Giáo dục pháp luật cho công chức tư pháp hộ tịch, qua thực tiễn thành phố hà nội

Về công tác tư pháp, công chức TP-HT tham mưu giúp UBND cấp xã thực hiện các nhiệm vụ: - Xây dựng chương trình, kế hoạch, quyết định, chỉ thị về công tác tư pháp cấp xã trình UBND cấp x

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

*************

NGUYỄN VĂN TUẤN

GIÁO DỤC PHÁP LUẬT CHO CÔNG CHỨC

TƢ PHÁP – HỘ TỊCH, QUA THỰC TIỄN THÀNH PHỐ HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

*************

NGUYỄN VĂN TUẤN

GIÁO DỤC PHÁP LUẬT CHO CÔNG CHỨC

TƯ PHÁP – HỘ TỊCH, QUA THỰC TIỄN THÀNH PHỐ HÀ NỘI

Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử Nhà nước và Pháp luật

Mã số: 60 38 01 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: GS TS Hoàng Thị Kim Quế

HÀ NỘI - 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu, ví

dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực

Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theo quy định của Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội

Vậy, tôi viết Lời cam đoan này kính đề nghị Khoa Luật – Đại học Quốc gia

Hà Nội xem xét để tôi có thể bảo vệ Luận văn của mình

Tôi xin chân thành cảm ơn!

NGƯỜI CAM ĐOAN

Nguyễn Văn Tuấn

DANH MỤC CÁC BẢNG

2.1

Số lượng công chức tư pháp – hộ tịch tại các

xã, phường, thị trấn thuộc các quận, huyện, thị

xã trên địa bàn TP.Hà Nội

MỤC LỤC

Trang Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Mục lục

Danh mục các chữ viết tắt

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIÁO DỤC PHÁP LUẬT CHO CÔNG CHỨC TƯ PHÁP – HỘ TỊCH 6

1.1 NHẬN THỨC CHUNG VỀ CÔNG CHỨC TƯ PHÁP – HỘ TỊCH 6

1.1.1 Khái niệm công chức tư pháp – hộ tịch 6

1.1.2 Quá trình hình thành và phát triển của đội ngũ công chức tư pháp – hộ tịch ở nước ta 12

1.2 NHẬN THỨC CHUNG VỀ GIÁO DỤC PHÁP LUẬT 14

1.2.1 Khái niệm giáo dục pháp luật 14

1.2.2 Các bộ phận cấu thành cơ bản của giáo dục pháp luật 17

1.3 GIÁO DỤC PHÁP LUẬT CHO CÔNG CHỨC TƯ PHÁP – HỘ TỊCH 22

1.3.1 Khái niệm giáo dục pháp luật cho công chức tư pháp – hộ tịch 22

1.3.2 Mục đích giáo dục pháp luật cho công chức tư pháp – hộ tịch 22

1.3.3 Nội dung giáo dục pháp luật cho công chức tư pháp – hộ tịch 24

1.3.4 Hình thức giáo dục pháp luật cho công chức tư pháp – hộ tịch 25

1.3.5 Đối tượng của giáo dục pháp luật cho công chức tư pháp – hộ tịch 26

1.3.6 Chủ thể của giáo dục pháp luật cho công chức tư pháp – hộ tịch 28

1.3.7 Đặc điểm giáo dục pháp luật cho công chức tư pháp – hộ tịch 28

1.4 NHỮNG YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN GIÁO DỤC PHÁP LUẬT CHO CÔNG CHỨC TƯ PHÁP – HỘ TỊCH 32

1.4.1 Quy định của pháp luật về lĩnh vực tư pháp và lĩnh vực hộ tịch 32

1.4.2 Yếu tố về chủ thể giáo dục pháp luật cho công chức tư pháp – hộ tịch 35

1.4.3 Yếu tố về đội ngũ công chức tư pháp – hộ tịch 35

1.4.4 Yếu tố về hình thức giáo dục pháp luật cho công chức tư pháp – hộ tịch 37

1.4.5 Yếu tố về điều kiện kinh tế, văn hóa, xã hội của địa phương 38

Chương 2 THỰC TRẠNG GIÁO DỤC PHÁP LUẬT CHO CÔNG CHỨC TƯ PHÁP - HỘ TỊCH, QUA THỰC TIỄN THÀNH PHỐ HÀ NỘI 41 2.1 VỊ TRÍ ĐỊA LÝ, ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ, VĂN HÓA - XÃ HỘI

VÀ TÌNH HÌNH ĐỘI NGŨ CÔNG CHỨC TƯ PHÁP – HỘ TỊCH CỦA THÀNH PHỐ HÀ NỘI ………41

2.1.1 Vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên, kinh tế, văn hoá - xã hội của thành phố Hà Nội 41 2.1.2 Tình hình đội ngũ công chức tư pháp – hộ tịch trên địa bàn Hà Nội…….42

2.2 ĐẶC THÙ CỦA GIÁO DỤC PHÁP LUẬT CHO CÔNG CHỨC TƯ PHÁP – HỘ TỊCH VÀ SỰ TÁC ĐỘNG ĐẾN Ý THỨC PHÁP LUẬT, CÔNG TÁC GIÁO DỤC PHÁP LUẬT CHO CÔNG CHỨC TƯ PHÁP – HỘ TỊCH TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HÀ NỘI 46

2.2.1 Đặc thù của giáo dục pháp luật cho công chức tư pháp – hộ tịch trên địa bàn thành phố Hà Nội……….46 2.2.2 Sự tác động của vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên, kinh tế, văn hóa - xã hội đến công tác giáo dục pháp luật đối với công chức tư pháp – hộ tịch ở thành phố

tư của giáo dục pháp luật cho công chức tư pháp – hộ tịch trên địa bàn thành phố Hà Nội 68

Chương 3 QUAN ĐIỂM, GIẢI PHÁP VỀ GIÁO DỤC PHÁP LUẬT CHO CÔNG CHỨC TƯ PHÁP – HỘ TỊCH TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HÀ NỘI HIỆN NAY 77 3.1 QUAN ĐIỂM VỀ GIÁO DỤC PHÁP LUẬT CHO CÔNG CHỨC TƯ PHÁP – HỘ TỊCH 77

3.1.1 Giáo dục pháp luật cho công chức tư pháp-hộ tịch phải đảm bảo tính thường xuyên, liên tục bằng nhiều hình thức 77 3.1.2 Giáo dục pháp luật cho công chức tư pháp – hộ tịch đáp ứng yêu cầu nâng cao tính chuyên nghiệp, tôn trọng, tuân thủ pháp luật, tôn trọng bảo đảm các quyền con người, quyền công dân 78

3.2 GIẢI PHÁP VỀ GIÁO DỤC PHÁP LUẬT CHO CÔNG CHỨC TƢ PHÁP – HỘ TỊCH TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HÀ NỘI 81

3.2.1 Hoàn thiện chương trình, nội dung để đảm bảo chất lượng đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ đối với công chức tư pháp – hộ tịch 82 3.2.2 Hoàn thiện pháp luật về lĩnh vực tư pháp - hộ tịch 84 3.2.3 Xây dựng các cơ sở đào tạo, bồi dưỡng tham gia công tác giáo dục pháp luật cho công chức tư pháp – hộ tịch 87 3.2.4 Áp dụng đa dạng các hình thức giáo dục pháp luật cho công chức tư pháp – hộ tịch 90 3.2.5 Kết hợp giáo dục pháp luật và kỹ năng thực hành pháp luật cho công chức

tư pháp – hộ tịch 94 3.2.6 Kết hợp giáo dục pháp luật và giáo dục quyền con người, phòng chống tham nhũng cho công chức tư pháp –hộ tịch 95 3.2.7 Tăng cường kiểm tra, giám sát, tổng kết rút kinh nghiệm và thực hiện công tác thi đua khen thưởng trong hoạt động phổ biến giáo dục pháp luật 98 3.2.8 Bảo đảm kinh phí cho công tác giáo dục pháp luật cho cán bộ, công chức cấp xã 99 3.2.9 Thực hiện xã hội hóa công tác phổ biến, giáo dục pháp luật 101 3.2.10 Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng trong công tác phổ biến, tuyên truyền pháp luật, nâng cao ý thức pháp luật 104

KẾT LUẬN 108 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 110

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Chính quyền cấp xã là gần dân nhất để trực tiếp triển khai, thực hiện các chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng, pháp luật của nhà nước Công chức TP-HT được coi như là một đại diện của ngành tư pháp ở cơ sở Họ phải kiêm nhiệm cùng lúc rất nhiều nhiệm vụ khác nhau trong lĩnh vực TP-HT Trong khi đó, nội dung cải cách nền hành chính theo hướng hiện đại hóa nền hành chính đòi hỏi giải quyết công việc một cách nhanh chóng, chuyên nghiệp Tuy nhiên ở nước ta, đội ngũ công chức TP-HT còn mỏng, chuyên môn nghiệp vụ chưa đồng đều, một số ít công chức chưa đạt chuẩn về trình độ, chủ yếu mới qua tập huấn đào tạo, chế độ chính sách còn thấp Để nâng cao chất lượng cho công chức TP-HT, GDPL có vai trò rất quan trọng Nhận thức rõ được nội dung này, nhiều năm qua, ngành Tư pháp Thành phố Hà Nội đã tích cực tham mưu giúp Thành ủy, UBND Thành phố tập trung đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ, nâng cao trình độ cho đội ngũ công chức này Từ đó, GDPL cho công chức TP-HT trở thành một nội dung đặc biệt cần thiết để đội ngũ công chức này có thể thực hiện tốt các nhiệm vụ của mình

Đảng Cộng sản Việt Nam là tổ chức chính trị có địa vị pháp lý đặc biệt quan trọng với vai trò lãnh đạo nhà nước xã hội và “gắn bó mật thiết với nhân dân, phục

vụ nhân dân, chịu sự giám sát của nhân dân, chịu trách nhiệm trước nhân dân về

những quyết định của mình” [32] Thành ủy Hà Nội đã ban hành 02 chương trình

thành ủy có nghĩa hết sức quan trọng đối với công tác GDPL cho đội ngũ công chức nói riêng và toàn thể đội ngũ cán bộ, nhân dân toàn thành phố nói chung Đó là chương trình số 08 – CTr/TU của Thành ủy Hà Nội ngày 18/10/2011 về việc Đẩy mạnh cải cách hành chính, nâng cao trách nhiệm và chất lượng phục vụ của đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức giai đoạn 2011-2015; Chương trình số 09 – CTr/TU của Thành ủy Hà Nội ngày 18/10/2011 về việc đẩy mạnh đấu tranh phòng, chống tham nhũng, thực hành tiết kiệm, chống lãng phí giai đoạn 2011-2015 Về phía UBND thành phố Hà Nội cũng ban hành kế hoạch số 221/KH-UBND ngày 19/12/2014 về phổ biến GDPL trên địa bàn thành phố Hà Nội năm 2015 ; Quyết định số 6709/QĐ-UBND ngày 16/12/2014 của UBND thành phố Hà Nội về việc

2

phê duyệt chỉ tiêu kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, công chức cơ quan của Đảng, Ủy ban mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể Chính trị - Xã hội ; cán bộ, công chức, viên chức nhà nước ; cán bộ, công chức xã, phường, thị trấn của thành phố Hà Nội năm 2015 Như vậy, GDPL cho đội ngũ cán bộ, công chức nói chung, đối với công chức TP-HT nói riêng đã và đang nhận được sự quan tâm rất lớn từ phía Thành ủy, UBND thành phố Hà Nội và trở thành vấn đề quan trọng, cần thiết Trước những yêu cầu mới của đất nước, sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc

và sự ra đời của những văn bản luật quan trọng, liên quan mật thiết đến đời sống nhân dân như: Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Luật Đất đai, Luật Hôn nhân và Gia đình, Luật Hộ tịch, Luật Bảo hiểm y tế, Luật Bảo hiểm xã hội, Luật Căn cước… và những văn bản Luật khác sẽ được sửa đổi, bổ sung trong thời gian tới để phù hợp với Hiến pháp năm 2013 Đặc biệt là các quy định về quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân Những vấn đề này đã đặt

ra cho công tác PBGDPL cho đội ngũ cán bộ, công chức nói chung và công chức TP-HT nói riêng với nhiều nhiệm vụ mới, ở một tầm cao hơn, đòi hỏi tư duy về công tác PBGDPL mới hơn, toàn diện hơn, thiết thực và khoa học hơn

Chính vì những lý do ở trên, em đã lựa chọn đề tài “Giáo dục pháp luật cho

công chức tư pháp – hộ tịch, qua thực tiễn thành phố Hà Nội” để làm luận văn tốt

nghiệp của mình Từ đó, việc nghiên cứu đề tài sẽ có thể góp phần nâng cao hiệu

quả PBGDPL nói chung và GDPL cho đội ngũ công chức TP-HT nói riêng trên địa bàn thành phố Hà Nội hiện nay cũng như tại các địa phương khác ở nước ta Đây là

cơ sở để các chủ thể GDPL cho công chức TP-HT có thể tham khảo để đưa ra được những nội dung, hình thức, kế hoạch GDPL phù hợp cho đội ngũ công chức TP-HT

2 Tình hình nghiên cứu

Vấn đề GDPL nói chung cũng đã và đang được nhắc tới khá nhiều trong các công trình nghiên cứu khoa học Một số công trình nghiên cứu khoa học đề cập sâu đến vấn đề về này phải kể đến đó là:

Luận án Tiến sĩ Luật học của tác giả Nguyễn Quốc Sửu, chuyên ngành Lý

luận và lịch sử nhà nước và pháp luật: “GDPL cho đội ngũ cán bộ, công chức hành

chính trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam”,

Khoa luật – Đại học quốc gia Hà Nội, 2010 Luận án Tiến sĩ Xã hội học của tác giả

3

Đoàn Thị Thanh Huyền: “GDPL cho con cái trong gia đình hiện nay – Nghiên cứu

trường hợp tỉnh Quảng Ninh”, Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn – Đại

học Quốc gia Hà Nội, 2014 Luận án Phó Tiến sỹ khoa học luật học của nghiên cứu sinh Dương Thị Thanh Mai chuyên ngành Lý luận Nhà nước và Pháp quyền:

“GDPL qua hoạt động tư pháp ở Việt Nam”, Cơ sở đào tạo: Học viện Chính trị

quốc gia Hồ Chí Minh, 1996 Luận án Phó Tiến sỹ khoa học luật của nghiên cứu

sinh Đinh Xuân Thảo ,chuyên ngành Lý luận Nhà nước và Pháp quyền: “GDPL

trong các trường đại học, trung học chuyên nghiệp và dạy nghề (không chuyên luật)

ở nước ta hiện nay”, cơ sở đào tạo: Học viện chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, 1996

Luận án Phó Tiến sỹ khoa học luật học của nghiên cứu sinh Lê Đình Khiên, chuyên

ngành Luật Nhà nước: “Nâng cao ý thức pháp luật của đội ngũ cán bộ quản lý hành

chính nhà nước ở nước ta hiện nay”, cơ sở đào tạo: Viện Nghiên cứu Nhà nước và

pháp luật 1996

Luận văn Thạc sĩ Luật học của tác giả Nguyễn Thị Tuyết Mai: “GDPL cho

cán bộ, công chức chính quyền cấp xã ở các tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam hiện nay”, Khoa luật – Đại học quốc gia Hà Nội, 2005 Luận Văn Thạc sĩ Luật học của

tác giả Đặng Quang Tuân: “PBGDPL trong lĩnh vực giao thông – qua thực tiễn qua

thực tiễn thành phố Hà Nội”, Khoa Luật – Đại học quốc gia Hà Nội, 2012 Luận văn

Thạc sĩ Luật học của tác giả Phan Thị Hồng Hà: “PBGDPL cho công chức cấp xã – Một

số vấn đề lý luận và thực tiễn”, Khoa luật – Đại học quốc gia Hà Nội, 2010

Luận văn Thạc sĩ Luật học của tác giả Nguyễn Thị Thu Thủy “GDPL ở đô thị

qua thực tiễn thành phố Hải Dương”, Khoa luật – Đại học quốc gia Hà Nội, 2010

Luận văn Thạc sĩ Luật học của tác giả Phạm Kim Dung: “GDPL cho cán bộ, công

chức cơ quan hành chính ở thành phố Hà Nội hiện nay”, Khoa luật – Đại học quốc

gia Hà Nội, 2011 Luận văn Thạc sĩ Luật học của tác giả Đỗ Hồng Kỳ: “PBGDPL

của xã, phường trên địa bàn thành phố Thanh Hóa”, Khoa luật – Đại học Quốc gia

Hà Nội, 2012

Luận văn Thạc sĩ Luật học của tác giả Dương Thị Thu Hiền “phổ biến GDPL

trên địa bàn huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình – thực trạng và giải pháp”, Khoa

luật – Đại học quốc gia Hà Nội, 2013 Luận văn Thạc sĩ Luật học của tác giả

Nguyễn Thị Kim Ngân: “GDPL ở cơ sở trên địa bàn thành phố Hà Nội”, Khoa luật – Đại

4

học quốc gia Hà Nội, 2013 Luận văn Thạc sĩ luật học của tác giả Nguyễn Xuân Hạnh:

“PBGDPL trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa”, Khoa luật – Đại học quốc gia Hà Nội, 2014

Như vậy, vấn đề GDPL đã được nghiên cứu khá nhiều trong các công trình

nghiên cứu khoa học Tuy nhiên cho đến nay, đề tài “Giáo dục pháp luật cho công

chức tư pháp – hộ tịch, qua thực tiễn thành phố Hà Nội” vẫn chưa được nhắc tới

trong các công trình nghiên cứu khoa học nào Đây là một nội dung nghiên cứu khá mới mẻ nhưng tuơng đối khó bởi nhiệm vụ, quyền hạn của công chức TP-HT khá là rộng Vì vậy, em đã lựa chọn đề tài này và lấy thực tiễn thành phố Hà Nội để làm luận văn tốt nghiệp của mình

3 Mục đích, đối tượng nghiên cứu và nhiệm vụ của Luận văn

Luận văn có mục đích nghiên cứu là làm rõ những đặc trưng, yêu cầu cơ bản

về GDPL cho công chức TP-HT, đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả GDPL cho công chức TP-HT

Luận văn tập trung nghiên cứu về GDPL đối với đối tượng là đội ngũ công chức TP-HT Do vậy, để thực hiện được mục đích nghiên cứu, luận văn phải thực hiện được các nhiệm vụ:

Xác định được cơ sở lý luận về GDPL cho công chức TP-HT gồm: Nhận thức chung về công chức TP-HT; Những vấn đề lý luận cơ bản về GDPL; GDPL cho công chức TP-HT và những yếu tố tác động đến GDPL cho công chức TP-HT

Đề cập và phân tích được thực trạng GDPL cho công chức TP-HT trên địa bàn thành phố Hà Nội Luận văn phải tập trung làm rõ thực trạng đội ngũ công chức TP-

HT và thực tiễn GDPL cho công chức TP-HT trên địa bàn thành phố Hà Nội

Đưa ra những quan điểm, giải pháp về GDPL cho công chức TP-HT trên địa bàn thành phố Hà Nội hiện nay

4 Phạm vi nghiên cứu của Luận văn

Luận văn nghiên cứu cơ sở lý luận của GDPL cho công chức TP-HT; làm rõ thực trạng GDPL cho công chức TP-HT tại thành phố Hà Nội; đưa ra quan điểm, đề xuất giải pháp về GDPL cho công chức TP-HT trên địa bàn thành phố Hà Nội hiện nay

5 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp luận được sử dụng trong luận văn đó là phương pháp luận của chủ nghĩa Mác – Lênin Luận văn được thực hiện trên cơ sở sự vận dụng tư tưởng Hồ

5

Chí Minh, quan điểm của Đảng ta về nhà nước và pháp luật; về cán bộ, công chức;

về xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu khoa học đó là phương pháp tư duy trừu tượng, phương pháp phân tích, phương pháp tổng hợp, phương pháp quy nạp và diễn dịch, phương pháp hệ thống và phương pháp so sánh Các phương pháp nghiên cứu khoa học này được sử dụng để nghiên cứu đề tài nghiên cứu theo mã số chuyên ngành Lý luận và Lịch sử nhà nước và pháp luật

7 Điểm mới của Luận văn

Luận văn đưa ra được những đặc điểm của GDPL cho công chức TP-HT và những yếu tố tác động đến GDPL cho công chức TP-HT

Ngoài ra, Luận văn cũng cập nhật kịp thời những số liệu tổng hợp về đội ngũ công chức TP-HT trên địa bàn thành phố Hà Nội Đưa ra được những vấn đề thực tiễn, khó khăn và tồn tại của GDPL cho công chức TP-HT tại thành phố Hà Nội Trên cơ sở đó, đưa ra các quan điểm, giải pháp về GDPL cho công chức TP-HT trên địa bàn thành phố Hà Nội hiện nay

8 Kết cấu Luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn được chia thành 3 chương:

- Chương 1: Cơ sở lý luận về giáo dục pháp luật cho công chức tư pháp – hộ tịch

- Chương 2: Thực trạng giáo dục pháp luật cho công chức tư pháp – hộ tịch, qua thực tiễn thành phố Hà Nội

- Chương 3: Quan điểm và giải pháp về giáo dục pháp luật cho công chức tư pháp – hộ tịch trên địa bàn thành phố Hà Nội hiện nay

1.1.1 Khái niệm công chức tư pháp – hộ tịch

Thứ nhất, về khái niệm công chức

Ở nước ta, khái niệm “cán bộ”, “công chức” có từ lâu Văn bản đầu tiên là Sắc

lệnh số 76/SL ngày 20/5/1950 của Chủ tịch Nước Việt Nam dân chủ cộng hòa Điều

1 Sắc lệnh ghi: “Những công dân Việt Nam được chính quyền nhân dân tuyển để giữ

một chức vụ thường xuyên trong cơ quan Chính phủ, ở trong nước hay ở nước ngoài đều

là công chức theo quy chế này, trừ trường hợp riêng biệt do Chính phủ quy định”

Cuối những năm 80 của thế kỷ trước, khái niệm “cán bộ, công chức” được gọi

chung là “cán bộ, công nhân viên chức nhà nước” Đến thời kỳ đổi mới (sau năm

1986), yêu cầu khách quan đòi hỏi phải chuẩn hóa đội ngũ cán bộ công chức nhà

nước, khái niệm công chức được sử dụng trở lại trong Nghị định 169/HĐBT ngày

25/5/1991 của Chính phủ Nghị định nêu rõ: “Công dân Việt Nam được tuyển dụng,

bổ nhiệm giữ một công vụ thường xuyên trong một công sở của nhà nước ở Trung

ương hay địa phương, ở trong nước, ngoài nước, đã được xếp vào một ngạch,

hưởng lương do ngân sách nhà nước cấp gọi là công chức nhà nước”

Năm 1998, Pháp lệnh Cán bộ, công chức ra đời, là văn bản pháp lý cao nhất

của nước ta về cán bộ, công chức Dưới Pháp lệnh là Nghị định số 95/1998/NĐ-CP

ngày 17/11/1998 về tuyển dụng, sử dụng và quản lý công chức Nghị định đã cụ thể

hóa khái niệm công chức“là công dân Việt Nam, trong biên chế và hưởng lương từ

ngân sách nhà nước, bao gồm những người được tuyển dụng, bổ nhiệm hoặc giao

giữ một công việc thường xuyên, được phân loại theo trình độ đào tạo, ngành

chuyên môn, được xếp vào một ngạch hành chính, sự nghiệp; những người làm việc

trong các cơ quan, đơn vị thuộc quân đội nhân dân và công an nhân dân mà không

phải là sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp và công nhân quốc phòng”

7

Sau hai lần sửa đổi, năm 2003, Pháp lệnh Cán bộ, công chức cho khái niệm

gộp cả cán bộ, công chức như sau: “Cán bộ, công chức quy định tại Pháp lệnh này

là công dân Việt Nam trong biên chế bao gồm: a) Những người do bầu cử để đảm nhiệm chức vụ theo nhiệm kỳ trong cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị -xã hội ở Trung ương h) Những người được tuyển dụng, giao giữ chức danh chuyên môn, nghiệp vụ thuộc Uỷ ban nhân dân cấp xã”

Ngày 13/11/2008, Luật Cán bộ, công chức được Quốc hội khóa XII, kỳ họp thứ

4 thông qua, có hiệu lực từ ngày 01/01/2010 Khoản 2 Điều 4 quy định: “Công chức

là công dân Việt Nam, được tuyển dụng, bổ nhiệm vào ngạch, chức vụ, chức danh trong cơ quan của Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội ở trung ương, cấp tỉnh, cấp huyện; trong cơ quan, đơn vị thuộc Quân đội nhân dân mà không phải là sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, công nhân quốc phòng; trong cơ quan, đơn vị thuộc Công an nhân dân mà không phải là sĩ quan, hạ sĩ quan chuyên nghiệp và trong bộ máy lãnh đạo, quản lý của đơn vị sự nghiệp công lập của Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội, trong biên chế và hưởng lương từ ngân sách nhà nước ” Khoản 3 Điều 4 quy định: “ công chức cấp xã là công dân Việt Nam được tuyển dụng giữ một chức danh chuyên môn, nghiệp vụ thuộc UBND cấp xã, trong biên chế và hưởng lương từ ngân sách nhà nước.”

Thứ hai, về khái niệm công chức tư pháp – hộ tịch

Trước khi Luật cán bộ, công chức năm 2008 ra đời, ở Việt Nam tồn tại song song 02 thuật ngữ “Cán bộ TP-HT” và “Công chức TP-HT” Thuật ngữ “Cán bộ TP-HT” chỉ được nhắc tới trong Nghị định 158/2005/NĐ-CP và thông tư 01/2008/TT-BTP Ngoài ra, tất cả các văn bản pháp luật khác từ năm 2003 đến nay khi quy định về chức danh này đều thống nhất quy định rõ là “công chức TP-HT”

Do vậy, việc viết “cán bộ TP-HT là công chức cấp xã…” tại khoản 1, Điều 81 Nghị định 158/2005/NĐ-CP là chưa chính xác Bởi lẽ, trước đó, Nghị định số 114/2003/NĐ-CP

đã quy định rõ 07 chức danh làm việc tại UBND cấp xã là công chức cấp xã trong đó có công chức TP-HT Tuy vậy, nghị định 158/2005/NĐ-CP vẫn sử dụng thuật ngữ “cán bộ TP-HT” mà không dùng thuật ngữ “công chức TP-HT” là không phù hợp

8

Khi Luật cán bộ, công chức 2008 ra đời, các văn bản pháp luật đã có sự thống nhất duy nhất thuật ngữ “công chức tư pháp hộ tịch” Việc quy định “Cán bộ TP-HT” hay “công chức TP-HT” đều không làm ảnh hưởng đến nhiệm vụ và quyền hạn của chức danh này Nội dung cần quan tâm hơn cả đó là cụm từ “TP-HT”, nhằm mục đích phân biệt với công chức làm công tác tư pháp tại Phòng Tư pháp thuộc UBND cấp huyện; công chức làm công tác tư pháp tại các phòng chuyên môn, nghiệp vụ của Sở Tư pháp Ngoài ra, theo quy định của Luật hộ tịch 2014 (có hiệu lực từ ngày 01/01/2016), cụm từ TP-HT cũng là cơ sở để phân biệt đội ngũ công chức TP-HT với công chức làm công tác hộ tịch tại Phòng Tư pháp, viên chức ngoại giao, lãnh sự làm công tác hộ tịch tại Cơ quan đại diện

Theo quy định của pháp luật, công chức TP-HT có những nhiệm vụ, quyền hạn nhất định trong cả hai công tác tư pháp, công tác hộ tịch

Về công tác tư pháp, công chức TP-HT tham mưu giúp UBND cấp xã thực hiện các nhiệm vụ:

- Xây dựng chương trình, kế hoạch, quyết định, chỉ thị về công tác tư pháp cấp

xã trình UBND cấp xã phê duyệt và tổ chức thực hiện; thực hiện nhiệm vụ kiểm soát thủ tục hành chính; tự kiểm tra, xử lý và rà soát, hệ thống hóa văn bản quy phạm pháp luật do Hội đồng nhân dân và UBND cấp xã ban hành; hướng dẫn việc xây dựng quy ước, hương ước thôn, tổ dân phố phù hợp với quy định của pháp luật hiện hành

- Quản lý và thực hiện công tác thi hành pháp luật về xử lý vi phạm hành chính theo quy định của pháp luật; theo dõi tình hình thi hành pháp luật tại địa phương; đề xuất với UBND cấp xã xử lý hoặc báo cáo cơ quan có thẩm quyền xử lý kết quả theo dõi thi hành pháp luật theo quy định của pháp luật; xây dựng, trình UBND cấp xã ban hành và tổ chức thực hiện chương trình, kế hoạch PBGDPL; xây dựng, tập huấn, bồi dưỡng, quản lý đội ngũ tuyên truyền viên pháp luật; tổ chức thực hiện Ngày Pháp luật; quản lý, khai thác, sử dụng Tủ sách pháp luật ở cấp xã

- Tổ chức thực hiện các văn bản quy phạm pháp luật về hòa giải ở cơ sở; thành lập, kiện toàn tổ hòa giải và công nhận tổ trưởng tổ hòa giải, hòa giải viên tại địa phương; tổ chức kiểm tra, sơ kết, tổng kết và khen thưởng về hòa giải ở cơ sở; thực

9

hiện nhiệm vụ xây dựng xã, phường, thị trấn tiếp cận pháp luật theo quy định; quản

lý, đăng ký hộ tịch; thực hiện một số việc về quốc tịch tại cấp xã theo quy định của pháp luật; cấp bản sao từ sổ gốc, chứng thực bản sao từ bản chính các giấy tờ, văn bản bằng tiếng Việt, chứng thực chữ ký trong các giấy tờ, văn bản bằng tiếng Việt; chứng thực các việc khác theo quy định của pháp luật; phối hợp với cơ quan thi hành án dân sự trong thi hành án dân sự trên địa bàn theo quy định của pháp luật

Về công tác hộ tịch, công chức TP-HT có nhiệm vụ và trách nhiệm như: Thụ

lý hồ sơ, kiểm tra, xác minh và đề xuất với Chủ tịch UBND cấp xã xem xét, quyết định việc đăng ký hộ tịch theo quy định; thường xuyên kiểm tra và vận động nhân dân đi đăng ký kịp thời các sự kiện hộ tịch Đối với những khu vực người dân còn

bị chi phối bởi phong tục, tập quán hoặc điều kiện đi lại khó khăn phải có lịch định

kỳ đến tận nhà dân để đăng ký những sự kiện hộ tịch đã phát sinh; công chức

TP-HT phải chịu trách nhiệm trước UBND cấp xã về những sự kiện hộ tịch phát sinh trên địa bàn xã, phường, thị trấn mà không được đăng ký; sử dụng các loại sổ hộ tịch, biểu mẫu hộ tịch theo quy định của Bộ Tư pháp; tổng hợp tình hình và thống

kê chính xác số liệu hộ tịch để UBND cấp xã báo cáo UBND cấp huyện theo định

kỳ 6 tháng và hàng năm; tuyên truyền, phổ biến, vận động nhân dân chấp hành các quy định của pháp luật về hộ tịch; giữ gìn, bảo quản, lưu trữ sổ hộ tịch và giấy tờ hộ tịch; khi thôi giữ chức vụ phải bàn giao đầy đủ cho người kế nhiệm

Đối với công chức làm công tác tư pháp tại Phòng Tư pháp cấp huyện

Việc biên chế đội ngũ công chức này do Chủ tịch UBND cấp huyện quyết định trong tổng biên chế công chức của cấp huyện được cấp trên phê duyệt Bố trí công tác đối với công chức của Phòng Tư pháp được căn cứ vào vị trí việc làm, chức danh, tiêu chuẩn, cơ cấu ngạch công chức theo quy định và đảm bảo đủ lực lực lượng để đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ được giao Do vậy, công chức tư pháp của Phòng Tư pháp thường chỉ đảm nhận một nhiệm vụ đặc thù với chuyên môn cao và

ổn định Việc đảm nhận công việc có tính chuyên môn cao này nhằm thực hiện nhiệm vụ chung của Phòng Tư pháp để có thể tham mưu cho UBND cấp huyện trong việc thực hiện các nhiệm vụ về công tác xây dựng và thi hành pháp luật; theo

10

dõi thi hành pháp luật; kiểm tra, xử lý văn bản quy phạm pháp luật; kiểm soát thủ tục hành chính; PBGDPL; hòa giải ở cơ sở; nuôi con nuôi; hộ tịch; chứng thực; bồi thường nhà nước; trơ ̣ giúp pháp lý ; quản lý công tác thi hành pháp luật về xử lý vi phạm hành chính và công tác tư pháp khác theo quy định của pháp luật

Đối với công chức làm công tác tư pháp tại Sở tư pháp thuộc UBND cấp tỉnh

Đây là đội ngũ công chức được tuyển dụng để đảm nhận các công tác tư pháp căn cứ vào vị trí làm việc, chức danh, tiêu chuẩn, cơ cấu ngạch công chức, và chức danh nghề nghiệp của họ Theo đó, công chức làm công tác tư pháp tại Sở Tư pháp làm việc tại phòng chuyên môn, nghiệp vụ của Sở Tư pháp

Các phòng chuyên môn, nghiệp vụ của Sở Tư pháp bao gồm: Phòng Xây dựng

và kiểm tra văn bản quy pha ̣m pháp luâ ̣t (quản lý công tác xây dựng , kiểm tra, rà soát, hệ thống hóa văn bản quy phạm pháp luật, công tác pháp chế , hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiê ̣p); phòng Kiểm soát thủ tục hành chính (quản lý công tác kiểm soát thủ tục hành chính); phòng Quản lý xử lý vi phạm hành chính và theo dõi thi hành pháp luật (quản lý công tác xử lý vi phạm hành chính và theo dõi thi hành pháp luật); phòng Phổ biến, giáo dục pháp luật (quản lý công tác PBGDPL, hòa giải ở cơ

sở, xây dựng hương ước, quy ước, xây dựng xã , phường, thị trấn tiếp cận pháp luâ ̣t); phòng Hành chính tư pháp (bao gồm hộ tịch, quốc tịch, chứng thực, nuôi con nuôi, bồi thường nhà nước , đăng ký giao dịch bảo đảm, lý lịch tư pháp – trừ các thành phố trực thuộc Trung ương); phòng Bổ trợ tư pháp (bao gồm luật sư, tư vấn pháp luật, công chứng, giám định tư pháp, bán đấu giá tài sản, trọng tài thương mại (nếu có), trơ ̣ giúp pháp lý, thi hành án dân sự, thừa phát la ̣i (nếu có) và các lĩnh vực

tư pháp khác); Phòng Lý lịch tư pháp được thành lập tại thành phố trực thuộc Trung ương theo quy định của Thủ tướng Chính phủ

Cũng như công chức tư pháp làm việc tại Phòng Tư pháp, công chức tư pháp làm việc tại Sở Tư pháp cũng thực hiện các nhiệm vụ đòi hỏi có tính đặc thù về chuyên môn cao trong các lĩnh vực cụ thể Các công việc mang tính đặc thù này tại các phòng chuyên môn, nghiệp vụ của Sở Tư pháp được vận hành nhằm thực hiện chức năng của Sở Tư pháp là tham mưu, giúp UBND cấp tỉnh quản lý nhà nước về:

11

công tác xây dựng và thi hành pháp luật; theo dõi thi hành pháp luật; kiểm tra, xử lý văn bản quy phạm pháp luật; kiểm soát thủ tu ̣c hành chính; pháp chế; PBGDPL; hòa giải ở cơ s ở; hộ tịch; quốc tịch; chứng thực; nuôi con nuôi; lý lịch tư pháp ; bồi thường nhà nước ; trợ giúp pháp lý; luật sư; tư vấn pháp luật; công chứng ; giám định tư pháp; bán đấu giá tài sản; trọng tài thương mại; quản lý công tác thi hành pháp luật về xử lý vi pha ̣m hành chính và công tác tư pháp khác theo quy đ ịnh của pháp luật

Như vậy, công chức tư pháp tại Phòng Tư pháp cấp huyện và công chức tư pháp làm việc tại các phòng chuyên môn, nghiệp vụ của Sở Tư pháp chỉ đảm nhận một công việc chuyên môn với một lĩnh vực nhất định của công tác tư pháp Trong khi đó, công chức TP-HT phải đảm nhận đến hơn mười đầu việc trong lĩnh vực tư pháp thuộc thẩm quyền của UBND cấp xã Ngoài ra, hàng ngày, đội ngũ công chức TP-HT cũng thực hiện một cách thường xuyên, liên tục các nhiệm vụ trong công tác chứng thực và đăng ký, quản lý hộ tịch trên địa bàn xã, phường, thị trấn

Theo quy định tại Luật hộ tịch năm 2014 (có hiệu lực từ ngày 01/01/216)

Bên cạnh việc quy định chức danh công chức TP-HT, Luật hộ tịch năm 2014 quy định thêm công chức làm công tác hộ tịch ở Phòng Tư pháp thuộc UBND cấp huyện; viên chức ngoại giao, lãnh sự làm công tác hộ tịch tại Cơ quan đại diện Về nhiệm vụ, quyền hạn thì 03 chức danh này đều có nhiệm vụ quyền hạn theo quy định tại khoản 1 Điều 73 Luật hộ tịch năm 2014 Về tiêu chuẩn, đối với công chức TP-HT thì tiêu chuẩn phải có trình độ trung cấp luật trở lên, được bồi dưỡng nghiệp

vụ hộ tịch, có chữ viết rõ ràng, trình độ tin học phù hợp Đối với công chức làm công tác hộ tịch tại Phòng Tư pháp phải có trình độ cử nhân luật trở lên và đã được bồi dưỡng nghiệp vụ hộ tịch Viên chức ngoại giao, lãnh sự làm công tác hộ tịch tại

Cơ quan đại diện đã được bồi dưỡng nghiệp vụ hộ tịch Tuy nhiên, đối với công chức TP-HT, phải kiêm nhiệm thêm cả công tác tư pháp mà không chuyên trách lĩnh vực hộ tịch như công chức tại Phòng Tư pháp và Viên chức ngoại giao, lãnh sự Qua việc nghiên cứu nhiệm vụ, quyền hạn của công chức TP-HT và phân biệt đặc điểm nghề nghiệp của công chức TP-HT với một số chức danh công chức làm

12

công tác tư pháp và công tác hộ tịch khác, theo cá nhân học viên thì việc ra đời chức danh công chức TP-HT là trên cơ sở lồng ghép công tác tư pháp với công tác hộ tịch Nhà nước có thể áp dụng chung một suất về chế độ, chính sách cho cả hai lĩnh vực tư pháp và hộ tịch đối với một chức danh công chức Công chức TP-HT phải đảm nhận cả hai công việc cùng lúc đó là các công tác tư pháp và công tác hộ tịch Thực tế, tính chất chuyên môn của công tác hộ tịch và công tác tư pháp khác (văn bản, tuyên truyền pháp luật, hòa giải…) rất khác nhau Công tác tư pháp khác mang tính chất “hành chính trật tự” của chính quyền, công tác hộ tịch đòi hỏi sự ổn định, thường xuyên, liên tục và chuyên môn cao

Như vậy, công chức TP-HT là một chức danh chuyên môn, nghiệp vụ thuộc

UBND cấp xã, có sự lồng ghép công tác tư pháp với công tác hộ tịch để chung nhau một định suất lương nhằm tham mưu, giúp UBND cùng cấp thực hiện các công tác

tư pháp mang tính hành chính – trật tự và thực hiện một cách thường xuyên, liên tục các nhiệm vụ, quyền hạn của UBND cấp xã trong việc đăng ký, quản lý hộ tịch

1.1.2 Quá trình hình thành và phát triển của đội ngũ công chức tư pháp – hộ tịch ở nước ta

Giai đoạn từ năm 1945 đến 1960 ở nước ta chỉ tồn tại thuật ngữ ban tư pháp

xã, phường, thị trấn Đây là tổ chức có từ thời kỳ trước Tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 1945 ở vùng giải phóng – gọi là Tiểu ban Tư pháp trong Ủy ban dân tộc giải phóng làng, xã Sau khi cách mạng tháng Tám thành công, Ban Tư pháp xã được chính thức thành lập theo Sắc lệnh số 63/SL ngày 22/11/1945 về việc tổ chức hội đồng nhân dân và ủy ban hành chính Theo đó, Ban Tư pháp có ba Ủy viên là Chủ tịch, Phó chủ tịch, Thư ký của Ủy ban hành chính

Giai đoạn từ năm 1961 đến năm 1980, công tác Tư pháp xã do tòa án nhân dân đảm nhận theo quy định của Hiến pháp 1959 Thực hiện chức năng này, ngày 26/02/1964, TAND Tối cao ban hành Thông tư số 02-TC về xây dựng Tổ hào giải

và kiện toàn tổ chức Tư pháp xã, khu phố Trong thông tư này, tổ chức Tư pháp xã, khu phố có các ủy viên Tư pháp xã và khu phố

Giai đoạn từ năm 1981 đến năm 1993, theo thông tư số 08/TT ngày 06/01/1982 thì trong hệ thộng tư pháp, ở cơ sở xã, phường, thị trấn có Ban Tư pháp

13

Theo đó, Ban Tư pháp có Trưởng ban, một Phó trưởng ban và một số ủy viên Trưởng Ban tư pháp xã cần chọn người trong thường trực UBND xã kiêm chức, Phó trưởng Ban Tư pháp xã là cán bộ chuyên trách thường trực làm tư pháp Các ủy viên nên chọn trong các ngành, đoàn thể địa phương

Giai đoạn từ năm 1993 đến năm 2003, theo Thông tư liên Bộ số 12/TTLB ngày 26/7/1993 hướng dẫn về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và tổ chức cơ quan

tư pháp địa phương thì ở xã, phường, thị trấn vẫn tồn tại khái niệm Ban Tư pháp xã Tiếp đó, Nghị định số 183/1998/NĐ-CP ngày 10/10/1998 của Chính phủ quy định

về đăng ký hộ tịch thì thuật ngữ Cán bộ TP-HT xuất hiện tại Điều 11và là người làm việc tại UBND cấp xã

Giai đoạn từ năm 2003 đến nay, chức danh Công chức TP-HT lần đầu tiên xuất hiện trong Nghị định số 114/2003/NĐ-CP ngày 10/10/2003 của Chính phủ quy định về cán bộ, công chức xã, phường, thị trấn Tại điểm e khoản 2 Điều 2 thì những người được tuyển dụng, giao giữ chức danh chuyên môn, nghiệp vụ thuộc UBND cấp xã, trong đó có chức danh TP-HT Sau khi Nghị định 114/2003/NĐ-CP

ra đời thì các văn bản khác của nhà nước ta đều nhắc tới chức danh công chức này

Cụ thể, đó là các văn bản như:

Nghị định số 121/2003/NĐ-CP ngày 21/10/2003 của Chính phủ về chế độ, chính sách đối với cán bộ, công chức ở xã, phường, thị trấn; Quyết định số 04/2004/QĐ0BNV ngày 16/01/2004 của Bộ trưởng Bộ nội vụ về việc ban hành quy định tiêu chuẩn cụ thể đối với cán bộ, công chức, xã phường thị trấn; Nghị định số 158/2005/NĐ-CP về đăng ký, quản lý hộ tịch; Nghị định số 79/2007/NĐ-CP về cấp bản sao từ số gốc, chứng thực bản sao từ bản chính, chứng thực chữ ký; Thông tư số 01/2008/TT-BTP hướng dẫn thực hiện một số quy định của Nghị định số 158/2005/NĐ-CP ngày 27/12/2005 của Chính phủ về đăng ký và quản lý hộ tịch; Thông tư số 01/2009/TTLT-BTP-BNV hướng dẫn chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn

và cơ cấu tổ chức của Sở Tư pháp thuộc UBND tỉnh, Phòng Tư pháp thuộc UBND cấp huyện và công tác Tư pháp của UBND cấp xã; Nghị định số 92/2009/NĐ-CP

về chức danh, số lượng, một số chế độ chính sách đối với cán bộ, công chức cấp xã

14

và những người hoạt động chuyên trách ở cấp xã; Nghị định số 06/2012/NĐ-CP của Chính phủ sửa đổi bổ sung một số điều cảu các Nghị định về hộ tịch, hôn nhân và gia đình và chứng thực; Nghị định số 112/2011/NĐ-CP của Chính phủ về công chức cấp xã; Thông tư số 06/2012/TT-BNV của Bộ Nội vụ hướng dẫn về chức trách, tiêu chuẩn cụ thể, nhiệm vụ và tuyển dụng công chức cấp xã; Văn bản hợp nhất số 8013/VBHN-BTP của Bộ Tư pháp ngày 10/12/2013 về Đăng ký quản lý hộ tịch; Luật hộ tịch số 60/2014/QH13 ngày 20/11/2014 của Quốc hội; Thông tư liên tịch

số 23/2014/TTLT - BTP – BNV ngày 22/12/2014 của Bộ tư pháp và Bộ Nội vụ Chức danh công chức TP-HT xuất hiện trong các văn bản pháp luật đều thể hiện rõ đặc điểm nghề nghiệp của công chức này Đó là sự kết hợp cả hai nhiệm vụ

tư pháp và hộ tịch mà công chức TP-HT phải đảm nhận Cũng như các chức danh công chức khác tại cấp xã, đội ngũ công chức TP-HT thường xuyên, trực tiếp tiếp xúc với người dân để giải quyết các công việc thuộc thẩm quyền của UBND cấp xã

1.2 NHẬN THỨC CHUNG VỀ GIÁO DỤC PHÁP LUẬT

1.2.1 Khái niệm giáo dục pháp luật

“Nhà nước pháp quyền được nhìn từ góc độ ý thức công dân, ý thức pháp luật

và nền văn hóa pháp lý ” [9, Tr.22] Một nhiệm vụ và giải pháp cụ thể để xây dựng

nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay đó là GDPL Hiện nay ở

nước ta, GDPL trở thành một bộ phận của giáo dục chính trị, tư tưởng, “là một

nhiệm vụ của toàn bộ hệ thống chính trị đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng” [5]

GDPL có ý nghĩa vô cùng to lớn trong việc nâng cao nhận thức, ý thức chấp hành pháp luật của cán bộ, công chức, đảng viên và người dân Nó nhận được sự quan tâm, nghiên cứu đặc biệt từ phía các nhà khoa học Ở Việt Nam có hai luồng quan điểm chưa thống nhất về việc giải thích từ ngữ, đó là việc phân biệt các khái niệm: PBPL và GDPL Xét trên mối quan hệ thực tiễn cũng như yêu cầu, mục đích chung của GDPL, có thể thấy hai khái niệm PBPL và GDPL có mối quan hệ chặt chẽ với nhau Xét về bản chất của từng hoạt động, thì mục đích của hoạt động phổ biến là để GDPL

15

Như vậy, có thể coi PBPL và GDPL là các mức độ, công đoạn tiếp nối nhau, gắn liền với nhau trong quá trình truyền đạt nội dung pháp luật đến các đối tượng cụ thể nhằm nâng cao nhận thức, ý thức pháp luật cho họ Khi phân tách hai khái niệm này, việc xác định các chủ thể thực hiện, cách thức thực hiện GDPL sẽ khó tách bạch mà có sự trùng lắp, vì hoạt động GDPL không giới hạn chỉ là việc GDPL trong nhà trường với các chủ thể và đối tượng cụ thể là nhà giáo và người học

Nếu thống nhất hai khái niệm, PBGDPL có mối liên hệ mật thiết với nhau, trong phổ biến có giáo dục, trong giáo dục có phổ biến Nếu tách riêng hai khái niệm thì đây là một tập hợp từ ghép giữa hai từ “phổ biến” và “giáo dục” nên xét về bản chất ngữ nghĩa là khác nhau, đồng thời hai hoạt động này có chủ thể thực hiện, đối tượng điều chỉnh cũng như cách thức thực hiện khác nhau Tuy nhiên, các ý kiến theo quan điểm tách biết chưa đi sâu phân tích và chỉ ra được những khác biệt

cụ thể nói trên về nội hàm hoạt động liên quan đến hai khái niệm

Về khái niệm PBGDPL, theo “Sổ tay hướng dẫn nghiệp vụ PBGDPL”[22]

PBGDPL là một từ ghép hai từ PBPL và GDPL Cả cụm từ PBGDPL có hai nghĩa:

Thứ nhất, theo nghĩa hẹp, đó là việc truyền bá pháp luật cho đối tượng nhằm nâng

cao tri thức, tình cảm, niềm tin pháp luật cho đối tượng, từ đó nâng cao ý thức tôn

trọng pháp luật, nghiêm chỉnh chấp hành pháp luật của đối tượng Thứ hai, theo

nghĩa rộng, đó là một quá trình tác động có định hướng của chủ thể PBGDPL đến ý thức của con người Do vậy, PBGDPL bao gồm tất cả các công đoạn phục vụ cho công tác PBGDPL Nó được xác định là một khâu của hoạt động tổ chức thực hiện pháp luật, là hoạt động có định hướng có tổ chức, có chủ định nhằm mục đích hình thành ở đối tượng được tác động tri thức pháp lý, tình cảm và hành vi xử sự phù hợp với các đòi hỏi của hệ thống pháp luật hiện hành với các hình thức, phương tiện, phương pháp đặc thù; là quá trình tác động thường xuyên, liên tục, lâu dài của chủ thể lên đối tượng; là cầu nối để truyền tải pháp luật vào cuộc sống

Đối với khái niệm phổ biến pháp luật:

Theo Từ điển Tiếng Việt, “phổ biến là làm cho đông đảo mọi người biết đến

một vấn đề, một tri thức bằng cách truyền đạt trực tiếp hay thông qua hình thức nào

16

đó" [38] PBPL có đối tượng tác động rộng rãi, mang ý nghĩa xã hội và nhân văn

sâu sắc, bởi trong lịch sử đã có lúc pháp luật được ban hành nhưng không được phổ biến công khai mà chỉ được coi là một công cụ để nhà nước dùng để trị dân Bên cạnh đó PBPL còn mang tính tác nghiệp, truyền đạt nội dung pháp luật cho các đối tượng cụ thể Ở những mức độ khác nhau, PBPL còn nhằm làm cho các đối tượng

cụ thể hiểu thấu suốt các quy định của pháp luật để thực hiện pháp luật trên thực tế PBPL thường được thực hiện thông qua các hội nghị, các cuộc tập huấn

Như vậy, theo nghĩa hẹp, PBPL là giới thiệu tinh thần văn bản pháp luật cho

đối tượng của nó Theo nghĩa rộng thì đó là truyền bá pháp luật cho mọi tầng lớp nhân dân trên cả nước

Đối với khái niệm GDPL:

Theo Từ điển Tiếng Việt, giáo dục được hiểu đó là “ tác động có hệ thống

đến sự phát triển tinh thần, thể chất của con người, để họ dần dần có được những

phẩm chất và năng lực như yêu cầu đề ra” [40, Tr.734] Ngoài ra, giáo dục còn

được hiểu đó là hình thức học tập theo đó kiến thức, kỹ năng, và thói quen của một nhóm người được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác thông qua giảng dạy, đào tạo, hay nghiên cứu Giáo dục thường diễn ra dưới sự hướng dẫn của người khác, nhưng cũng có thể thông qua tự học Bất cứ trải nghiệm nào có ảnh hưởng đáng kể lên cách mà người ta suy nghĩ, cảm nhận, hành động đều được xem là có

tính giáo dục Ví dụ: Giáo dục thường được chia thành các giai đoạn như giáo dục

tuổi ấu thơ, giáo dục tiểu học, giáo dục trung học và giáo dục đại học

Như vậy, so với phổ biến thì giáo dục cũng nhằm nâng cao nhận thức, tình cảm song nội dung rộng hơn, phương thức tiến hành chặt chẽ hơn, đối tượng xác định hơn, mục đích lớn hơn Xét dưới góc độ nhất định thì phổ biến chính là các phương thức giáo dục cụ thể

Hiện nay, các nhà khoa học đã khá thống nhất về khái niệm GDPL: Thứ nhất,

theo nghĩa rộng: GDPL là một trong những tác động của thế giới khách quan và cũng là một trong những tác động chủ quan của con người lên sự nhận thức và thực

hiện hành vi của chính con người Thứ hai, theo nghĩa hẹp: “Hoạt động có định

17

hướng, có mục đích, trang bị kiến thức pháp luật, nhằm hình thành ở các đối tượng được giáo dục những tình cảm pháp lý và hành vi phù hợp với yêu cầu của pháp

luật” [14, Tr 452]

Trong luận văn, khái niệm GDPL được hiểu theo nghĩa hẹp, đó là hoạt động có

định hướng, có tổ chức, có chủ định của chủ thể giáo dục tác động lên đối tượng giáo dục một cách có hệ thống, thường xuyên và liên tục nhằm mục đích hình thành ở họ tri thức pháp luật, tình cảm pháp lý và hành vi phù hợp với các đòi hỏi của pháp luật

1.2.2 Các bộ phận cấu thành cơ bản của giáo dục pháp luật

Thứ nhất, mục đích của GDPL

Mục đích GDPL được hiểu là sự mong muốn, là dự kiến về kết quả đạt được của giáo dục dục pháp luật Những mong muốn này có tính chất lý tưởng, là cái mà chủ thể GDPL đang hướng tới, đang phấn đấu để đạt được Nó có tác dụng định hướng, điều khiển hoạt động GDPL trong những điều kiện, hoản cảnh nhất định của

xã hội Mục đích GDPL gồm ba nhóm mục đích cụ thể:

GDPL nâng cao hiểu biết pháp luật cho đối tượng

Pháp luật của nhà nước không phải khi nào cũng được mọi người trong xã hội biết đến, tìm hiểu, đồng tình ủng hộ và thực hiện nghiêm chỉnh Tuy rằng, bản chất pháp luật của nhà nước ta là rất tốt đẹp, nó phản ánh ý chí, nguyện vọng, mong muốn của đông đảo quần chúng nhân dân trong xã hội Quy định pháp luật dù tốt đẹp bao

nhiêu mà không được nhân dân biết đến thì chỉ là quy định trên giấy “Do vậy, công tác

dục pháp luật hiện nay có vai trò to lớn trong việc xây dựng, nâng cao hiểu biết, tôn

trọng, và khả năng vận dụng pháp luật của nhân dân trong cuộc sống” [14, Tr.451]

Pháp luật của nhà nước có thể được một số người tìm hiểu quan tâm và nắm bắt xuất phát từ nhu cầu học tập, nghiên cứu hay từ nhu cầu sản xuất- kinh doanh của họ Những người này luôn theo sát những quy định pháp luật mới được ban hành để phục vụ trực tiếp cho công việc của mình, nhưng số lượng đối tượng này không phải là nhiều Với trình độ dân trí còn thấp, đời sống kinh tế của đa số nhân dân còn gặp nhiều khó khăn cho nên các đối tượng nằm trong sự điều chỉnh của các văn bản pháp luật, nghĩa là số đông nhân dân lao động trong xã hội chưa có điều

18

kiện tiếp cận với pháp luật Chẳng những vậy, do số lượng công việc giải quyết quá nhiều, một bộ phận cán bộ công chức nhà nước cũng khó có thể cập nhật thường xuyên và kịp thời các văn bản pháp luật

Do vậy, GDPL chính là phương tiện truyền tải những thông tin, những yêu cầu, nội dung và các quy định pháp luật đến mọi công dân, cán bộ công chức nhà nước Điều này giúp cho họ hiểu biết, nắm bắt pháp luật kịp thời mà không mất quá nhiều thời gian công chức cho việc tự tìm hiểu, tự học tập Đây chính là phương tiện hỗ trợ tích cực để nâng cao hiểu biết pháp luật

GDPL hình thành lòng tin vào pháp luật của đối tượng

Pháp luật chỉ có thể được mọi người thực hiện nghiêm chỉnh khi họ tin tưởng vào những quy định của pháp luật Pháp luật được xây dựng là bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng, bảo vệ lợi ích chung của cộng đồng, bảo đảm công bằng, tự do, dân chủ xã hội chủ nghĩa Khi nào công dân, cán bộ, công chức nhà nước hiểu rõ, nhận thức đủ như vậy thì pháp luật có lẽ không cần một biện pháp cưỡng chế nào mà họ vẫn tự giác thực hiện

Tạo lập niềm tin vào pháp luật cho đối tượng đòi hỏi phải kết hợp nhiều yếu

tố Một trong những yếu tố đóng vai trò quan trọng là GDPL để mọi người hiểu biết

về pháp luật, hiểu biết về quá tình thực hiện và nội dung của việc áp dụng pháp luật Pháp luật cũng như mọi hiện tượng khác trong xã hội cũng có hai mặt không phải bao giờ nó cũng thỏa mãn hết, phản ánh được đầy đủ nguyện vọng, mong muốn của tất

cả mọi người trong xã hội Pháp luật lấy lợi ích của đông đảo nhân dân trong xã hội làm tiêu chí, thước đo, do đó sẽ có một số ít lợi ích không thỏa mãn được Chính yếu tố hạn chế, mặt trái của các quy định pháp luật ngày càng tạp nên sự cần thiết của công tác GDPL để tất cả mọi người hiểu đúng, đồng tình ủng hộ pháp luật Có như vậy, lòng tin vào pháp luật của mọi tầng lớp trong xã hội mới được hình thành

GDPL nâng cao ý thức chấp hành pháp luật của đối tượng

Ý thức pháp luật của đối tượng được hình thành tư hai yếu tố đó là tri thức pháp luật và tình cảm pháp luật Tri thức pháp luật là sự am hiểu pháp luật của các chủ thể có được qua việc học tập, tìm hiểu pháp luật, qua quá trình tích lũy kiến

19

thức của hoạt động thực tiễn và trong công tác Tình cảm pháp luật chính là trạng thái tâm lý của chủ thể khi thực hiện và áp dụng pháp luật, họ có thể đồng tình ủng hộ với những hành vi thực hiện đúng pháp luật, lên án các hành vi vi phạm pháp luật

Ý thức tự giác thực hiện pháp luật của công dân, cán bộ công chức chỉ có thể được nâng cao khi công tác GDPL thường xuyên được tiến hành một cách kịp thời

và có tính thuyết phục GDPL không đơn thuần là chỉ ra các văn bản đang có hiệu lực mà còn lên án các hành vi vi phạm pháp luật, đồng tình ủng hộ các hành vi thực hiện đúng pháp luật Từ đó, GDPL làm hình thành dư luận và tâm lý đồng tình ủng

hộ với hành vi hợp pháp, lên án các hành vi vi phạm pháp luật GDPL nhằm hình thành, củng cố tình cảm tốt đẹp của con người với pháp luật Ngoài ra, nó còn nâng cao hiểu biết của con người đối với các văn bản pháp luật và các hiện tượng pháp luật trong đời sống Từ đó, GDPL sẽ góp phần nâng cao ý thức tự giác thực hiện pháp luật từ phía mọi công dân, cán bộ và công chức nhà nước

Thứ hai, đối tượng của GDPL

Đối tượng của GDPL là những cá nhân công dân hoặc những nhóm đối tượng

cụ thể tiếp nhận tác động của GDPL Họ là những người có nhu cầu và cả những người cho rằng mình không có nhu cầu tìm hiểu pháp luật

Theo quy định của Luật PBGDPL công dân có quyền được thông tin về pháp luật và có trách nhiệm chủ động tìm hiểu, học tập pháp luật Nhà nước luôn bảo đảm, tạo điều kiện cho công dân thực hiện quyền được thông tin về pháp luật GDPL được thực hiện đối với các đối tượng đặc thù như người dân ở vùng dân tộc thiểu số, miền núi, vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo, vùng có điều kiện kinh tế đặc biệt khó khăn và ngư dân; đối với nạn nhân bạo lực gia đình; đối với người khuyết tật; đối với thanh, thiếu niên; đối với người đang chấp hành hình phạt tù, người đang bị áp dụng biện pháp đưa vào trường giáo dưỡng, cơ sở giáo dục bắt buộc, cơ sở cai nghiện bắt buộc; đối với người đang bị áp dụng biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn, người đang được hưởng án treo; đối với trẻ em, phụ nữ, học sinh, sinh viên Ngoài ra, đội ngũ cán bộ, công chức nhà nước cũng là một nhóm đối tượng của GDPL và trong đó có công chức TP-HT Với mỗi một đối tượng,

20

GDPL sẽ có những nội dung, hình thức, phương pháp GDPL khác nhau Từ đó, những thông tin, yêu cầu, nội dung và các quy định pháp luật sẽ được truyền tải đến đối tượng PBGDPL thông qua các hình thức, phương tiện, biện pháp thích hợp

Thứ ba, chủ thể của GDPL

Chủ thể của GDPL là các cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân tham gia tổ chức thực hiện GDPL GDPL có nội dung rộng, hình thức, phương pháp đa dạng, phong phú, liên quan đến nhiều ngành, nhiều cấp, nhiều đối tượng Trong văn bản của Đảng và nhà nước xác định thực hiện GDPL là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị, toàn xã hội và của mỗi công dân Các chủ thể tham gia GDPL khá đa dạng, tuy nhiên, chủ thể chịu trách nhiệm trực tiếp tổ chức thực hiện GDPL là những chủ thể có thẩm quyền, có chức năng hoạt động này

Các chủ thể mà chúng ta phải kể tới đó là các Bộ, ngành, UBND các cấp và

Bộ tư pháp là cơ quan có chức năng giúp chính phủ quản lý nhà nước thống nhất về công tác GDPL Hội đồng phối hợp PBGDPL được thành lập ở trung ương; cấp tỉnh; cấp huyện và cấp xã Hội đồng PBGDPL là cơ quan tư vấn cho Chính phủ, UBND cấp tỉnh, UBND cấp huyện, UBND cấp xã về công tác PBGDPL và việc huy động nguồn lực Cơ quan thường trực Hội đồng phối hợp PBGDPL của Chính phủ là Bộ Tư pháp, của UBND cấp tỉnh là Sở Tư pháp, của UBND cấp huyện là Phòng Tư pháp và UBND cấp xã là công chức TP-HT

GDPL cũng chịu sự ảnh hưởng mạnh mẽ của xu thế xã hội hóa hiện nay Không chỉ có nhà nước, sự tham gia của các đoàn thể, cộng đồng, gia đình, cá nhân thì hoạt động GDPL đã ngày càng được mở rộng Đối với các tổ chức nghề nghiệp, đặc biệt là Văn phòng Luật sư, Văn phòng Công chứng, Phòng công chứng, Trung tâm giới thiệu việc làm, GDPL là đòi hỏi tất yếu của việc mở rộng phạm vi, đối tượng phục vụ Hiện nay, khi GDPL là một trong những nhiệm vụ nhà nước còn đảm nhận thì chủ thể trực tiếp tiến hành công tác này vẫn là khái niệm cần làm rõ khi nghiên cứu cơ chế thực hiện công tác GDPL

21

Thứ tư, hình thức của GDPL

Hình thức GDPL là những dạng hoạt động, cách cụ thể được thực hiện bởi chủ thể GDPL tác động lên đối tượng GDPL để đạt được mục đích GDPL Có rất nhiều hình thức GDPL và mỗi hình thức có đặc trưng riêng GDPL có thể được thực hiện dưới hình thức trực tiếp hoặc gián tiếp khác nhau

Theo Luật PBGDPL, hình thức GDPL có những hình thức như: Họp, thông cáo báo chí; tư vấn, hướng dẫn tìm hiểu pháp luật, cung cấp thông tin, tài liệu pháp luật; thông qua phương tiện thông tin đại chúng, loa truyền thanh, internet, pa – no,

áp – phích, tranh cổ động; đăng tải trên công báo; đăng tải thông tin pháp luật trên trang thông tin điện tử; tổ chức thi tìm hiểu pháp luật; thông qua xét xử, xử lý vi phạm hành chính, hoạt động tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo của công dân và hoạt động của các cơ quan trong bộ máy nhà nước; thông qua hoạt động trợ giúp pháp lý, hòa giải ở cơ sở; lồng ghép trong hoạt động văn hóa, văn nghệ, sinh hoạt của tổ chức chính trị và các đoàn thể, câu lạc bộ, tủ sách pháp luật

Thứ năm, phương pháp của GDPL

Phương pháp là lề lối, cách thức phải theo để tiến hành công việc với một kết quả tốt nhất Do vậy, phương pháp GDPL là lề lối, cách thức, biện pháp tiến hành GDPL nhằm đạt được hiệu quả tốt Một số phương pháp GDPL áp dụng nhiều ở nước ta hiện nay đó là phương pháp giảng dạy, giải thích, thuyết phục và thực hành Mỗi một hình thức GDPL có thể áp dụng được nhiều phương pháp GDPL khác nhau Căn cứ vào nội dung của GDPL, chủ thể GDPL vạch ra hình thức GDPL với các phương pháp GDPL phù hợp cho từng đối tượng

Trong từng điều kiện hoàn cảnh về không gian, thời gian khác nhau, GDPL được thực hiện bởi những phương pháp khác nhau để có thể truyền đạt một cách sâu rộng nội dung cần giáo dục đến đối từng đối tượng Với từng đối tượng khác nhau sẽ tương ứng với một hay một số phương pháp giáo dục khác nhau để đem lại

hiệu quả tốt nhất của GDPL Ví dụ: đối với đối tượng là học sinh, sinh viên thì

phương pháp giảng dạy là phương pháp GDPL được sử dụng nhiều nhất và mang lại hiệu quả rõ nét nhất, ngoài ra cũng có thể sử dụng kết hợp với các phương pháp giải thích, thuyết phục và thực hành

22

1.3 GIÁO DỤC PHÁP LUẬT CHO CÔNG CHỨC TƢ PHÁP – HỘ TỊCH

1.3.1 Khái niệm giáo dục pháp luật cho công chức tư pháp – hộ tịch

GDPL cho công chức TP-HT có ý nghĩa to lớn trong việc nâng cao nhận thức,

ý thức chấp hành pháp luật của đội ngũ công chức TP-HT nói riêng và đối với đội ngũ công chức cấp xã nói chung Vì vậy, nó nhận được sự quan tâm đặc biệt từ phía các chủ thể GDPL

Theo nghĩa rộng, GDPL cho công chức TP-HT là quá trình tác động của các yếu tố khách quan như chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội .và những yếu tố chủ quan từ phía chủ thể GDPL lên ý thức, hành vi của các công chức TP-HT Theo

nghĩa hẹp, GDPL cho công chức TP-HT là hoạt động có mục đích, có tổ chức, có kế

hoạch của các chủ thể GDPL để chuyển tải, truyền đạt tri thức pháp luật, thông qua các phương pháp giáo dục khoa học và hình thức giáo dục phù hợp tới đội ngũ công chức TP-HT nhằm nâng cao kiến thức, trình độ chuyên môn, nghiệp vụ hộ tịch và công tác tư pháp khác cho công chức TP-HT

Như vậy, GDPL cho công chức TP-HT là hoạt động có định hướng, có tổ

chức và mục đích của chủ thể giáo dục tác động lên đội ngũ công chứ này một cách

có hệ thống, thường xuyên bằng những hình thức, phương pháp nhất định nhằm cung cấp tri thức pháp luật, thông tin pháp luật trong lĩnh vực tư pháp, lĩnh vực hộ tịch và hình thành, nâng cao tình cảm, thái độ, ý thức tôn trọng và tuân thủ pháp luật của công chức TP-HT ở chính quyền cấp xã

1.3.2 Mục đích giáo dục pháp luật cho công chức tư pháp – hộ tịch

Thứ nhất, GDPL cho công chức TP-HT có mục đích cung cấp kiến thức, kỹ năng thực hành pháp luật nghề nghiệp cho công chức TP-HT

Đây là mục đích hàng đầu, đội ngũ công chức này sẽ có sự am hiểu pháp luật, nhận thức đúng đắn về vị trí, vai trò, chức năng nhiệm vụ của mình trong công tác

tư pháp của chính quyền cấp xã GDPL được coi là điều kiện để hình thành tình cảm, lòng tin vào pháp luật của công chức tư pháp hộ tịch nói riêng và cán bộ công chức nhà nước nói chung Nó giúp cho công chức TP-HT tổ chức thực hiện công việc của mình một cách khoa học Từ đó, người công chức có thể tự kiểm tra, đánh

23

giá thành quả công việc của mình mà UBND cấp xã cũng như cấp trên đã giao phó Mục đích này khẳng định rõ, nếu công chức TP-HT hiểu biết pháp luật không cao, chưa đầy đủ sẽ khiến các công việc, các thủ tục hành chính diễn ra hàng ngày ở cấp

xã sẽ không linh hoạt, không đáp ứng nhu cầu cải cách hành chính hiện nay

Thứ hai, công tác GDPL có mục đích tạo lập tình cảm, lòng tin đối với pháp luật từ phía công chức tư pháp – hộ tịch

Việc hình thành tình cảm, lòng tin với pháp luật sẽ giúp cho đội ngũ công chức TP-HT có sự tôn trọng pháp luật, tôn trọng các cơ quan bảo vệ pháp luật Khi có sự tôn trọng pháp luật, họ sẽ hành động, thực hiện pháp luật một cách nghiêm chỉnh, không bị chệch khỏi các nội dung mà pháp luật đã dự liệu vì lợi ích riêng tư của mình

GDPL đạt được hiệu quả, các công chức TP-HT sẽ xác định được một cách rõ ràng những điều kiện để đánh giá sự công bằng của pháp luật Việc đánh giá này tạo điều kiện cho việc thực hiện pháp luật trong từng trường hợp cụ thể với người dân, với đồng nghiệp và với bản thân người công chức theo đúng quy định của pháp luật Không chỉ vậy, GDPL được thực hiện sẽ tạo nên trách nhiệm, ý thức thực hiện pháp luật cho công chức TP-HT trong từng lĩnh vực, thủ tục hành chính mà mình đảm nhận Qua đó, họ sẽ luôn luôn ủng hộ, tham gia vào các hoạt động bảo vệ sự nghiêm minh của pháp luật Đặc biệt, công tác hòa giải ở cơ sở đòi hỏi công chức TP-HT phải có sự yêu nghề, luôn ủng hộ lẽ phải, tham gia hòa giải một cách tâm huyết

Thứ ba, GDPL hình thành cho công chức tư pháp – hộ tịch những thói quen

xử sự theo pháp luật

Việc hình thành tri thức pháp luật giúp cho công chức TP-HT dễ dàng xử lý các tình huống trong thực tiễn Có tri thức pháp luật, họ phải có sự đấu tranh nội tâm của mình để thực hiện nghiêm chỉnh các quy định của pháp luật Khi đó, thực hiện thủ tục hành chính thường ngày được thực hiện liên tục sẽ đưa công chức TP-

HT vào những quy tắc chuẩn mực làm việc của toàn bộ hệ thống cán bộ, công chức cấp xã nói chung

Thực tiễn cho thấy, một bộ phận công chức TP-HT dễ dàng vì lợi ích vật chất khiến người dân hết sức vất vả trong một số thủ tục hành chính, đặc biệt là thủ tục

24

hành chính trong lĩnh vực hộ tịch Công tác GDPL cần đạt được hiệu quả cao để giúp cho đội ngũ công chức này dần dần có thói quen xử sự hợp pháp, tránh gây phiền hà cho nhân dân Từ đó, các quy phạm pháp luật được thực hiện một cách đúng đắn, tạo nên những chuyển biến cơ bản, bền vững, đảm bảo công tác tư pháp,

hộ tịch được chính thực hiện chính xác, đầy đủ, phục vụ đắc lực cho việc thực hiện các nhiệm vụ về phát triển kinh tế - xã hội, an ninh quốc phòng

1.3.3 Nội dung giáo dục pháp luật cho công chức tư pháp – hộ tịch

Đối với công tác TP-HT, các văn bản pháp luật ở nước ta quy định rất chồng chéo Vì vậy, việc kịp thời tìm hiểu các quy định của pháp luật để giải quyết công việc hàng ngày của công chức TP-HT trở nên vô cùng cần thiết Khi ấy, Sở tư pháp cấp tỉnh, Phòng tư pháp cấp huyện cùng các cơ quan nhà nước có thẩm quyền cần phải có sự phối hợp chặt chẽ, kịp thời tập huấn cho đội ngũ công chức TP-HT Tập huấn nghiệp vụ sẽ giúp cho đội ngũ công chức này sẽ có đầy đủ kiến thức pháp luật để giải quyết kịp thời các tình huống diễn ra trong phạm vi lĩnh vực mình giải quyết Khi thực hiện hoạt động GDPL, các chủ thể GDPL cần phải trú trọng đến việc truyền tải về tầm quan trọng, giá trị đạo đức của các quy phạm pháp luật

mà mình truyền tải Do vậy, hiệu quả làm việc của công chức TP-HT sẽ cao hơn, giúp cho các thủ tục hành chính được thực hiện một cách nhanh chóng

Để đạt được những thành quả trên, nội dung GDPL cho công chức TP-HT cần tập trung những nội dung cụ thể đó là: Việc ban hành và tổ chức thực hiện chương trình, kế hoạch, quyết định, chỉ thị về công tác tư pháp ở cấp xã; theo dõi, kiểm tra

tình hình thực hiện sau khi được cấp có thẩm quyền quyết định hoặc phê duyệt; tổ

chức lấy ý kiến nhân dân về các dự án luật, pháp lệnh theo hướng dẫn của UBND cấp huyện và cơ quan Tư pháp cấp trên; tổ chức thực hiện việc tự kiểm tra các quyết định, chỉ thị do UBND cấp xã ban hành; rà soát văn bản quy phạm pháp luật do Hội đồng nhân dân, UBND cấp xã ban hành; chỉ đạo, hướng dẫn việc xây dựng quy ước, hương ước thôn, tổ dân phố phù hợp với quy định pháp luật hiện hành; theo dõi, báo cáo tình hình thi hành văn bản quy phạm pháp luật, phát hiện, đề xuất biện pháp giải quyết những khó khăn vướng mắc trong thi hành văn bản quy phạm pháp

25

luật ở cấp xã với Phòng Tư pháp cấp huyện; tổ chức thực hiện chương trình, kế hoạch PBGDPL; quản lý, khai thác, sử dụng Tủ sách pháp luật ở cấp xã; tổ chức thực hiện các quy định của pháp luật về tổ chức và hoạt động hòa giải ở cơ sở, bồi dưỡng, cung cấp tài liệu nghiệp vụ cho tổ viên Tổ hoà giải trên địa bàn theo sự hướng dẫn của cơ quan tư pháp cấp trên; công tác tư pháp, hộ tịch, chứng thực, chứng nhận và theo dõi về quốc tịch trên địa bàn cấp xã theo quy định của pháp luật; phối hợp với cơ quan thi hành án dân sự trong thi hành án dân sự trên địa bàn theo quy định của pháp luật

1.3.4 Hình thức giáo dục pháp luật cho công chức tư pháp – hộ tịch

Công tác GDPL cho công chức TP-HT được thực hiện với các hình thức như PBPL trực tiếp thông qua hoạt động tập huấn chuyên đề, bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ; hoạt động tư vấn, hướng dẫn tìm hiểu pháp luật; cung cấp thông tin, tài liệu pháp luật; tổ chức cuộc thi tìm hiểu pháp luật; lồng ghép hoạt động văn hóa, văn nghệ, sinh hoạt của tổ chức chính trị và các đoàn thể, câu lạc bộ, tủ sách pháp luât; thông qua chương trình GDPL ở các cơ sở giáo dục của hệ thống giáo dục quốc dân

Hiện nay, công tác GDPL “huy động được nhiều cơ quan, tổ chức tham gia hoạt động

lồng ghép này sẽ tranh thủ tối đa các nguồn lực ở địa phương, nếu tách riêng mỗi tổ

chức, đoàn thể thì sẽ hết sức khó khăn trong việc thực hiện nhiệm vụ” [3, Tr.210]

Trong các hình thức trên, hình thức GDPL trực tiếp thông qua hoạt động tập huấn chuyên đề, bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ được coi là phổ biến, thường xuyên được thực hiện Qua đó, công chức TP-HT sẽ được hướng dẫn rõ ràng, cụ thể quy định, trình tự, thủ tục liên quan đến lĩnh vực tư pháp và hộ tịch Kết quả đạt được đó là công chức tư pháp- hộ tịch để công tác giải quyết hồ sơ cho người dân được thuận lợi hơn

Ngoài ra, các lớp bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ cũng sẽ góp phần trang

bị kiến thức pháp luật, nâng cao kỹ năng, nghiệp vụ cho đội ngũ công chức TP-HT, chất lượng và hiệu quả công tác tư pháp ở xã, phường, thị trấn tốt hơn Đặc biệt, tập huấn nghiệp vụ giúp công chức TP-HT nắm được chức trách, nhiệm vụ của mình,

có khả năng, năng lực tham mưu, giúp UBND các phường, xã thực hiện tốt công tác

26

tư pháp tại địa phương, qua đó góp phần hoàn thành tốt nhiệm vụ chính trị của ngành và thành phố giao

1.3.5 Đối tượng của giáo dục pháp luật cho công chức tư pháp – hộ tịch

GDPL cho công chức TP-HT có đối tượng là đội ngũ công chức TP-HT làm việc tại xã, phường, thị trấn Công chức TP-HT tham mưu giúp UBND cấp xã trong lĩnh vực tư pháp và hộ tịch trên địa bàn xã UBND cấp xã là cơ quan hành chính nhà nước ở cơ sở, chức danh chuyên môn làm việc trong UBND xã là một bộ phận công chức trong đội ngũ công chức hành chính nhà nước Đội ngũ công chức này khác với đội ngũ công chức trong ngành tư pháp như Tòa án, Viện kiểm sát, cơ quan thi hành án

Là một công chức thuộc chức danh chuyên môn của UBND xã, công chức

TP-HT có những đặc điểm của một công chức hành chính nói chung như: Là những người trưởng thành về thể chất và về mặt xã hội, được tuyển dụng để giữ một chức

vụ một cách thường xuyên trong cơ quan hành chính nhà nước; công chức hành chính là nhóm người được xã hội coi trọng và được coi là có “vị thế” vì họ là những người đang giữ những chức vụ, trách nhiệm nhất định theo trình độ đào tạo, được xếp vào ngạch bậc tương ứng trong cơ quan hành chính nhà nước; công chức hành chính có nhiều kinh nghiệm sống, được tích lũy tùy theo lĩnh vực mà hoạt động nên

họ cần phải được đào tạo ở trình độ nhất định cùng với vị trí làm việc của mình trong bộ máy cơ quan hành chính nhà nước

Đội ngũ công chức hành chính là những người được đào tạo, bồi dưỡng ở các trường, lớp, có khả năng chuyên môn cao Họ được tuyển dụng, đảm nhận chức vụ chuyên môn, nghiệp vụ trong cơ quan hành chính nhà nước Họ có trách nhiệm thực hiện những hoạt động nghiệp vụ chuyên ngành, được quy hoạch đào tạo theo tiêu chuẩn cấp kiến thức nghiệp vụ với hai phân nhánh lý thuyết và thực hành Công chức hành chính có số lượng đông và hoạt động của họ có tính quyết định đến việc hoàn thành nhiệm vụ của cơ quan, đơn vị

Đối với công chức TP-HT, tham mưu giúp UBND cấp xã tổ chức thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của UBND cấp xã trong lĩnh vực tư pháp và hộ tịch trên địa bàn là nhiệm vụ của họ Công việc của công chức TP-HT phải đảm nhiệm là rất

27

nhiều và khá nặng nề, bởi cùng lúc, họ phải đảm nhận cả hai lĩnh vực tư pháp và lĩnh vực hộ tịch Các công tác tư pháp luôn mang tính “hành chính trật tự” và công tác hộ tịch thì có tính ổn định, đòi hỏi chuyên môn cao Việc phụ trách công tác tư pháp và hộ tịch đòi hỏi người công chức phải tập trung tối đa thời gian cũng như nỗ lực của bản thân Bởi lẽ, ngoài việc giải quyết vấn đề về hộ tịch, họ phải đảm đương thêm nhiệm vụ tham mưu trong các lĩnh vực tư pháp như tuyên truyền pháp luật, hòa giải ở cơ sở, tiếp công dân, giải quyết khiếu nại tố cáo, theo dõi thi hành pháp luật, kiểm soát thủ tục hành chính tham mưu cho chủ tịch UBND về lĩnh vực pháp

lý khác như giải phóng mặt bằng, giải quyết an ninh trật tự

Do vậy, để hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao, công chức TP-HT phải có hiểu biết rộng hầu hết trong các lĩnh vực của đời sống xã hội ngoài lĩnh vực chuyên môn trong lĩnh vực hộ tịch Khi trình độ chuyên môn nghiệp vụ vững, tầm hiểu biết rộng

về pháp luật hội tụ đủ, công chức TP-HT cần phải có vốn kinh nghiệm sống tốt thì mới có thể đáp ứng một cách toàn diện công việc mà họ giải quyết hàng ngày Từ

đó, công dân đến UBND xã thực hiện các thủ tục hành chính trong lĩnh vực TP-HT

sẽ được phục vụ một cách nhanh chóng, hiệu quả, kịp thời và hợp tình, hợp lý Khi thực hiện nhiệm vụ quyền hạn mà pháp luật quy định, công chức TP-HT phải trực tiếp đối diện với người dân trong các thủ tục hành chính được thực hiện thường xuyên và chủ yếu ở cấp xã như công tác giải quyết đơn thư, công tác hộ tịch phối hợp với các cơ quan tư pháp khác Do đó, họ thường xuyên phải chịu áp lực trong công việc khi đối diện với người dân, bởi lẽ người dân ở cơ sở thường coi trọng tình hơn là lý Mặc dù được giải thích rõ theo quy định của pháp luật nhưng công dân thấy bất lợi cho mình liền “vin” rằng mình bị “gây khó dễ” Đây là một công việc xảy ra ở những tình huống nhạy cảm, thậm chí có sự “đôi co” giữa công dân với công chức, trong đó có công chức TP-HT Khi công dân cho rằng mình bị gây phiền hà, sách nhiễu, nếu như công chức TP-HT không kìm chế được cảm xúc của mình thì rất dễ xảy ra tình huống xấu này

Như vậy, công việc của công chức TP-HT ở cơ sở là khá nặng nề, không những trực tiếp giải quyết nhu cầu pháp lý của người dân mà còn phải tham mưu đắc lực, giúp chính quyền địa phương thực hiện tốt nhiệm vụ quản lý nhà nước Từ

28

đó, GDPL cho công chức TP-HT cần phải mang những tính chất riêng biệt so với GDPL cho đội ngũ công chức hành chính nói chung

1.3.6 Chủ thể của giáo dục pháp luật cho công chức tư pháp – hộ tịch

Công chức TP-HT cũng là công chức hành chính, vì vậy, chủ thể thực hiện GDPL cho đội ngũ công chức này cũng chính là chủ thể GDPL cho đội ngũ công

chức hành chính

Về mặt tổ chức, quản lý, xây dựng chương trình, kế hoạch GDPL, chủ thể của GDPL cho công chức TP-HT đó là Hội đồng phổ biến GDPL các cấp từ Trung ương đến cấp huyện với cơ quan thường trực tương ứng là Bộ Tư pháp, Sở Tư pháp, Phòng Tư pháp; hay các cơ sở đào tạo tham gia liên kết hoạt động GDPL như Học viện Tư pháp, các trường Đại học luật, khoa Luật, Học viện hành chính (nay thuộc Bộ Nội vụ), Học viện chính trị quốc gia Hồ Chí Minh và cơ sở đào tạo chuyên ngành luật khác

Về yếu tố con người, chủ thể GDPL đội ngũ giảng viên, báo cáo viên pháp luật, các chuyên gia về pháp luật, Luật sư, Công chứng viên, cán bộ chủ chốt tại các

cơ quan của Đảng, Nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội Các chủ thể này tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp vào hoạt động GDPL Thông qua các cơ quan, tổ chức, chủ thể GDPL bằng năng lực, trách nhiệm của mình để truyền đạt cho đội ngũ công chức TP-HT nội dung pháp luật cần giáo dục

1.3.7 Đặc điểm giáo dục pháp luật cho công chức tư pháp – hộ tịch

Thứ nhất, GDPL cho công chức tư pháp – hộ tịch phải coi trọng kỹ năng giao tiếp và văn hóa ứng xử của công chức tư pháp – hộ tịch

Công chức TP-HT là người thường xuyên tiếp xúc trực tiếp với người dân khi thực hiện các thủ tục hành chính trong lĩnh vực tư pháp ở cấp xã Họ phải linh hoạt, nhạy bén với mọi tình huống đối mặt với người dân sao cho phù hợp với văn hóa ứng xử nơi công sở Vì vậy, GDPL đòi hỏi phải tạo cho công chức TP-HT hình thành được kỹ năng lắng nghe, kỹ năng giải quyết xung đột và kỹ năng đặt câu hỏi khi thực hiện nhiệm vụ hàng ngày

HT có thể hiểu, ghi nhớ nội dung sự việc được truyền tải để trả lời, giải đáp những thắc mắc của công dân

Về kỹ năng giải quyết xung đột Những xung đột qua các vụ việc hòa giải phần lớn thể hiện thái độ giận giữ của các đối tượng Để giải quyết xung đột, công chức TP-HT phải tìm ra giải pháp tốt nhất Công tác GDPL phải đảm bảo hình thành được trong suy nghĩ của người công chức sự bình tĩnh, khéo léo trong từng lời nói, hành động và cử chỉ Theo đó, công chức TP-HT tránh sự tò mò, thóc mách vào vấn đề riêng tư của đối tượng Khi các đối tượng cần giải pháp, cần phải đặt câu hỏi để định hướng giúp họ tự tìm ra câu trả lời thay vì thay họ giải quyết vấn đề

Về kỹ năng đặt câu hỏi Công chức TP-HT cần có sự hiểu biết về các tri thức pháp luật lĩnh vực chuyên môn cũng như các lĩnh vực khác Qua đó, họ sẽ không bị lạc hậu, hình thành thói quen cập nhật liên tục các văn bản pháp luật, học hỏi và trau dồi thêm kiến thức Khi có tầm hiểu biết về chuyên môn và các lĩnh vực khác, công chức TP-HT sẽ dễ dàng đặt ra các câu hỏi phù hợp trước yêu cầu giải quyết công việc của người dân

Thứ hai, GDPL cho công chức tư pháp – hộ tịch được thực hiện trong trường, lớp chính quy khi công chức tư pháp – hộ tịch học kiến thức chung về pháp luật

Tiêu chuẩn chuyên môn đối với công chức TP-HT là có trình độ từ trung cấp Luật trở lên Tại các thành phố lớn như Hà Nội, Hồ Chí Minh, Hải Phòng, Đà Nẵng

đã và đang có xu hướng kiện toàn đội ngũ công chức TP-HT với 100% công chức

có trình độ từ đại học trở lên Do vậy, trước khi được tuyển dụng, công chức TP-HT

Thứ ba, GDPL cho công chức tư pháp – hộ tịch được thực hiện thông qua các lớp học, khóa học chuyên sâu về nghiệp vụ

Công chức TP-HT tham gia các lớp học, khóa học chuyên sâu về nghiệp vụ tư pháp, nghiệp vụ hộ tịch được cấp các chứng chỉ hoạt động về một lĩnh vực chuyên ngành cụ thể Các chứng chỉ mà họ được cấp được coi như “chứng chỉ hành nghề” đối với nghiệp vụ TP-HT Để được cấp chứng chỉ, công chức TP-HT tham gia học tập đầy đủ, trải qua kỳ thi sát hạch về nghiệp vụ TP-HT GDPL như vậy sẽ ghóp phần đẩy mạnh cải cách và đơn giản hóa thủ tục hành chính nói chung, tạo sự thuận lợi, giảm các chi phí nhất định, tăng cường hiệu quả của quản lý nhà nước trong công tác TP-HT Các lớp bồi dưỡng nghiệp vụ chuyên sâu là cơ hội để đội ngũ công chức TP-

HT cập nhật kiến thức, bồi dưỡng nghiệp vụ và trao đổi kinh nghiệm với các đồng

nghiệp Ví dụ: Căn cứ Quyết định Quyết định số 343/QĐ-HVTP ngày 20 tháng 4

năm 2015 của Giám đốc Học viện Tư pháp về việc mở Lớp bồi dưỡng chuyên sâu

kỹ năng xử phạt vi phạm hành chính; Căn cứ Công văn số 180/HVTP-BDCB ngày

17 tháng 3 năm 2015 về việc chiêu sinh Lớp bồi dưỡng chuyên sâu kỹ năng xử phạt

vi phạm hành chính; Căn cứ số lượng học viên đã đăng ký tham gia Lớp bồi dưỡng chuyên sâu kỹ năng xử phạt vi phạm hành chính tại Hà Nội thì Học viện Tư pháp đã

có Thông báo số 393/TB-HVTP ngày 20/5/2015 Về lịch nhập học Lớp bồi dưỡng chuyên sâu kỹ năng xử phạt vi phạm hành chính tại thành phố Hà Nội

Thứ tư, GDPL cho công chức tư pháp – hộ tịch được thực hiện thông qua các buổi hội nghị, họp, tấp huấn theo từng chuyên đề

31

Các quy định của pháp luật trong lĩnh vực TP-HT có phạm vi rất rộng Hàng năm, nhà nước ta ban hành và sửa đổi bổ sung pháp luật về lĩnh vực TP-HT để phù hợp với tình hình thực tiễn của đời sống xã hội Do vậy, công chức TP-HT thường xuyên được các cơ quan nhà nước có thẩm quyền quan tâm để cập nhật đầy đủ, chính xác các quy định của pháp luật Tại các buổi hội nghị, tập huấn, các kiến thức pháp luật theo từng chuyên đề luôn bám sát các yêu cầu từ thực tiễn Qua đó, giúp cho công chức TP-HT nhạy bén, giải quyết công việc nhanh chóng, kịp thời để phục

vụ nhân dân

Ví du: Hàng năm, các Phòng Tư pháp quận, huyện, thị xã trên địa bàn thành phố Hà Nội thường kết hợp Sở Tư pháp thành phố để tổ chức Hội nghị bồi dưỡng nghiệp vụ hòa giải ở cơ sở cho đội ngũ công chức TP-HT, các hòa giải viên ở cơ

sở Tại hội nghị , công chức TP-HT được truyền đạt các nội dung quy định của pháp luật về công tác hòa giải ở cơ sở; hướng dẫn các kỹ năng, nghiệp vụ hòa giải; Các văn bản quy phạm pháp luật có liên quan đến công tác hòa giải ở cơ sở như:

Bộ Luật Dân sự, Luật Hôn nhân và gia đình, Luật nhà ở, Pháp luật về đất đai, Pháp luật về xây dựng, Pháp luật về bảo vệ môi trường cũng như giới thiệu một số tình huống thường gặp trong công tác hòa giải ở cơ sở, kinh nghiệm thực tiễn trong quá trình thực hiện công tác hòa giải

Thứ năm, GDPL cho giúp cho công chức TP-HT am hiểu một cách chuyên sâu về nội dung công việc đảm nhận

Tại xã, phường, thị trấn thường tập trung nhiều cán bộ, công chức và học sinh, sinh viên nên thường có nhu cầu lớn công việc về TP-HT do công chức TP-HT đảm nhận Vì vậy, công chức TP-HT thường xuyên phải làm thêm giờ và nỗ lực mới hoàn thành nhiệm vụ được giao Hàng ngày, công việc chủ yếu mà công chức TP-

HT phải làm là giải quyết công việc liên quan đến vấn đề hộ tịch Đội ngũ công chức TP-HT ngoài việc đảm đương thêm nhiệm vụ trong lĩnh vực tư pháp như tuyên truyền pháp luật, hòa giải cơ sở… là rất rộng và phức tạp, họ còn phải tham mưu cho chủ tịch UBND xã, phường, thị trấn về lĩnh vực pháp lý khác như giải phóng mặt bằng, giải quyết an ninh trật tự

1.4 NHỮNG YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN GIÁO DỤC PHÁP LUẬT CHO CÔNG CHỨC TƢ PHÁP – HỘ TỊCH

Một xã hội phát triển là xã hội mà mọi công dân đều thực hiện tốt phương châm “Sống và làm việc theo hiến pháp và pháp luật” Để đạt được phương châm

này, trước hết, công tác GDPL phải có hiệu quả “Hiệu quả của PBGDPL là kết

quả đạt được dưới sự tác động định hướng của PBGDPL nhằm cung cấp cho các

cá nhân kiến thức pháp luật cần thiết, hình thành ở họ thái độ, tình cảm, niềm tin pháp luật và hành vi phù hợp pháp luật với chi phí về vật chất, tinh thần thấp nhất”

[11, Tr 3-8] Đối với GDPL cho công chức TP-HT nói riêng, hiệu quả GDPL là

phải cung cấp cho họ những kiến thức pháp luật một cách đầy đủ, kịp thời và cần thiết Từ đó, công chức TP-HT sẽ hình thành thái độ, tình cảm, niềm tin vào pháp luật để thực hiện những hành vi phù hợp với quy định của pháp luật

1.4.1 Quy định của pháp luật về lĩnh vực tư pháp và lĩnh vực hộ tịch

Xã, phường, thị trấn là cơ quan hành chính nhà nước cấp cơ sở trong hệ thống chính quyền 4 cấp của Nhà nước ta UBND cấp xã có vị trí, vai trò hết sức quan trọng, là nơi trực tiếp thực hiện các nhiệm vụ quản lý hành chính nhà nước trên các lĩnh vực chính trị, an ninh quốc phòng, kinh tế, văn hoá, xã hội Công tác tư pháp

và công tác hộ tịch là một bộ phận của công tác quản lý nhà nước của UBND cấp

xã Đây là nơi triển khai trên thực tế các chủ trương, chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước về công tác tư pháp và công tác hộ tịch, bảo đảm sự thống nhất quản lý nhà nước về công tác tư pháp từ trung ương đến cơ sở

Việc phân cấp quản lý công tác tư pháp đối với chính quyền cấp xã được giới hạn trong các lĩnh vực: ban hành văn bản, tự kiểm tra văn bản quy phạm pháp luật;

tổ chức tuyên truyền PBGDPL; xây dựng tủ sách pháp luật để cán bộ, nhân dân