ÔN TẬP CÂY ĐIỀU - TS. NGUYỄN ĐỨC XUÂN CHƯƠNG

Công dụng/ sản phẩm của cây điều Sản phẩm chính của ngành hàng là nhân điều – nhân hạt được tách từ hạt điều thô.. Cây điều và ngành điều Việt Nam 7.1 Các dấu môc phát triển ngành điều

ÔN TẬP CÂY ĐIỀU CHƯƠNG 1 – GIỚI THIỆU

1 Nguồn gốc cây điều

Tên khoa học: Anacadium occidentale

Tên tiếng Anh: Cashew (Cashew nut)

Nguồn gốc: Đông băc Brazil Từ thế kỹ 16, được đưa đi trồng ở các vùng nhiệt đới

2 Công dụng/ sản phẩm của cây điều

Sản phẩm chính của ngành hàng là nhân điều – nhân hạt được tách từ hạt điều thô

Sản phẩm thư hai là dầu hạt điều – trích từ vỏ điều (sau khi tách nhân) Giá trị sử dụng công nghiệp rât cao – chế biến sơn công nghiệp

Sản phẩm phụ từ quả giả - ăn tươi hay ép lấy nước để lên men rượu

3 Phân bố

Châu Á: Ấn Độ, Indonesia, Việt Nam, Thái Lan

Nam Mỹ: Brazil

Một số nước Đông và Tây Phi

4 Sự phát triển của cây điều trên toàn thế giới

Nhu cầu tiêu thụ toàn cầu có xu hướng tăng

2001 – nay, diện tích tang 2,6% nhưng sản lượng tăng 5%

Dự báo trong vài năm tới:

- Diện tích giảm nhẹ 1,7% (4,5 triệu ha);

- Nhưng, sản lượng tăng 17% (3,05 triệu tấn)

5 Diện tích, năng suất, sản lượng trên thế giới và Việt Nam

1991 - 2000 2001 - 2013 1991 - 2000 2001 - 2013

Indonesia 466 Côte d’lvoire 585 Indonesia 73 Côte d’lvoire 262 Nigeria 173 Indonesia 575 Tanzania 69 Brazil 170 Viet Nam 165 Viet Nam 332 Nigeria 58 Indonesia 125 Guinea-Bissau 120 Nigeria 324 Viet Nam 57 Tanzania 106 Benin 111 Benin 315 Guinea-Bissau 44 Guinea-Bissau 100 Côte d’lvoire 91 Guinea-Bissau 216 Mozambique 41 Mozambique 76 Tanzania 66 Tanzania 85 Côte d’lvoire 31 Benin 70 Mozambique 62 Mozambique 76 Burkina Faso 30 Nigeria 69

17

4038

5

2001 - 2013

Châu Mỹ Châu ÁĐông Phi Tây Phi

12

5210

26

2001 - 2013

Châu Mỹ Châu ÁĐông Phi Tây Phi

Đơn vị: kg/ha Năng suất

India Viet Nam

Brazil Côte d'lvoire

6 Tổng quan tình hình sản xuất điều một số nước và trên thế giới:

Ấn Độ

Sản xuất điều lớn nhất thê giới:

- Diện tích 1,01 triệu ha;

- Sản lượng 0,75 triệu ha

Diện tích tăng đều qua các năm

Hiện nay, có xu hướng trồng dày (4 x 4m)

Ban đầu được trồng theo chương trình lâm nghiệp, gần đây mới được xem

là cây trồng thâm canh

Diện tích tăng đều hàng năm nhưng năng suất và sản lượng còn thấp

Xu hướng cung và cầu ngành hạt điều Ấn Độ 2004 - 2013

- Sản xuất 757.000 tấn (2013)

- Nhập khẩu 830.000 tấn (2013) Nước nhập khẩu chính: Bờ Biển Ngà, Ghi-nê Bít-xao, Benin, Ghana, Ni-giê-ri-a

- Xuất khẩu 126.000 (2013) Nước xuất khẩu chính: Mỹ, Ả rập Saudi, Hà lan, Pháp, Nhật,

- Tiêu thụ nội địa 278.000 (2013)

Xu hướng giá hạt điều trên thế giới: giá hạt điều thô trung bình trên thế giới giao động từ 0,,95 – 1,25 USD/kg trong 10 năm qua

7 Cây điều và ngành điều Việt Nam

7.1 Các dấu môc phát triển ngành điều tại Việt Nam

Thế kỷ 18, Cây điều được trồng tại Việt Nam

1988, Tiềm năng kinh tế của cây điều mới thực sự được khởi đầu khai thác Nông dân được khuyến khích trồng cây điều lấy hạt xuất khẩu

500 ha 5.000 ha 190.300 ha 433.000 ha Giảm xuống 330.000 ha

1990, Hiệp hội điều Việt Nam (Vinacas) được thành lập

1990, Bắt đầu chế biên hạt điều xuất khẩu Hiện có hơn 400 nhà máy chế biến Tổng công suất chế biến trên 1 triệu tấn/năm

1994, Lô hàng nhân đầu tiên xuất đi Hoa Kỳ; Nhập điều thô từ châu Phi; Chấm dứt xuất hạt điều thô sang Ấn Độ

2002, Việt Nam đứng thứ 2 thế giới về sản lượng (sau Ấn Độ)

2006, Vượt Ấn Độ trờ thành nước xuất khẩu điều nhân lơn nhất thế giới

2010, Kim ngạch xuất khẩu điều nhân vượt mốc 1 tỷ USD

2014, Chương trình ghép tạo cải tạo vườn điều, mục tiêu tối thiểu đạt 3 tấn/ha

Hiện tại, Việt Nam đứng thứ 4 về diện tích và thứ 2 về năng suất trên thế giới

7.2 Giá trị về mặt xã hội

Tạo việc làm, tăng thu nhập cho nông dân vùng khó khan: tạo việc làm thường xuyên cho

900 ngàn lao động tại vùng tây Nguyên và Đông Nam Bộ

Bảo vệ môi trường sinh thái: phủ xanh đồi trọc, đất cát ven biển, góp phần đáng kể trong

việc tăng độ giữ nước của đất, hạn chế dòng chảy trên mặt, bảo vệ đất chống xói mòn ở

vùng đất dốc Tây Nguyên, Đông Nam Bộ, hạn chế tác động của gió bão tại nhiều vùng

trồng điều ven biển ở Duyên hải Nam Trung Bộ

7.3 Diện tích, năng suất, sản lượng

1982 – 201, sản lượng tăng 233 lần đáp ứng 35% nguyên liệu cho công nghiệp chế biến

7.4 Chất lượng nhân hạt điều

Chất lượng hạt điều sản xuất trong nước được cải thiện, có chất lượng cao hơn so với hạt

điều nhập khẩu về kích cỡ hạt và mùi

Có 25 doanh nghiệp trong ngành hạt điều được cấp chứng nhận quản lý chất lượng ISO 9001, ISO 14000, ISO 22000, HACCP, CMp, BRC nâng cao chất lượng nhân hạt điều

xuất khẩu

Nhân điều xuât khẩu 300.000 (2014) Kim ngạch 2 tỷ USD

7.5 Phân bố

Tỉnh/ Khu Vực

(2014)

Tổng diện tích (Ha)

Diện tích thu hoạch

(Ha)

Năng suất (Tạ/ha)

Sản lượng (Tấn)

DH miền Trung

Năng suất trung bình thấp, diện nch giảm trong những năm qua Phần lớn diện nch điều trồng từ cây thực sinh (82%)

Thiếu đầu tư và chưa áp dụng các biện pháp kỹ thuật hợp lý

7.7 Ngành điều Việt Nam

Giá mua trung bình 0,94 USD/kg Giá bán trung bình 2.83 USD/lb

7.8 Hạn chế trong phát triển ngành điều Việt Nam

Diện tích có xu hướng giảm (giảm 122 ha so với 2005) do cạnh tranh của một số loại cây trồng khác như cao su, hồ tiêu, cà phê hoặc chuyển mục đích sử dụng sang xây dựng Phân bố phân tán, chưa hợp lý như thời tiết không phù hợp cho ra hoa, đậu trái

Diện tích điều già cỗi, nhiễm sâu bệnh cao (29,5%); phần lớn trồng từ cây thực sinh (65,6%) nên năng suất thấp, chất lượng kém Diện tích điều trồng mới chỉ chiếm 34,4%

Rất ít áp dụng kến bộ khoa học, một số nơi quảng canh là chủ yếu

Hệ thống chế biến nhân hạt điều chưa hoàn thiện, số doanh nghiệp có quy mô nhỏ chiếm 90,1 % Ít đầu tư trang thiết bị, sản xuất thủ công, an toàn vệ sinh thực phẩm thấp

Doanh nghiệp xuất khẩu nhân hạt điều thiếu chuyên nghiệp, thiếu dây chuyền chế biến, chất lượng sản phẩm không đồng đều

Hầu hết các nhà máy không đầu tư vùng nguyên liệu hay liên kết với tổ chức, cá nhân trồng điều, phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu

Thị trường kêu thụ nội địa chưa được quan tâm, chỉ 5 % sản lượng hạt điều trong nước

7.9 Chương trình “Giá trị điều Việt Nam”

Nghiên cứu, đánh giá về giá trị dinh dưỡng của hạt điều

Nghiên cứu và phát triển sản phẩm mới, đa dạng hóa sản phẩm

Quảng bá, kích cầu kêu dùng trong nước và trên phạm vi toàn thế giới

Xây dựng chỉ dẫn địa lý điều tại những vùng trồng điều trọng diểm của Việt Nam

Đăng ký bảo hộ thương hiệu sản phẩm tại các thị trường tiêu thụ lớn như Hoa Kỳ, EU, Trung Quốc,…

Xây dựng thương hiệu quốc gia cho doanh nghiệp điều

CHƯƠNG 2 – THỰC VẬT HỌC VÀ YẾU TỐ SINH THÁI CÂY ĐIỀU

1 Chu kỳ sống

Điều là cây có thân tán to, thích ứng rộng trong điều kiện khắc nghiệt khác nhau như khô hạn, mưa nhiều hoặc đất đai bạc màu, đất cát, đất có nhiều sỏi đá

Cây trồng bằng hạt cho trái sau 4 – 5 năm trồng và 3 năm đối với cây ghép

Thời kỳ kinh doanh kéo dài từ 30- 40 năm hoặc hơn tùy giống và điều kiện canh tác

2 Đặc điểm thực vật học

Rễ

Hệ thống rễ gồm: rễ cái và rễ ngang phát triển rất mạnh, lan rộng và ăn sâu giúp cây có thể lấy được nước và dinh dưỡng ở tầng đất sâu

Điều kiện đất cát tơi xốp, rễ phát triển:

- Ăn sâu 80 cm sau 2 – 3 tháng;

- Ăn sâu 2 m sau 5 – 6 tháng;

- Lan rông với bán kính 50 – 60 cm;

Lá

Lá – cơ quang quan hợp tạo chất dự trữ => quyết định năng suất

Lá đơn, hình trứng, mọc so le, cuống ngắn, mặt dưới nổi rõ gân lá

Lá thường tập trung đầu cành, lá non màu xanh nhạt hoặc hồng sau chuyển xanh xanh thẩm khi già

Tá lá phát triển rộng, có thể đạt 5 m từ gốc

Diện tích lá 50 – 60 m2 khi cây 6 -7 năm tuổi

- Hoa lưỡng tính có 8 – 10 nhị đực, nhưng chỉ 1 nhị có khả năng thụ phấn

Tỷ lệ hoa đực và hoa lưỡng tính phụ thuộc vào môi trường và giống

Trái

Thuộc loại trái nhân cứng là phần phát triển từ bầu noãn

Sau khi thụ phấn, bầu noãn sẽ phát triển nhanh và đạt kích thước trung bình dài 2,6 – 3,1 cm; ngang 2 – 2,3 cm, còn phần trái giả phát triển sau từ đế hoa

Quả giả hình trái lê nặng 45 – 60 g (chiếm 90% trọng lượng)

Thời gian trái phát triển kéo dài từ 2 – 3 tháng Khi chín quả giả màu đỏ hồng hay vàng tùy giống

Hạt

Màu xanh xám khi tươi, nâu khi khô Nặng 5 – 7 g

Bao gồm:

- Ngoài cùng là vỏ hạt chiếm 70 % trọng lượng hạt;

- Vỏ lụa bao quanh nhân, chiếm 5 % trọng lượng hạt;

- Nhân màu trắng chiếm 25 % trọng lượng hạt – nhiều chất dinh dưỡng như chất béo, đường, khoáng, tinh bột, protein và các vitamin

3 Sự sinh trưởng và phát triển

3.1 Sinh lý phát triển cây điều

Trong điều kiện bình thường, cây điều cho trái sau 3 năm trồng Nếu đất tốt, nước và dinh dưỡng đầy đủ cho trái sau 2 năm trồng

Tốc độ sinh trưởng mạnh nhất ở giai đoạn năm thứ 3 – 6, sau đó giảm giần và đạt bộ khung tán tối đa vào năm thứ 10 tùy giống

Chu kỳ sinh trưởng và sinh thực của cây điều trưởng thành dựa vào nhiệt độ và ẩm độ Thông thường có 3 đợt sinh trưởng trong năm Đợt đầu tiên sau mùa thu hoạch, đợt thứ 2 trong giai đoạn mùa mưa và đợt thứ 3 khi bắt đầu mùa khô

Cây điều ra hoa, đậu trái và trái phát triển đến khi chin diễn ra trong mùa khô

3.2 Nở hoa và thụ phấn

Ra hoa vào cuối mùa mưa, thời gian ra hoa kéo dài 2 – 3 tháng

Trên chùm hoa có 2 loại: hoa đực và hoa lưỡng tính Hoa đực nhiều gấp 10 lần hoa lưỡng tính Hoa đực thường nở sớm hơn hoa lưỡng tính trong ngày Hoa lưỡng tính có thể tiếp nhận hạt phấn hoa đực trong 6 giờ từ khi hoa nở

Mặc dù có rất nhiều hoa trên một chum, nhưng số quả hình thành trương đối thấp vì khả năng thụ phấn kém hoặc thiếu nước và dinh dưỡng Khoảng 80 % hoa lưỡng tính rụng trước khi trái đậu

3.3 Sự phát triển trái điều

Trái điều chin không đồng điều trên cùng một chùm trái

Phát triển của trái điều chia thành 4 giai đoạn:

Màu chuyển sang màu xám;

Trái giả còn màu xanh;

Trái giả tăng kích thước

3 Màu xám;

Trái giả chuyển sang màu vàng đỏ

4

Màu xám;

Trái giả màu vàng đỏ;

Kích thước trái tối đa;

4 Yêu cầu sinh thái

4.1 Yêu cầu khí hậu

Phân bố từ vĩ độ 25o Bắc đến 25o Nam;

Vùng sản xuất chủ yếu từ vĩ độ 15o Bắc đến 15o Nam

4.2 Yêu cầu cao độ và nhiệt độ

Độ cao trồng phụ thuộc vào vĩ độ, địa hình và tiểu khí hậu mỗi vùng

Độ cao thích hợp nhất là dưới 600 m so vớ mặt nước biển

Không phù hợp vùng có sương trong giai đoạn ra hoa và đậu trái

Độ dài ngày không ảnh hưởng đến sinh trưởng và phát triển cây điều

Sinh trưởng trong khoảng nhiệt độ 5 – 40 oC Thích hợp là 27 oC > 35 oC gây rụng hoa và trái non Nhiệt độ thấp làm chậm ra hoa

4.3 Yêu cầu về lượng mưa

Thích nghi với lượng mưa hàng năm biến động từ 500 – 4000 mm, lượng mưa thích hợp

là 1000 – 2000 mm

Sự phân bố lượng mưa hàng tháng quan trọng hơn tỗng lượng mưa

Cần ít nhất 2 tháng khô hạn hoàn toàn để phân hóa mầm hoa

Khí hậu hai mùa mưa và khô hạn riêng biệt, trong đó mùa khô kéo dài từ 5 – 6 tháng là thích hợp cho sự ra hoa đậu quả của cây điều

4.4 Yêu cầu về ẩm độ

Ẩm độ tương đối ít ảnh hưởng đến sự sinh trưởng và phát triển của cây điều

Ẩm độ tương đối cao (> 80%) trong thời kỳ ra hoa có thể gia tăng sâu bệnh như bệnh thán thư và bọ xít muỗi

Ẩm độ tương đối thấp (< 45%) kết hợp với gió nóng sẽ gây khô bông và rụng quả non

Ẩm độ phù hợp cho ra hoa và đậu trái từ 45 – 75%

4.4 Yêu cầu về đất trồng điều

Có thể trồng nhiều trên nhiều loại đất khác nhau như đất đỏ, dất xám, đất cát và đất thịt Đất trồng điều phải có tầng canh tác tối thiểu 70 cm

Điều thích hợp với đất giàu hữu cơ và chất dinh dưỡng, thoát nước tốt, có pH từ 5,0 – 7,3 Điều không thích hợp trồng trên những vùng d9a6t1 bị uung1 hay đất nhiễ phen, mặn và tầng canh tác mỏng

Cát pha thịt, Phù sa, Cát ven biển

Thị pha sét

Thị pha sét

có sỏi, Thịt nặng

Cát ven biển

có mực nước ngầm cao

Độ dày tầng

canh tác (m) > 1,5 0,9 – 1 0,45 – 0,9 0,23 – 0,45 < 0,23

Độ dốc (%) < 3 3 – 5 5 – 15 15 – 25 > 25 Cao độ (m) < 20 20 – 120 120 – 140 450 – 750 > 750 Mực nước

CHƯƠNG 3 – GIỐNG VÀ NHÂN GIỐNG

- Tiềm năng năng suất cao hơn điều

cao vì có nhiều hoa đầu cành

- Thân cao thẳng đứng, cao cây, thân chính phát triển mạnh;

- Đốt lá dài, cành vươn trải, mọc thưa thớt trên thân chính, dễ phân biệt thân chính và cành các cấp

- Phân cành muộn, thân chính phát triển mạnh;

- Tán cây chiếm diện tích che phủ lớn nhưng số hoa đầu cành thấp nên tiềm năng năng suất thường thấp hơn điều lùn;

- Khó chăm sóc và phòng trừ sâu bệnh, dễ đỗ ngã khi có gió to, mưa lớn do tán cao không gọn

2 Tuyển chọn giống điều

Tuyển chọn chính là chọn ra từ quần thể điều những cây điều tốt Từ những cây điều tốt này chọn ra những cây đầu dòng

Tiêu chuẩn cây đầu dòng:

- Năng suất tiềm năng > 5 tấn hạt/ha;

Các bước tuyển chọn giống điều:

- Bước 1: Sơ tuyển giống điều

+ Sơ tuyển là việc đầu tiên tuyển chọn cây điều tốt trong quần thể vườn điều;

+ Đầu tiên, điều tra thông qua phỏng vấn chủ hộ vườn điều để biết được cây tốt, năng suất cao, có cho quả cách năm hay không?

+ Cây điều được bình tuyển phải có ít nhất từ 10 năm tuổi trở lên;

+ Cây đực sơ tuyển được đánh dấu vào thân cây;

+ Thực hiện sơ tuyển khi cây điều ra hoa;

+ Chon được cây tốt để qua được bước bình tuyển

Bước 3: Hậu kiểm các dòng ưu tú

- Chồi các dòng điều ứu tú được thu thập và ghép lưu giữ giống tại vườn giống;

- Nhân giống các dòng điều ưu tú được tiến hành cùng lúc trên cùng một loại gốc ghép;

- Khi cây ghép đủ tiêu chuẩn trồng thì đưa đi khảo nghiệm so sánh giống ở các vùng sinh thái khác nhau để đánh giá lần cuối

- Chọn ra các giống điều đầu dòng từ các dòng điều ưu tú khi đưa ra sản xuất rộng;

- Bước hậu kiểm, có thể đánh giá, đưa ra kết luận sau 2 – 3 năm trồng nếu trong điều kiện tối ưu

3 Một số giống điều cao sản

Lá non Màu tím Lá non màu xanh,

phiến lá lớn bầu dục

Lá non màu xanh, phiến

lá lớn bầu dục hơi xoắn

Lá già Xanh đậm

4 Nhân giống điều bằng ghép chồi

4.1 Ưu điểm

Giữ ổn định những đặc tính tốt về năng suất và chất lượng của cây mẹ;

Cây ghép cho trái sớm hơn cây thực sinh;

Cây ghép có bộ rễ phát triển mạnh như cây thực sinh;

Hiện nay, nhân giống cây điều bằng phương pháp ghép non nối ngọn cho kết quả tốt nhất

4.2 Vườn nhân chồi ghép

Có thể lấy chồi ghép từ vườn sản xuất hay trồng vườn nhân chồi

Vườn trồng cây lấy chồi ghép gồm những cây điều giống tốt, đã qua tuyển chọn;

Vườn nhân chồi ghép trồng sớm hơn một năm để cây có thể cho một số lượng chồi đủ để tiến hành sản xuất giống vào năm sau;

Mỗi dòng điều được trồng trong một khu vực riêng theo sơ đồ và có bảng tên phân biệt để tiện việc quản lý chồi ghép;

Vườn nhân chồi ghép có thể trồng theo mật độ 2.000 cây/ha với khoãng cách 1,5 x 3 m hoặc 3.300 cây/ha với khoảng cách 1 x 3 m

Khi cây 2 tầng lá thì tiến hành cắt ngọn để tạo tán thấp và nhiều cành cấp 1 – 2 để thu được nhiều chồi

Hàng năm sau khi thu hoạch chồi, chiều cao cây và đường kính tán phải được cắt thấp ở

độ cao 1 – 1,2 m

Tiêu chuẩn chồi ghép:

- Cành không quá già hoặc quá non

- Cành có đỉnh chồi to, lá sắp bung ra là tốt nhất;

- Kích thước: đường kính > 0,6 cm, chiều dài 7 – 10 cm;

Vườn ươm gốc ghép thoát nước tốt không che bóng cho vườn ươm;

Bầu ươm bằng túi nhựa PE màu đen kích thước túi bầu 15 x 25 cm, có lỗ thoát nước và bảo đảm độ thoáng khí

Hỗn hợp đất vào bầu: 70 – 90% đất mặt + 10 – 30% phân chuồng hoai + 0,5% Supe lân

Xử lý thuốc trừ nấm hại rễ 1 – 2 ngày trước khi đóng bầu

Bầu ươm gốc ghép được đặt theo luống, mỗi luống xếp từ 4 hàng

Rãnh luống rộng 60 – 80 cm để dễ dàng thực hiện thao tác ghép