Lê Tr ng Cúc... Xin chân thành cám n.
Trang 2T NÔNG NGHI P T I VI T NAM
Chuyên ngành: Khoa h c Môi tr ng
Mã s : 60 85 02
TÓM T T
LU N V N TH C S KHOA H C
Ng i h ng d n khoa h c: GS.TS Lê Tr ng Cúc
Trang 3L i c m n
Sau m t th i gian n l c h c t p và ti n hành nghiên c u làm lu n v n t tnghi p, n nay tôi ã hoàn thành c khóa h c c a mình và lu n v n này kh ng
nh nh ng n l c c a b n thân tôi trong th i gian qua
t c nh ng thành công này, v i lòng bi t n sâu s c c a mình, tôi xin
g i l i cám n t i t p th th y cô giáo Khoa Môi tr ng, Tr ng i h c Khoa h c
T nhiên Hà N i V i lòng nhi t tình yêu ngh và yêu h c trò các Th y, các Cô ãcho tôi nh ng tri th c m i, v n t i nh ng t m cao m i, ã ng viên khích l tôitrong nh ng lúc khó kh n nh t c a cu c s ng v n lên t c nh ngày hômnay V i lòng bi t n c a mình, em xin chúc các Th y, các Cô luôn m nh kh e,
h nh phúc và thành công trong s nghi p, chúc các Th y, các Cô có nh ng l p h ctrò gi i, ch m ngoan và thành t
Tôi c ng xin g i l i cám n sâu s c nh t t i GS.TS Lê Tr ng Cúc, ng i ãkhông th y n n trí khi tôi g p nh ng khó kh n trong cu c s ng, có lúc t ng ch ng
ph i d ng l i, Th y ã giúp tôi l y l i ngh l c c a cu c s ng và v n lên t
c nh hôm nay Trong quá trình h ng d n tôi, Th y luôn t o c h i tôi ti pthu nh ng ki n th c, t o ng l c tôi hoàn thành công vi c nghiên c u c a mình,
Th y c ng ã giúp tôi có nh ng nh h ng và cái nhìn t i sáng h n v cu c s ng
Em xin g i l i cám n t i Th y, chúc Th y luôn m nh kh e, h nh phúc và thànhcông, chúc th y s mãi d o dai chèo lái con thuy n a h c trò c a mình t i
nh ng chân tr i tri th c m i
Qua ây, tôi c ng xin g i l i c m n chân thành t i các b n ng nghi p t iTrung tâm T v n Chính sách Nông nghi p ã h tr r t nhi u cho tôi có th hoànthi n lu n v n c a mình
Cu i cùng, tôi xin g i l i tri ân t i gia ình, B M , các anh ch em và ng ithân c a mình, nh ng ng i luôn luôn bên c nh tôi nh ng lúc tôi vui v hay bu nphi n, giúp tôi có ng l c v n lên trong th i gian qua c ng nh trong c th i
cu c i tôi sau này
Xin chân thành cám n
Trang 4và Phát tri n nông thôn (NN&PTNT), tính t n m 2000 n nay, t ng tr ng giá tr
s n xu t nông nghi p bình quân t g n 5,36%/n m, GDP t ng 3,7%/n m Tuynhiên, v c b n nông nghi p v n ch a có s thay i v ch t, t ng tr ng kém b n
v ng và kh n ng c nh tranh th p i u áng lo ng i là t c t ng tr ng GDPnông nghi p ang có xu h ng gi m d n, t 4%/n m trong giai o n 1995-2000
i m i v th ch ã t o ra ng l c cho h gia ình trong vi c u t t ng s n
l ng Tuy nhiên, s s t gi m v t ng tr ng nông nghi p trong th i gian g n ây l i
ch ra r ng vai trò c a các c i cách này trong vi c y nhanh s n xu t h n n a ang
d n gi m tác d ng Di n tích t nông nghi p ang s t gi m trong nh ng n m g n
ây, ã làm cho quy mô s n xu t ngày m t b thu h p, i u này ã h n ch trong vi c
áp d ng c gi i hóa trong nông nghi p Chính vì v y, s d ng b n v ng di n tích tnông nghi p và thúc y tích t ru ng t ang và s tr thành h ng t phá nh m
ti n t i m t n n nông nghi p quy mô l n và n ng su t cao
Trang 5i nh ng lý do trên, tôi ti n hành nghiên c u tài Tích t t p trung và hi u
qu s d ng t nông nghi p t i Vi t Nam , làm tài nghiên c u cho lu n v n
th c s Khoa h c Môi tr ng v i các m c tiêu:
M c tiêu t ng quát c a tài là nghiên c u th c tr ng phân m nh và xu th c atích t t p trung ru ng t nông nghi p Vi t Nam, nh ng tác ng c a quá trình tích
t t p trung t ai và t ó ra các ph ng h ng và gi i pháp nh m thúc ytích t , t p trung t ai, nâng cao hi u qu s d ng tài nguyên t trong s n xu tnông nghi p
t c m c tiêu t ng quát nêu trên, tôi t p trung vào phân các c th m ctiêu các nh sau:
- Làm rõ th c tr ng, k t c u và xu th thay i s d ng t nông nghi p nôngthôn Vi t Nam, qua ó th y c m t b c tranh t ng th v hi n tr ng phân
m nh c ng nh xu h ng tích t t p trung t ai trong s n xu t nông nghi p,
c bi t là trong t tr ng lúa
- Xác nh và ánh giá các y u t tác ng n quá trình tích t t p trung tnông nghi p và nh h ng c a quá trình này n phân ph i thu nh p khu v cnông thôn Vi t Nam
- ánh giá tác ng c a quá trình tích t t p trung t ai t i hi u qu kinh t
c a vi c s d ng t, n ng su t lao ng, kh n ng c gi i hóa c ng nh b tbình ng nông thôn
Các k t qu nghiên c u có th óng góp vào vi c xây d ng chính sách nh m ynhanh ho t ng tích t và t p trung ru ng t, t ng b c t o d ng m t n n nôngnghi p có quy mô hi n i, t p trung, phát tri n m t cách b n v ng và nâng cao
hi u qu s d ng t ai
Trang 61 CH NG 1 T NG QUAN
và t p trung ru ng t c nh ngh a theo nhi u cách khác nhau FAO(2003) cho r ng tích t và t p trung ru ng t chính là quá trình phân b và s p x p
l i các m nh nh m lo i b h n ch c a tình tr ng manh mún t ai Manh mún
ru ng t bao g m tình tr ng manh mún v ô th a và s phân tán quy mô ru ng tnông h kh c ph c tình tr ng manh mún, có hai ph ng th c c th c hi n
ph bi n là d n i n i th a và tích t ru ng t D n i n i th a là ph ng th cmang n ng tính k thu t h n là xã h i Các ô th a ph i c xây d ng và quy
ho ch l i phù h p v i yêu c u s n xu t và qu n lý t ai m i vùng Trong khi ó,tích t và t p trung ru ng t c ng góp ph n vào gi m thi u tình tr ng manh mún
t nh ng tính ch t ph c t p h n vì nó liên quan n phân hóa ru ng t và phânhóa kinh t nông h
V Tr ng Kh i (2008) cho r ng tích t và t p trung ru ng t chính là quá trìnhtích t t b n v i t ai là t li u s n xu t chính m r ng s n xu t và phát huy
c l i th kinh t theo quy mô Ho t ng tích t và t p trung ru ng t c
th c hi n trên th tr ng t ai có t ai áp ng yêu c u s n xu t kinhdoanh, nhà u t có th mua quy n s h u hay thuê quy n s d ng t theonguyên t c "thu n mua, v a bán" ho c thuê l i t và tr a tô cho ng i cho thuê
t Nh v y, tích t và t p trung ru ng t g n li n tr c ti p t i th tr ng t, khác
v i d n i n i th a D n i n i th a ch có tác d ng m r ng qui mô c a 1 th a
t, và gi m s th a t c a nông h , khi n h qu n lý s n xu t thu n l i và có hi u
qu cao h n, mà không làm t ng qui mô ru ng t c a nông h T ng t nh cách
ti p c n c a V Tr ng Kh i (2008), Agarwal (1972) và McPherson (1982) kh ng
nh r ng, tích t và t p trung ru ng t s làm t ng quy mô di n tích trung bình c anông h và gi m tình tr ng phân tán t ai Các nghiên c u này cho r ng s pháttri n c a th tr ng t ai, ho t ng phi nông nghi p phát tri n và môi tr ng th
ch c hoàn thi n là nhân t quan tr ng cho s thành công c a tích t và t ptrung ru ng t
Trang 7i, m c dù có nhi u cách ti p c n khác nhau liên quan n tích t và t ptrung ru ng t nông nghi p, nh ng t t c u có nh ng i m chung, ó chính là: i)tích t và t p trung ru ng t s kh c ph c c tình tr ng manh mún t ai khilàm gi m s m nh và t ng quy mô di n tích canh tác c a h gia ình; ii) Ho t ngtích t không th tách r i v i th tr ng t ai mà c th bao g m th tr ngchuy n nh ng quy n s d ng t và th tr ng thuê t; iii) Tích t và t p trung
và qua nhi u ch s h u khác nhau S khác nhau c b n c a các ch s h u
t ai là các quan h s h u v t ai T nh ng c thù mang tính khách quan,
nó t ra yêu c u m r ng ph ng th c x lý các quan h t ai nh mua bán, chothuê, th a k hay th ch p Th c hi n các yêu c u ó s làm cho quá trình t p trung
t ai c y nhanh, quá trình s n xu t hàng hóa trong nông nghi p có i u ki nphát tri n Quá trình t p trung t ai nh v y v c b n s không d a trên c s
t c o t và b n cùng hóa ng i nông dân, mà trên c s phân hóa kinh t , phâncông lao ng xã h i c a các h nông dân Nh v y, nh ng c thù mang tính quy
lu t là c s khách quan th c hi n các i u ti t v mô i v i t ai và lao ng
nh m t o hành lang pháp lý cho ch s h u, qu n lý và khai thác t ai có hi u
qu v i m c tiêu a t ai t i ng i s d ng hi u qu nh t i v i nông nghi p,quá trình t p trung t ai hay t ng quy mô kinh doanh c a các ch th nông nghi p
là v n có tính quy lu t Nó di n ra v i quy mô và t c khác nhau tùy vào t ng
n c Quá trình này làm thay i t ng quan gi a lao ng và t ai trong s n
xu t nông nghi p theo các giai o n khác nhau c a ti n trình l ch s
Hi n nay có nhi u cách ti p c n khác nhau liên quan n tích t và t p trung
ru ng t nông nghi p, nh ng t t c u có nh ng i m chung, ó chính là: i) tích
Trang 8và t p trung ru ng t s kh c ph c c tình tr ng manh mún t ai khi làm
gi m s m nh và t ng quy mô di n tích canh tác c a h gia ình; ii) Ho t ng tích
t không th tách r i v i th tr ng t ai mà c th bao g m th tr ng chuy n
nh ng quy n s d ng t và th tr ng thuê t; iii) Tích t và t p trung t cùng
v i d n i n i th a u nh m m c ích gi m manh mún, nh ng tích t và t ptrung t g n tr c ti p n s phân t ng trong di n tích t và m c s ng khu v cnông thôn ó chính là mô hình phát tri n mà các qu c gia h ng t i s n xu t hànghóa quy mô l n, và manh mún t ai ch là hi n t ng t m th i trong quá trìnhphát tri n c a nông nghi p và ó là m t quy lu t t t y u [27]
Qua phân kinh nghi m v phát tri n nông nghi p c a các n c cho th y, không
có mô hình hay ph ng pháp gi ng nhau cho quá trình t p trung t ai N u itheo nh h ng phát tri n s n xu t nông h nh thì quy mô t ai s n xu t ti p t c
b thu h p do th a k và chuy n i t ra kh i nông nghi p, còn n u theo nh
h ng phát tri n trang tr i l n thì quy mô s n xu t ti p t c t ng S thành công còn
do t ng i u ki n hoàn c nh l ch s mà m i qu c gia có
Các n c Châu Á g p nhi u khó kh n trong tích t t ai C i cách ru ng t
v i chính sách chia nh m b o công b ng ã d n n tình tr ng manh mún.Nhi u n c Châu Á ã th c hi n nhi u chính sách nh ng u không thành công
"B y" quy mô nh trong s n xu t nông nghi p ã và ang hình t hành Các bi npháp c th c hi n bao g m: tr c p mua t, xóa b h n i n, thúc y viêc thuê
t, thúc y d n i n i th a, y thác s n xu t c a h quy mô nh , thành l p xínghi p thành th -nông thôn h p tác s n xu t, h p tác xã nông nghi p, s d ng công
c thu t, h tr tín d ng Tuy nhiên, quá trình t p trung t c a nhi u n c v n
b t c l i Nguyên nhân ây chính là thu nh p phi nông nghi p phát tri n, giá t
t ng cao ng n c n h thu n nông m r ng s n xu t, tâm lý ch ngh a bình quân t n
t i, kh n ng c nh tranh kém c a nông s n, s thiên v trong u t phát tri n ô th
và công nghi p, tính liên k t gi a các th tr ng kém, kéo dài quy n s d ng t
g n li n v i yêu c u phân chia công b ng h n, c s h t ng và công ngh h n ch
Trang 9t s bài h c cho Vi t Nam trong quá trình y nhanh tích t t và h ng t i
m t n n s n xu t nông nghi p có quy mô l n, c th nh sau:
- Chính sách h n i n chính là m t trong nh ng rào c n cho tích t t và
c ph n l n các n c bãi b
- Quá trình công nghi p hóa, hi n i hóa làm cho giá t ngày m t t ng cao,
ng i nông dân không mu n bán t hay chuy n nh ng t nhi u n c, tâm lý
gi t v n ph bi n b t ch p ngu n thu nh p phi nông nghi p c m b o.Chính vì v y, vai trò c a th tr ng thuê t c n c chú ý m b o ng i dân
ti p c n c v i t trong quá trình m r ng s n xu t nông nghi p H tr tàichính c n c m b o
- D n i n i th a mà m t s n c áp d ng ch có th gi m c tình tr ngmanh mún t nh ng không có kh n ng t ng quy mô s n xu t c a h D n i n i
th a r t khó th c hi n m t cách t nguy n, nó òi h i s tham gia tích c c c a các
c p chính quy n trong vi c dàn x p th c hi n các ho t ng liên quan n d n i n
i th a
- Vai trò c a s liên k t c a các nông h nh các n c c ng là m t bài h ctham kh o cho Vi t Nam Các h quy mô nh có th y thác cho các h quy mô l nlàm m t ph n hay toàn b quá trình s n xu t qua áp d ng c gi i hóa
- Hình thành các h p tác xã nông nghi p trên c s t nguy n và c ch rõràng cho các xã viên Các h p tác xã óng vai trò nh nh ng "c ông" trong doanhnghi p, khi ó có th áp d ng c ph ng pháp s n xu t quy mô l n t ng n ng
su t
- Vai trò c a ho t ng phi nông nghi p là không th ph nh n trong quá trìnhtích t t Ho t ng này càng phát tri n thì càng gi i phóng c nhi u lao ng
ra kh i nông nghi p và khu v c nông thôn Quá trình công nghi p hóa, hi n i hóa
c n có s liên k t ch t ch gi a khu v c công nghi p và nông nghi p, gi a thành th
và nông thôn
Trang 102 CH NG 2 I T NG, PH M VI VÀ PH NG PHÁP NGHIÊN C U
n v n c ti n hành nghiên c u nh m vào i t ng là s phân m nh t
ai và hi u qu s d ng t nông nghi p trong th i gian qua K t qu nghiên c u
nh m ch ra th c tr ng phân m nh t ai, ánh giá hi u qu s d ng t thông quaquy mô m nh t c ng nh s l ng m nh t trong s n xu t nông nghi p, t ó
xu t nh ng gi i pháp nh m thúc y quá trình tích t , t p trung t ai t i Vi t Namtrong th i gian t i
Tuy lu n v n xác nh nghiên c u v t nông thôn nh ng tr ng tâm là nghiên
c u v t nông nghi p Nghiên c u s t p trung vào t nông nghi p do h nôngdân qu n lý vì ây là lo i hình s d ng t chính em l i hi u qu kinh t cho cdân nông thôn Trong các phân tích v hi u qu s d ng t, lu n v n s l y t lúalàm i di n vì cây lúa là cây tr ng quan tr ng và ph bi n nông thôn Vi t Nam
Vi c nghiên c u quá trình t p trung ru ng t s c th c hi n hai khía c nh là
d n i n i th a và tích t m r ng quy mô s n xu t, trong ó tích t ru ng t là
n i dung nghiên c u chính
Ph m vi nghiên c u c a lu n v n c tr i r ng trên kh p c n c v i nh ng
a ph ng i n hình, và th i gian ánh giá là các n m 2008 và 2010 Lu n v n t ptrung vào ánh giá s phân m nh t ai t i Vi t Nam, hi u qu s d ng t liênquan n phân m nh t ai, tác ng c a vi c phân m nh t ai t i thu nh p c a
ng i dân, nh ng tác ng c a phân m nh t ai t i quá trình c gi i hóa nôngnghi p Qua ó xu t nh ng gi i pháp nh m thúc y quá trình tích t , t p trung
t ai t i Vi t Nam nh m t ng kh n ng c gi i hóa, áp d ng khoa h c k thu t,
t ng hi u qu s d ng t, t ng n ng su t cây tr ng và n ng su t lao ng c a ng idân, qua ó nâng cao thu nh p và nâng cao m c s ng cho ng i dân làm nôngnghi p
Lu n v n s d ng cách ti p c n liên ngành th y c m i liên h gi a cácngành trong quá trình thay i m c ích s d ng t và t p trung t ai nh m iquan h gi a tích t v i phát tri n các ho t ng phi nông nghi p hay di c Cách
Trang 11p c n liên vùng c s d ng th y nh ng giao thoa l n nhau gi a cácvùng lãnh th , qua ó còn th y c th c tr ng s d ng t khác nhau gi acác và c n c nói chung.
- Ti p c n liên c p òi h i ph i xem xét c 3 c p v mô, trung mô và vi mô,
ng th i có s an xen, tác ng qua l i l n nhau gi a các c p qu n lý trong
ho ch nh các chính sách liên quan n t ai
- Ti p c n tham gia òi h i ph i xem xét các h gia ình nông dân không ch là
i m n c a các chính sách, mà còn là i m xu t phát cho s hình thành cácchính sách
ánh giá c th c tr ng, c c u s d ng t nông nghi p hi n nay, các y u
t và xu th t p trung ru ng t và hi u qu s d ng t, báo cáo s s d ng h
th ng c s d li u th c p c a T ng c c th ng kê và B Tài nguyên và Môi
tr ng i v i thông tin th c p t T ng c c th ng kê, lu n v n s ti p c n haingu n chính là: i u tra m c s ng h gia ình Vi t Nam qua và T ng i u tra vnông nghi p và nông thôn Vi t Nam n m 2008 và 2010 V h th ng c s d li utài nguyên t c a B Tài nguyên và Môi tr ng, lu n v n ch y u ti p c n n
th c trang phân b s d ng t ai, c bi t là t nông nghi p có s so sánh
gi a các s li u c a nhà qu n lý c ng nh k t quá i u tra c a T ng c c Th ng kê.Báo cáo s d ng các ph n m m th ng kê nh Excel và Stata x lý các s
li u i u tra m c s ng h gia ình và i u tra nông nghi p, nông thôn Vi t Nam
n m 2008 và 2010 Công c ch y u c a tài là ph ng pháp th ng kê, nh t là
th ng kê so sánh và phân tích h i quy xác nh qu t, th c tr ng, k t c u và xu
th thay i s d ng t nông nghi p nông thôn Vi t Nam, các y u t tác ng ntích t và hi u qu s d ng t