• Nhận thức về mức độ nguy hiểm và ý thức phòng ngừa sự cố trong sử dụng LPG ở Việt Nam chưa cao: Hình 1, 2, 3 cho thấy người sử dụng do không nhận thức được mức độ nguy hiểm của LPG nên
Trang 1Đánh giá thực trạng và
nguyên nhân gây sự cố trong
sử dụng LPG ở Việt Nam
Bởi:
TS Lý Ngọc Minh
Thực trạng ATMT trong sử dụng LPG ở Việt Nam
LPG chính thức có mặt trở lại thị trường Việt Nam vào năm 1994 [69] Bên cạnh vai trò quan trọng trong sự phát triển của đất nước, chế biến và sử dụng LPG cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây SCMT Ở nước ta, do công nghiệp khai thác, chế biến dầu khí cũng như việc sử dụng LPG mới phát triển trong những năm gần đây, nên sự cố trong sử dụng LPG trong thời gian qua chưa ở mức độ đặc biệt nghiêm trọng, nhưng những sự cố vừa
và nhỏ đã xảy ra trong sử dụng LPG thời gian qua cũng cảnh báo những nguy cơ tiềm
ẩn có thể xảy ra những thảm hoạ nếu chúng ta không có những biện pháp phòng ngừa Nhiều sự cố trong sử dụng LPG đã được ghi nhận như trong phần 4.2.3
• Nhận thức về mức độ nguy hiểm và ý thức phòng ngừa sự cố trong sử dụng LPG ở Việt Nam chưa cao:
Hình 1, 2, 3 cho thấy người sử dụng do không nhận thức được mức độ nguy hiểm của LPG nên đã đặt bình chứa LPG ngay sát cạnh lò đốt và mồi lửa gây nguy hiểm cho tính mạng bản thân và cộng đồng
Ảnh do tác giả luận án chụp lúc 7h30 ngày 12/05/2009 trên đường Nguyễn Thị Minh Khai, quận I, Tp.Hồ Chí Minh vào thời điểm đông người lưu thông Đây cũng là thời điểm mà nhân viên công ty dịch vụ công ích bắt đầu ngày làm việc Chú thích ảnh: Khu nhà tầng phía bên phải các bức ảnh là bệnh viện phụ sản Từ Dũ, bênh viện hàng đầu
về sản khoa của phía Nam, nơi có rất bệnh nhân Các dãy nhà phía bên trái bức ảnh là khu nhà làm việc của ngân hàng ACB – nơi có đông người đến giao dịch vào buổi sáng
và toà soạn báo Sài Gòn giải phóng Nếu sự cố nổ thiết bị chứa LPG xảy ra tại khu vực này sẽ gây thiệt hại rất lớn về người
.
Trang 2Sử dụng bình gas cạnh lò đốt trên xe ô tô
Hình
Sử dụng bình gas cạnh lò nấu sơn
Trang 3Sử dụng gas để đốt và nấu liên hoàn
Tác giả luận án đã tiến hànhkhảo sát thực trạng công tác bảo đàm an toàn, phòng ngừa
sự cố trong sử dụng LPG tại Tp.Hồ Chí Minh năm 2009 với số lượng 45 đại lý kinh doanh gas và 500 người sử dụng trực tiếp nhằm mục đích khảo sát nhận thức và ý thức của người sử dụng gas về ATLĐ, BVMT và PCCN; nguy cơ gây sự cố và những sự cố
đã xảy ra trong sử dụng LPG tại Tp.Hồ Chí Minh [57] Do giới hạn về kinh phí nên khảo sát chỉ thực hiện trong phạm vi hẹp (danh sách các đại lý và hộ gia đình được phỏng vấn trình bày trong phụ lục VIII) Sau đây là kết quả khảo sát tình hình sử dụng LPG tại thành phố Hồ Chí Minh trên số lượng đối tượng và phạm vi khảo sát:
Kết quả khảo sát đối tượng sử dụng trực tiếp LPG trong hộ gia đình được trình bày trong hình 4.26
Trang 4Đối tượng sử dụng LPG gia đình
Người trưởng thành (NTT) đủ khả năng để xử lý kịp thời các sự cố khi xảy ra nếu như được trang bị đầy đủ kiến thức chiếm 96% số người sử dụng Khoảng 4% số người sử dụng không đủ kiến thức về an toàn trong sử dụng LPG tại gia đình
• Nhận thức của người sử dụng
• Về phía người dân: kiến thức của người dân về ATMT trong sử dụng LPG còn hạn chế Các đại lý phân phối gas chưa hướng dẫn cách sử dụng an toàn khi cung cấp gas cho người dân Các đại lý chỉ hướng dẫn khi người dân yêu cầu
và cũng chỉ hướng dẫn sơ bộ Nhận thức của đa số người dân chỉ dừng lại ở chỗ: sử dụng gas thì có thể sẽ gây cháy, nổ nhưng không biết mức độ nguy hiểm thế nào?
• Về phía các cơ sở kinh doanh gas: Phần lớn các đại lý đều quan tâm đến các vấn đề an toàn cháy, nổ tại cơ sở Các đại lý đều có dụng cụ chữa cháy tại chỗ,
có mối liên hệ với đội chữa cháy gần nhất, có huấn luyện an toàn, PCCC cho nhân viên Tuy nhiên, mức độ am hiểu các tiêu chuẩn an toàn gas còn hạn chế
• Gần 80% số đối tượng được khảo sát không nhận thức được việc đánh giá các SCMT có thể xảy ra trong sử dụng LPG và dự báo mức độ thiệt hại về tài sản, con người và môi trường xung quanh
Kết quả khảo sát về sự cố trong sử dụng gas với đối tượng là hộ gia đình được trình bày trong hình 4.27
Trang 5Tình hình sự cố trong sử dụng LPG
Các nguy cơ có thể gây sự cố gồm có nguồn nhiệt, nguồn điện, hóa chất và một số nguy
cơ khác Trong đó nguồn nhiệt có nguy cơ cao nhất Hình 6 cho thấy nhận thức của người sử dụng LPG về đánh giá nguy cơ gây sự cố và phương án phòng chống
Hình
Nhận thức của người dân về sự cố trong sử dụng LPG
• Các sự cố rò rỉ và cháy, nổ là nguy cơ xảy ra lớn nhất Thiệt hại về tài sản và tác động môi trường do cháy, nổ là chủ yếu
• Phương án ứng cứu khẩn cấp trong các trường hợp xảy ra sự cố là cứu hỏa tại chỗ bằng bình cứu hỏa và kết hợp đơn vị PCCC địa phương
Trang 6• 18% số phiếu khảo sát trả lời có xảy ra sự cố trong sử dụng LPG tại gia đình Tuy mức độ sự cố không lớn nhưng cũng cảnh báo những sự cố lớn trong sử dụng gas có thể xảy ra trong tương lai nếu không có biện pháp phòng ngừa
• Các cơ sở kinh doanh và sử dụng gas đều có kiến thức cơ bản và ý thức trong việc bảo đảm an toàn nhưng chưa đủ để phòng ngừa sự cố và lợi nhuận kinh doanh có thể làm họ cố tình hay vô tình quên đi những vấn đề trên Mức độ nhận thức về công tác huấn luyện an toàn và bảo hiểm cháy, nổ trong sử dụng LPG của các doanh nghiệp kinh doanh LPG được trình bày trong hình 4.29 Hình 4.30 trình bày kết quả khảo sát về nguyên nhân gây sự cố trong sử dụng LPG trong phạm vi khảo sát
Hình
Nhận thức về phòng ngừa sự cố trong sử dụng LPG
Trang 7Nguyên nhân gây sự cố trong sử dụng LPG
• Công tác quản lý ATMT ở Việt Nam còn bất cập:
Cho đến nay, hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật, các TCVN về an toàn, PCCN
và BVMT có liên quan tới LPG ở Việt Nam đã được ban hành khá nhiều (danh mục các TCVN về ATMT trong sử dụng LPG được trình bày trong phụ lục XI) và đã góp phần nâng cao hiệu lực quản lý Nhà nước về ATMT trong sử dụng LPG ở nước ta Nhưng có
sự không thống nhất giữa các văn bản này, gây chồng chéo trong quản lý, gây lúng túng trong thực hiện ở cơ sở
Công tác quản lý Nhà nước trong chế tạo, lắp đặt, sửa chữa các TBAL đã không được kiểm soát chặt chẽ từ nhiều năm nay do có những cơ chế thông thoáng của Nhà nước về cải tiến thủ tục hành chính trong việc thành lập doanh nghiệp, trong đó có doanh nghiệp chế tạo TBAL Thực tế quản lý an toàn trong sử dụng LPG cho thấy: hầu hết các cơ
sở sử dụng các bồn chứa LPG công nghiệp là những đơn vị thuê bồn (bên A), có tâm
lý cho rằng, trách nhiệm bảo đảm an toàn đối với những bồn này thuộc về công ty cho thuê bồn (bên B), nên ít quan tâm tới việc kiểm định bồn chứa LPG Hơn nữa, bên A, cũng do giới hạn về nhân sự, thường ít có cán bộ kỹ thuật có kiến thức chuyên môn
về an toàn LPG nên có tâm lý “khóan trắng” vấn đề an toàn bồn chứa LPG cho bên B
Trang 8Mặt khác, bên B, vì lợi nhuận, có nơi, có lúc đã xem nhẹ các yêu cầu bảo đảm an toàn trong lắp đặt bồn chứa LPG Các tiêu chuẩn về ATMT trong sử dụng LPG ở Việt Nam được tham khảo từ các tiêu chuẩn nước ngoài như tiêu chuẩn Australia [109], tiêu chuẩn Hồng Kông [114], tiêu chuẩn Hoa Kỳ [147], [148] nên có một số điều không phù hợp với thực tế sử dụng LPG ở Việt Nam Ví dụ: các tiêu chuẩn này cho rằng nguy cơ nổ hơi
do chất lỏng sôi dãn nở (BLEVE) đối với bồn chứa LPG được xem là nguy hiểm nhất Vấn đề này cũng đang được áp dụng để đánh giá SCMT trong chế biến và sử dụng LPG
ở Việt Nam Tuy nhiên, trong điều kiện Việt Nam, sự cố nổ do thiết bị không bảo đảm
an toàn hoặc do tác động cơ học từ bên ngoài mới là những nguy cơ cần đặc biệt lưu ý,
do những điều kiện đặc thù trong sử dụng LPG ở nước ta
• Do điều kiện kinh tế, thói quen, tâm lý tiêu dùng nên người sử dụng chủ yếu quan tâm tới giá cả, ít quan tâm tới chất lượng;
• Tai nạn giao thông (đường bộ, đường sắt và đường thủy) ngày càng gia tăng;
Hình
Hình ảnh xe bồn bị sự cố tại Hải Dương năm 2007
Những đặc điểm trong sử dụng LPG ở Việt Nam như đã trình bày cũng giống với đặc điểm trong sử dụng LPG ở những nước có điều kiện KT-XH tương tự như: Bangladesh [107], India [108], Malaysia [129], Srilanca [140]
Nguyên nhân gây sự cố trong sử dụng LPG ở Việt Nam
Để xác định nguyên nhân và hậu quả các sự cố trong sử dụng LPG có thể có các phương pháp như: phương pháp phân tích vận hành và xác định mối nguy hại, phân tích các kiểu hỏng hóc và tác động, phân tích khẩn cấp và những tác động của các kiểu hỏng hóc, sơ
Trang 9đồ nguyên nhân – hậu quả, phương pháp phân tích cây sự kiện (Event tree analysis -ETA), phương pháp phân tích cây sai lầm (Fault tree analysis – FTA) Trong khuôn khổ luận án, tác giả chọn phương pháp phân tích cây sự kiện (ETA) và cây sai lầm (FTA) để xác định nguyên nhân và hậu quả nguy hại vì đây là phương pháp đơn giản, dễ sử dụng
và phù hợp với điều kiện Việt Nam Hình 4.32 trình bày cây sự kiện và sai lầm trong sử dụng LPG
Nguyên nhân gây sự cố trong sử dụng LPG ở Việt Nam
Phần tiếp theo của luận án sẽ phân tích chi tiết một số vấn đề trong cây sự kiện và cây sai lầm trên đây
Do người sử dụng LPG
Thực tế sử dụng LPG ở Việt Nam cho thấy người sử dụng không nhận thức được đầy
đủ mức độ nguy hại của LPG nên đã xảy ra nhiều sai sót trong lắp đặt bồn chứa LPG như: vị trí đặt bồn và trạm nạp không đảm bảo khoảng cách an toàn, nằm gần khu dân
cư, gần trạm cung cấp xăng, lắp đặt các bồn chứa gần đầu nạp Hình 4.33 cho thấy các bồn chứa LPG của cụm bồn phía sau lắp đối đầu nhau, 03 bồn phía trước ảnh lắp vuông góc với 10 bồn phía sau không đúng quy định
Hình
Hình ảnh lắp đặt bồn chứa LPG sai quy định
Hình 1, 2 cho thấy người sử dụng không nhận thức được mức độ nguy hiểm của việc
sử dụng LPG không đúng quy định Trong khi nạn san chiết gas giả vẫn chưa được giải quyết triệt để thì việc các phụ kiện, bình gas không được kiểm định cũng đã, đang và sẽ gây ra những hiểm họa khó lường cho người sử dụng LPG Hình 1 chỉ rõ việc sử dụng dây dẫn gas sai quy định Hình 2 giới thiệu hình ảnh sử dụng gas không đúng mục đích
Trang 10Hình ảnh dây dẫn gas sai quy định
Hình
Hình ảnh sử dụng gas không đúng mục đích
Cùng với việc thiếu kiến thức về ATMT là sự thiếu ý thức của nguời sử dụng để phòng ngừa sự cố trong sử dụng LPG Hình 4.37, hình 4.38, hình 4.39 cho thấy hình ảnh sử dụng chai gas thương mại trong nhà hàng không bảo đảm an toàn do NSD không tuân thủ đúng các quy định an toàn
Trang 11Hình ảnh nổ bóng bay dễ gây kích nổ cụm chai LPG
Hình
Hình ảnh cụm chai LPG để cạnh bếp không có tường chắn
Hình
Hình ảnh cụm chai LPG đặt cạnh nhà hàng không có tường chắn
Ý thức coi thường pháp luật của một số cơ sở kinh doanh gas cùng với sự kém hiểu biết, thiếu ý thức của chính nguời sử dụng LPG ở Việt Nam là nguyên nhân dẫn đến một số
sự cố đã xảy ra và nguy cơ sẽ xảy ra những thảm họa trong sử dụng LPG ở Việt Nam nếu không có biện pháp phòng ngừa thích hợp
Trang 12Do thiết bị chứa LPG
Nguyên nhân gây ra vụ nổ thiết bị chứa LPG có thể là nguyên nhân nội tại: bản thân thiết bị không đảm bảo an toàn; hoặc tác động từ bên ngoài như: do LPG tồn trữ ở dạng lỏng bão hòa, nếu bị gia nhiệt từ bên ngoài (ánh nắng mặt trời, ngọn lửa, các nguồn nhiệt khác …), làm nhiệt độ LPG trong bình tăng tới nhiệt độ sôi, bốc hơi mãnh liệt làm áp suất của LPG tăng quá mức cho phép, nếu van an toàn không mở, có thể dẫn đến sự cố
nổ thiết bị, gọi là nổ hơi do chất lỏng sôi gĩan nở (BLEVE); nếu van an toàn mở kịp thời, hơi LPG được xả ra ngoài rất mạnh, sẽ tạo sự cố cháy tia; hoặc do các tác động cơ học bên ngoài (va đập với vật khác hoặc do nhà xưởng, công trình bị sụp đổ rơi đè vào thiết
bị … ) cũng có thể gây nổ và tạo quả cầu lửa Do vậy, một nội dung quan trọng để phòng ngừa SCMT trong sử dụng LPG là thiết bị chứa LPG phải bảo đảm an toàn Muốn vậy, các bộ phận cơ bản của thiết bị cũng như toàn bộ hệ thống thiết bị phải đáp ứng yêu cầu
về độ bền, độ ổn định ở điều kiện làm việc Các quá trình khảo sát, thiết kế, chế tạo, lắp đặt, sử dụng thiết bị chứa LPG cần phải đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật Nhưng, vi phạm quy định về an toàn đối với thiết bị chứa LPG ở Việt Nam là những vi phạm mang tính
hệ thống như trình bày trong hình 4.40 và phân tích dưới đây thông qua việc áp dụng kỹ thuật phân tích cây sai lầm (FTA):
Các sai sót đối với thiết bị chứa LPG
• Sai sót trong khảo sát, thiết kế: là một trong những nguyên nhân gây sự cố trong sử dụng LPG Hồ sơ thiết kế bồn chứa LPG của một số cơ sở chế tạo chưa đáp ứng yêu cầu [103] Sự cố kho cảng Thị Vải là ví dụ điển hình về sụt lún kho và hệ thống đường ống dẫn khí và sản phẩm khí
• Sai sót trong chế tạo: nhiều cơ sở chế tạo không đủ năng lực vẫn xuất xưởng thiết bị không đảm bảo chất lượng [2] Tại TP.HCM, kết quả thanh tra năm
2006 của thanh tra KTAT-Sở LĐ-TB-XH TP.HCM cho thấy khi kiểm tra 5/22
cơ sở chế tạo thiết bị áp lực (TBAL) thì cả 5 cơ sở đều không thực hiện đúng các yêu cầu kỹ thuật, như: không có bản vẽ chế tạo chi tiết, không tuân thủ quy trình công nghệ chế tạo TBAL, không có thiết bị kiểm tra chất lượng sản phẩm, không chứng minh được nguồn gốc vật liệu, sử dụng thép không đúng tiêu chuẩn để sản xuất, sử dụng que hàn thường để hàn TBAL Những TBAL, trong
đó có thiết bị chứa LPG, nếu được xuất xưởng từ những cơ sở này sẽ có nguy
cơ gây sự cố cháy, nổ rất cao!
Trang 13• Sai sót trong lắp đặt: Kết quả khảo sát trong sử dụng LPG do Sở công nghiệp tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu thực hiện [91] cho thấy: phần lớn các trạm nạp LPG vào chai trên địa bàn tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu được thành lập từ trước năm 2006 chưa đáp ứng các yêu cầu về lắp đặt TBAL, chưa bảo đảm khỏang cách an toàn, đặc biệt là thiết bị chứa LPG của các TCVN 6153:1996, TCVN 6154:
1996, TCVN 6155:1996, TCVN 6156:1996, TCVN 6304:1997, TCVN
6485:1999, TCVN 6486:1999
• Sai sót trong sử dụng: sử dụng bồn cũ, bình quá hạn kiểm định, sử dụng chai LPG không đúng với môi chất được nạp ban đầu …
Kết quả tư vấn do tác giả luận án thẩm định hồ sơ thiết kế, chế tạo và lắp đặt bồn chứa LPG của công ty Sài Gòn gas cho NM sữa Sài Gòn [103] cho thấy việc vi phạm tiêu chuẩn ATMT các thiết bị chứa LPG là vi phạm mang tính hệ thống như trình bày trên hình 4.41 thông qua việc áp dụng kỹ thuật phân tích cây sai lầm (FTA):
• Lắp đặt không đạt TCVN: theo quy định (mặc dù quy định này cũng cần phải được điều chỉnh theo hướng tăng lên theo kết quả nghiên cứu của phần 4.2.2 của luận án) vị trí từ bồn chứa LPG đến hàng rào, đường ranh giới, nhà ở, nguồn phát lửa cố định phải lớn hơn 7,5m (điều 6.1 của TCVN 6486:1999:) nhưng kết quả thẩm định cho thấy vị trí đặt bồn gas của công ty không thỏa mãn yêu cầu này; vị trí đặt máy hóa hơi phải cách bồn chứa tối thiểu 1,5m và khoảng cách giữa máy hóa hơi và tòa nhà gần nhất hoặc đường ranh giới của khu đất liền kề không được nhỏ hơn 3m (điều 4.1.4 của TCVN 7441:1999) nhưng kết quả thẩm định cho thấy vị trí đặt bồn gas cũng không thỏa mãn yêu cầu này
• Chứng từ vật liệu không phù hợp với thông số tính toán;
• Tính toán sức bền sai: sử dụng các hệ số hiệu chỉnh chiều dày không đúng quy định;
• Không có biên bản kiểm tra siêu âm đường hàn;
• Quy trình và phương pháp thử xuất xưởng đúng yêu cầu
Hồ sơ chi tiết của bồn chứa LPG này được giới thiệu trong phụ lục 4
Do môi trường trong sử dụng LPG
Môi trường tự nhiên
Trường hợp thiết bị đặt ở nơi có khả năng bị ăn mòn bên ngoài như môi trường không khí bị ô nhiễm bởi hơi, khí có đặc tính ăn mòn hoặc thiết bị đặt trên tàu thuyền họat động dài ngày trên biển cần phải bổ sung hệ số ăn mòn bên ngoài Tuy nhiên, vấn đề này chưa được quan tâm trong các tiêu chuẩn hiện hành về an toàn thiết bị chứa LPG Trong thiết
kế, chế tạo, lắp đặt bồnLPG ở những khu vực dễ bị ăn mòn từ bên ngoài thiết bị của một
số cơ sở chế tạo cũng đề cập chưa đầy đủ tới vấn đề này Trong những trường hợp như
