), giải phóng các thể trung gian (Merozoite) Các Merozoite lại tiếp tục

xâm nhập vào các tế bào mới

+ Ngày thứ hai, ba: Sau 2 hoặc 3 thế hệ Schizont 2 hoặc Schizont 3, các Merozoite thế hệ cuối cùng sẽ phát triển và biệt hoá thành các giao tử đực (Microgamet) và các giao tử cái (Macrogamet) trong tế bào niêm mạc ruột và

tuyến Lúc này hiện tượng xung huyết niêm mạc là căn bản, hiện tượng xuất huyết còn ít

+ Ngày thứ tư: Giao tử đực (Microgamet) kết hợp với giao tử cái (Macrogamet) tạo thành hợp tử và phát triển thành Oocyst

+ Ngày thứ năm: Hàng loạt tế bào niêm mạc ruột bị phá vỡ để giải phóng ra

Oocyst, gây hiện tượng xuất huyết tràn lan, tế bào biểu mô bong tróc, làm thành

ruột trở nên mỏng hơn so với bình thường

+ Ngày thứ sau: Bắt đầu xuất hiện Oocyst theo phân ra ngoài

Theo Lê Văn Năm (2003) [17], các tế bào niêm mạc, nhất là niêm mạc ruột, sau khi bị phá huỷ đã mở đường cho hàng loạt vi trùng xâm nhập, gây ra nhiều bệnh thứ phát, làm cho ký chủ đã ốm yếu lại bị bệnh khác cùng một lúc xảy ra

như: E.coli, Salmonella, Clostridium, Klebsiella, và bức tranh lâm sàng càng

phức tạp hơn

Những xét nghiệm máu về hoá sinh và hình thái cho thấy, khi bị bệnh cầu trùng, số lượng hồng cầu, hàm lượng Hemoglobin giảm, con vật bị thiếu máu Ngoài ra, vào thời kỳ bệnh tiến triển cấp tính, con vật bị bệnh còn giảm lượng

đường trong máu, giảm lượng kiềm dự trữ, dẫn đến bệnh súc nhanh chóng bị kiệt

sức và bị chết (Kolapxki N.A và cs, 1980) [25]

2.1.6.4 Miễn dịch bệnh cầu trùng lợn

* Những nghiên cứu về miễn dịch cầu trùng ở vật nuôi

Bằng thực nghiệm Tyzzer (1929) [43] đã chứng minh là có 2 mức miễn dịch trong bệnh cầu trùng:

- Mức 1: Phát sinh sau khi con vật nhiễm một lượng nhỏ cầu trùng Khi đó

sẽ tạo ra miễn dịch yếu và nếu gây nhiễm cho chúng một liều cầu trùng cao hơn (liều siêu nhiễm) thì chúng sẽ mắc bệnh lại

- Mức 2: Khi con vật nhiễm một lượng lớn cầu trùng Trong trường hợp này

sẽ có miễn dịch khi con vật mắc bệnh lại Tác giả cho rằng, cường độ miễn dịch có

liên quan đến số lượng cầu trùng xâm nhập vào cơ thể Nhận định này được Beyer xác nhận khi thí nghiệm trên thỏ và Paskin xác nhận khi thí nghiệm trên gà con

Theo Bachmam (1930) [31] cho rằng: miễn dịch theo tuổi hình thành ở gia súc do chúng tái nhiễm cầu trùng nhiều lần

Horton Smith (1963) [36] cũng chứng minh điều đó bằng cách: Tác giả nuôi cách ly gà đến 6 tháng tuổi (không cho tiếp xúc với cầu trùng) Sau 6 tháng tuổi,

cho nhiễm tự nhiên thấy gà rất cảm thụ với Eimeria tenella, nhưng sau đó khi nuôi bình thường thì gà không bị nhiễm E tenella nữa

* Tính đặc hiệu của miễn dịch cầu trùng Eimeria sp

Tyzzer (1929) [43] đã xác định rằng: tính đặc hiệu của miễn dịch cầu trùng

ở vật nuôi là có thật Để chứng minh cho khẳng định của mình, tác giả đã gây

miễn dịch cho gà bằng E tenella (lần 1) và tiếp tục gây nhiễm lần 2 cách lần

đầu 2 tuần với 3 loài cầu trùng là E tenella, E maxima và E acervulia Khi

mổ khám ông chỉ thấy bệnh tích ở ruột non (nơi gây bệnh của E maxima và E.acervulia) mà không thấy bệnh tích ở manh tràng (nơi gây bệnh của E tenella)

Thành phần kháng thể đặc hiệu chống cầu trùng dạng dịch thể đã được làm sáng tỏ qua những nghiên cứu của Stotish R.L và Wang (1997) [41] Qua nhiều

thực nghiệm, các tác giả nhận thấy E.debliecki nhiễm cho lợn sẽ kích thích sản sinh ra kháng thể đặc hiệu, chủ yếu là IgG và IgM

* Cơ chế đáp ứng miễn dịch cầu trùng

Theo cơ chế đáp ứng miễn dịch chung: muốn có kháng thể phải có kháng nguyên kích thích cơ thể Trong thực tiễn, sự sống của động vật luôn diễn ra quá trình tiếp nhận các dạng kháng nguyên nhưng không phải tất cả đều hình thành

kháng thể Lillehoj S.H (1996) [39] khẳng định: miễn dịch cầu trùng Eimeria chỉ hình thành khi có sự hiện diện của cầu trùng Eimeria

Bản chất của đáp ứng miễn dịch bao gồm đáp ứng miễn dịch tế bào và đáp

ứng miễn dịch dịch thể (Nguyễn Ngọc Lanh, 1982) [13]; (Nguyễn Như Thanh và

Lê Thanh Hoà, 1997) [19]

- Đáp ứng miễn dịch tế bào

Theo Horton Smith và cs (1963) [36], phản ứng tế bào biểu bì ruột thỏ với cầu trùng như sau: Một phần tế bào biểu bì ruột cuộn vào bên trong, cách ly khỏi cầu trùng, làm cho các giao tử của cầu trùng khó kết hợp với nhau Theo tác giả,

các Merozoite trong tế bào biểu bì ruột đã kích thích sự hình thành kháng thể

Theo Kolapxki N.A và cs (1980) [25], trong bệnh cầu trùng có thể miễn dịch tế bào đóng vai trò chủ yếu

Lillehoj S.H (1996) [39] cho biết: Miễn dịch tế bào đóng vai trò chính trong việc chống lại cầu trùng và sự tương hỗ giữa tế bào bạch cầu ở ruột với cầu trùng

là đặc trưng cho đáp ứng miễn dịch cầu trùng

- Đáp ứng miễn dịch dịch thể

Hệ thống miễn dịch hỗn hợp ruột bao gồm: Các tế bào thực thể, các tế bào

điều hoà miễn dịch và các tế bào hiệu ứng miễn dịch Lympho ruột được tạo ra từ

nhiều tổ chức khác nhau như các hạch nhân, mảng payer, túi thừa mackei và các chùm Lympho nằm rải rác dọc nội bì và Lamina propria của đường ruột Mảng payer đóng vai trò quan trọng trong việc tổng hợp IgA và tiểu quần thể Lympho B

là những thành phần quan trọng trong việc tiết IgA

Adams D.O và T.A Haminton (1984) [28] cho biết: Vai trò thực bào của đại

thực bào rất quan trọng trong việc ức chế sự di chuyển của Schizont Tế bào Lympho

B có vai trò quan trọng tạo ra kháng thể dịch thể Dưới sự kích thích của Merozoite và Schizont cùng với sự hỗ trợ của tế bào Lympho T, các tế bào Lympho B phân chia rồi biệt hoá thành tế bào plasma (tương bào) Các tương bào tiết ra kháng thể chống lại các Merozoite và Schizont Ngoài các nhân tố trên thì Cytokin và Lymphokin cũng có

vai trò trong tạo miễn dịch đối với vật nuôi

Cytokin là một nhóm các protein có tác dụng điều hoà hoạt động và tương

tác giữa các tế bào và vì thế chúng điều khiển mọi diễn biến phòng ngự của cơ thể

(điều khiển đáp ứng miễn dịch, phản ứng viêm và quá trình tạo máu) Cytokin

được nhiều loại tế bào của cơ thể sản sinh ra Cytokin có khả năng kích hoạt hay

làm bất hoạt các tế bào đại thực bào và các tế bào của hệ thống miễn dịch; thúc

đẩy hoạt động hoặc làm giảm chức năng của các loại tế bào miễn dịch; đẩy mạnh

hoặc ức chế các cơ chế miễn dịch tự nhiên của cơ thể (Tô Long Thành, 2008) [21]

Theo Tô Long Thành (2006) [20], đáp ứng miễn dịch dịch thể là đáp ứng miễn dịch được thể hiện bởi các kháng thể Kháng thể có trong các dịch thể của cơ thể như: máu, dịch nhầy, nước mắt, nước bọt

Đáp ứng miễn dịch dịch thể được khởi phát khi:

+ Một tế bào trình diện kháng nguyên “nuốt” kháng nguyên vào

+ Kháng nguyên được chế biến

+ Kháng nguyên đã được chế biến được trình diện trên bề mặt các tế bào cùng cấu trúc bề mặt đã biết là phần tử MHC

+ Các tế bào T đáp ứng đặc hiệu phản ứng với kháng nguyên được trình diện cùng với các phần tử MHC thông qua thụ cảm quan đặc hiệu với kháng nguyên của chúng

+ Các tế bào T - hỗ trợ hoạt động như các tế bào hỗ trợ bằng cách tiết ra các

Lymphokin có tác dụng kích thích sự tăng sinh tế bào B và thải tiết kháng thể

* Thời gian hình thành và duy trì miễn dịch

Tyzzer (1929) [43] đã xác định: Miễn dịch được tạo ra tương đối bền vững

đối với loài cầu trùng phát triển sâu trong mô bào, miễn dịch kém bền vững với

loài cầu trùng chỉ phát triển ở trong lớp biểu bì niêm mạc ruột

Theo Horton Smith (1963) [36], thời gian miễn dịch tương đối dài phụ thuộc vào nhiều yếu tố, nhất là phương pháp gây miễn dịch

Long P T (1982) và Rahmat (1995) nhận thấy, thời gian miễn dịch dài hay ngắn còn phụ thuộc vào sự tồn tại của cầu trùng

2.1.6.5 Đặc điểm bệnh lý, lâm sàng bệnh cầu trùng lợn

* Triệu chứng lâm sàng

- Ở lợn con:

Tỷ lệ mắc bệnh từ 50 - 75% (Nguyễn Đức Lưu, Nguyễn Hữu Vũ, 2004 [15]) Bệnh thường xảy ra ở thể cấp tính hoặc mãn tính, tỷ lệ tử vong từ 10 - 20% nếu không

điều trị kịp thời, sau 5 - 7 ngày ủ bệnh, lợn đột nhiên ủ rũ, mệt mỏi, hay nằm, ít bú

hoặc bỏ bú Sau đó không lâu, chúng ỉa chảy mạnh, phân loãng và nhầy, màu từ vàng đến trắng, mùi khắm và có lẫn máu, trường hợp nặng máu chiếm phần lớn trong phân (Trương Văn Dung và cs, 2002) [2]

Quan sát kỹ lợn bệnh thấy lợn bị chướng hơi, đầy bụng, khó chịu, đau bụng nằm cong lưng Ngoài ra, còn có biểu hiện thần kinh như đi không vững, đi vô hướng hoặc nằm co giật

Theo Nguyễn Thị Kim Lan, Lê Minh (2008) [9] cho biết: khi lợn nhiễm

8.000 - 15.000 Oocyst ở 35 - 45 ngày tuổi, sau khi nhiễm 7 - 10 ngày lợn có biểu

hiện: ăn kém, gầy, da khô, lông xù, niêm mạc nhợt nhạt, phân sệt sang lỏng, phân

đen, nhầy, thối khắm, có thể bị chết

Theo Nguyễn Thị Kim Lan và cs (2008) [12], khi lợn con nhiễm cầu trùng

có thể bị nhiễm các Rotavirut, gây bệnh lợn con phân trắng, lợn gầy sút nhanh, da

khô, lông xù

Alicata J.E và Willer E.L (1946) [29] khẳng định rằng: Khi lợn nhiễm 20 -

30 triệu Oocyst E.debliecki gây lợn ỉa chảy, giảm ăn vào ngày thứ 7 sau khi gây

nhiễm và chết sau 15 ngày

Kolapxki N.A và Paskin P.I (1980) [25], quan sát thấy lợn con bị bệnh cầu trùng có biểu hiện mệt mỏi toàn thân, thường rúc mình vào chất độn, lợn hay nằm,

ăn kém tới bỏ ăn, nhu động ruột làm lợn ỉa chảy nhiều hơn, làm con vật kiệt sức

thiếu máu Lợn nằm bẹp một chỗ, bỏ ăn, ỉa chảy phân loãng, chất nhầy và có thể thiếu máu

Theo Lê Văn Năm (2003) [17], các tế bào niêm mạc nhất là niêm mạc ruột, sau khi bị phá huỷ đã mở đường tạo điều kiện thuận lợi cho hàng loạt các loại vi trùng gây ra nhiều loại bệnh thứ phát làm cho ký chủ đã ốm yếu càng lắm bệnh

cùng một lúc xảy ra như: E.coli, Salmonella, Clostridium, Klebsiella…và bức

tranh lâm sàng phức tạp hơn

- Ở lợn trưởng thành:

Ở lợn choai và lợn trưởng thành, bệnh thường ở thể mãn tính Lợn gầy,

không tăng trọng, khi nuôi dưỡng kém có thể ỉa chảy và chỉ có lợn con mới chết

do bệnh cầu trùng (Kolapxki, 1980) [25]

Nguyễn Thị Kim Lan và Trần Thu Nga (2005) [7] đã nghiên cứu và thấy rằng, tuổi lợn càng cao thì tỷ lệ và cường độ nhiễm càng giảm

Theo Phạm Sỹ Lăng và cs (2006) [14], lợn mắc bệnh ở thể mãn tính, tính thèm

ăn thay đổi không lớn, tốc độ suy yếu cơ thể chậm Lợn trưởng thành và lợn nái tuy

bị nhiễm cầu trùng nhưng không biểu hiện triệu chứng lâm sàng do đó chúng là nguồn tàng trữ và truyền bá mầm bệnh trong tự nhiên

cả các thể phân lập và thể phân đoạn

Nguyễn Thị Kim Lan, Lê Minh (2008) [9], đã gây nhiễm cầu trùng cho lợn

để xác định bệnh tích đại thể và vi thể do cầu trùng gây ra Tác giả mô tả như sau:

- Bệnh tích đại thể:

+ Ruột non: viêm cata, xuất huyết, chứa dịch màu hồng (tỷ lệ từ 20 - 80%) + Tá tràng: niêm mạc xuất huyết và hoại tử

+ Không tràng: niêm mạc xuất huyết và hoại tử từng đám

+ Hồi tràng: niêm mạc xuất huyết tràn lan và hoại tử

+ Ruột già: không thấy có bệnh tích, chất nạo vét không có cầu trùng

- Bệnh tích vi thể:

Trên tiêu bản cắt cúp tổ chức ruột non, nhuộm Hematein - Eosin cho thấy:

+ Tế bào biểu mô bị phá vỡ, có mặt rất nhiều Schizont, Gametocyte, hợp tử

và Oocyst

+ Thâm nhiễm bạch cầu ái toan, tế bào Lympho và đại thực bào

+ Hạ niêm mạc thấm dịch phù

+ Tế bào biểu mô ruột bị bong tróc nặng nề, lông nhung ruột bị tổn thương,

đứt nát và chùn lại

2.1.6.6 Chẩn đoán bệnh cầu trùng lợn

Dựa vào tình hình dịch tễ, triệu chứng lâm sàng, xét nghiệm mẫu phân lợn

và mổ khám kiểm tra bệnh tích cho phép chúng ta chẩn đoán được bệnh cầu trùng lợn

+ Với lợn còn sống:

Việc chẩn đoán có thể căn cứ vào dịch tễ học Những đặc điểm đáng chú ý là: lứa tuổi mắc, mùa vụ, tình trạng vệ sinh thú y Triệu chứng của con vật cũng là những dấu hiệu hết sức quan trọng trong chẩn đoán bệnh Những biểu hiện lâm sàng có thể thấy là: phân lỏng, bỏ ăn, còi cọc, lông xù Tuy nhiên, nếu chỉ dựa vào triệu chứng lâm sàng và đặc điểm dịch tễ của bệnh thì khó chẩn đoán chính xác đó

là bệnh gì, vì các ký sinh trùng thường có biểu hiện bệnh rất giống nhau Vì vậy việc xét nghiệm phân để chẩn đoán bệnh là căn cứ quyết định kết quả chẩn đoán

đối với lợn bị cầu trùng Các phương pháp thường được dùng là phương pháp

Fullerborn, Darling, Cherbovich Có thể dùng phương pháp đếm Oocyst trên

buồng đếm Mc.Master để xác định cường độ nhiễm cầu trùng lợn

- Bệnh phân trắng lợn con: lợn con ỉa phân lỏng màu trắng sữa, dính xung quanh hậu môn, lợn kém ăn, lông xù, gầy yếu, chậm lớn Tỷ lệ chết cao từ 40 - 70%, thậm chí 100%

- Bệnh ỉa chảy do vi khuẩn đường ruột ở lợn sau cai sữa trở lên: lợn bệnh có biểu hiện kém ăn, đau bụng, rối loạn tiêu hoá, phân lỏng, đi siêu vẹo, còi cọc Bệnh tiến triển 10 - 15 ngày thì chết nếu không kịp thời điều trị

- Bệnh hồng lỵ: bệnh thường mắc nặng ở lợn cai sữa và lợn 6 - 12 tuần tuổi Triệu chứng đặc trưng của bệnh là ỉa chảy, phân màu hồng chứa màng nhày, máu

và các tế bào hoại tử Nếu không chữa trị kịp thời lợn sẽ chết và chết với tỷ lệ cao