SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ TRƯỜNG THPT YÊN ĐỊNH 3 SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM SỬ DỤNG THÍ NGHIỆM ĐỂ DẠY HỌC MỘT SỐ BÀI VỀ CHẤT LỚP 11 NÂNG CAO THEO HƯỚNG TÍCH CỰC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PH
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ
TRƯỜNG THPT YÊN ĐỊNH 3
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
SỬ DỤNG THÍ NGHIỆM ĐỂ DẠY HỌC MỘT SỐ BÀI VỀ CHẤT
LỚP 11 NÂNG CAO THEO HƯỚNG TÍCH CỰC Ở
TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
Người thực hiện: Lưu Thị Thu Quyên Chức vụ: Giáo viên
SKKN môn: Hóa học
THANH HOÁ NĂM 2013
Trang 2MỤC LỤC
A ĐẶT VẤN ĐỀ Error! Bookmark not defined
1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1Error! Bookmark not defined
2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU: Error! Bookmark not defined
3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU: Error! Bookmark not defined
4 PHẠM VI ĐỀ TÀI: 2Error! Bookmark not defined
B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ Error! Bookmark not defined
1 LÝ LUẬN VỀ PHƯƠNG PHÁP 2Error! Bookmark not defined
1.1 Vì sao cần sử dụng thí nghiệm trong giờ học bài học về chất ở môn Hóa
học Error! Bookmark not defined
1.2 Thực trạng sử dụng thí nghiệm Hóa học trong bài dạy về chất ở trường
THPT 3Error! Bookmark not defined 1.3 Các phương pháp sử dụng thí nghiệm trong các bài dạy về chất 3Error! Bookmark not defined
1.4 Những yêu cầu sư phạm về kỹ thuật biểu diễn thí nghiệm: Error! Bookmark not defined
1.5 Vận dụng sử dụng thí nghiệm hoá học theo hướng dạy học tích cực vào
bài cụ thể trong một số bài dạy về chất lớp 11 nâng cao Error! Bookmark not defined
C KẾT LUẬN – KIẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined
1 Kết quả nghiên cứu 13Error! Bookmark not defined
2 Kiến nghị, đề xuất 14Error! Bookmark not defined
TÀI LIỆU THAM KHẢO 15
Trang 3A ĐẶT VẤN ĐỀ
1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Một trong những nhiệm vụ quan trọng nhất hiện nay của dạy học nói chung
và dạy học hóa học nói riêng là nghiên cứu và xây dựng nội dung việc giảng dạy trong trường phổ thông sao cho thích hợp với những yêu cầu của khoa học và nhất
là đạt được mục tiêu giáo dục thế hệ trẻ thành những người thừa kế xây dựng Chủ nghĩa xã hội vừa “hồng” vừa “chuyên” Nghị quyết Trung ương 2 khóa VIII cũng
đã chỉ rõ: “Đổi mới phương pháp dạy học – đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một
chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo cho người học, từng bước áp dụng phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào dạy học, đảm bảo điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho học sinh”
Hóa học là môn học của thực nghiệm Khoa học hóa học không thể phát triển được nếu không có quan sát, thí nghiệm, nếu không có quá trình tư duy, quy nạp, nếu dạy học hóa học chỉ dừng lại ở việc truyền thụ kiến thức bằng ngôn ngữ Quá trình nhận thức của học sinh phải đi từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng
từ đó hình thành khái niệm
Sử dụng thí nghiệm có ý nghĩa to lớn trong giảng dạy hóa học, là một phương pháp có hiệu quả để hình thành hệ thống các khái niệm hóa học, dạy cho học sinh cách thức tư duy hợp lí, rèn luyện óc độc lập suy nghĩ phát triển các kỹ năng kỹ xảo thí nghiệm
Thí nghiệm có thể được sử dụng trong tất cả các khâu của quá trình dạy học, khi nghiên cứu bài mới, để ôn tập củng cố kiến thức
Trong dạy học, thí nghiệm được sử dụng theo nhiều cách khác nhau để đạt được mục đích dạy học tích cực và việc sử dụng thí nghiệm được coi là tích cực khi thí nghiệm được coi là nguồn kiến thức để học sinh khai thác, tìm kiếm kiến thức mới dưới nhiều hình thức khác nhau
Sau đây là ĐỀ TÀI: “Sử dụng thí nghiệm để dạy học một số bài về chất
lớp 11 nâng cao theo hướng tích cực ở trường THPT”
Trang 42 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU:
Sáng kiến kinh nghiệm nghiên cứu về vấn đề sử dụng thí nghiệm một cách tích
cực khi dạy học một số bài học về chất trong chương trình hóa học lớp 11 nâng cao
về các mặt:
- Lý luận về phương pháp
- Hệ thống câu hỏi khai thác thí nghiệm
- Một số ví dụ về các thí nghiệm biểu diễn của giáo viên trong các bài dạy về chất trong chương trình lớp 11nâng cao
3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU:
- Nghiên cứu tài liệu
- Tiến hành các thí nghiệm có liên quan
- Điều tra hiệu quả của phương pháp qua phiếu điều tra, qua chất lượng học tập của học sinh
4 PHẠM VI ĐỀ TÀI:
Đề tài nghiên cứu về vấn đề sử dụng thí nghiệm Hóa học để dạy học Hóa học theo hướng dạy học tích cực trong phạm vi dạy học các bài dạy về chất lớp 11nâng cao ở trường THPT
B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
1 LÝ LUẬN VỀ PHƯƠNG PHÁP
1.1 Vì sao cần sử dụng thí nghiệm trong giờ học bài học về chất ở môn Hóa học
Để đáp ứng được phương pháp “Sử dụng thí nghiệm hoá học để dạy học hoá học theo hướng dạy học tích cực” thì phải nói đến vị trí, vai trò của thí nghiệm hoá học trong dạy học hoá học Vì phương pháp thí nghiệm hoá học là phương pháp dạy học mang tính đặc thù của khoa học hoá học – khoa học thực nghiệm Thí nghiệm hoá học được sử dụng theo đúng mục đích sẽ là nguồn học sinh khai thác, tìm tòi phát hiện kiến thức, giúp phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo, phát huy năng lực nhận thức và tư duy khoa học hoá học
Trang 5Thí nghiệm hóa học là một yếu tố đặc trưng trong hoạt động dạy học, là dạng phương tiện trực quan chủ yếu, giữ vai trò cơ bản trong việc thực hiện các nhiệm
vụ dạy học hóa học ở trường phổ thông Qua thí nghiệm hóa học, những kiến thức
lý thuyết về hóa học trở thành hiện thực
Thí nghiệm hoá học được sử dụng theo những cách khác nhau để giúp học sinh thu thập và xử lý thông tin nhằm hình thành khái niệm, tính chất chung và tính chất của các chất vô cơ, hữu cơ cụ thể
1.2 Thực trạng sử dụng thí nghiệm Hóa học trong bài dạy về chất ở trường THPT
Đổi mới chương trình giáo dục phổ thông, mà trọng tâm là đổi mới phương pháp dạy học đã thực sự được chuẩn bị từ những năm đầu của thập kỷ 90 của thế
kỷ XX, đặc biệt là sau Nghị quyết số 40/2000/QH10 của Quốc Hội khóa X, cho đến nay đã thực hiện được một số thành công mới:
- Chú trọng tới vấn đề tăng cường hoạt động tích cực nhận thức của học sinh
- Khuyến khích sử dụng các phương pháp dạy học tích cực trong hoạt động dạy học
- Đầu tư phương tiện dạy học hiện đại
- Nâng cao tính cơ bản, tính thực tiễn, tính hiện đại của chương trình học
- Học sinh hoạt động độc lập, tích cực hơn và có khả năng làm việc theo nhóm cao hơn trước đây
Trong dạy học môn Hóa học, phương tiện dạy học trực quan, hiện đại đặc biệt
là phòng thí nghiệm, thiết bị thí nghiệm được đầu tư, chú trọng Giáo viên và học sinh được thực hành nhiều hơn
Tuy nhiên còn một số tồn tại cần được khắc phục:
- Thỉnh thoảng giáo viên biểu diễn thí nghiệm nhưng chưa thực sự phát huy hết tác dụng của thí nghiệm hóa học Đó là mới tiến hành làm thí nghiệm trên lớp một cách hình thức mà không chú trọng tới việc khai thác các thí nghiệm đó một cách tối đa, không rút ra kết luận hoặc mở rộng vấn đề mà chỉ làm thí nghiệm cho học sinh xem
- Giáo viên ngại chuẩn bị, biểu diễn thí nghiệm trong giờ học lý thuyết vì ngại tiếp xúc với hóa chất, dẫn đến tình trạng học bo, học chay Những giờ thực hành trở thành những tiết luyện tập
Trang 6- Hóa chất, dụng cụ còn có sai sót, hỏng hóc, giáo viên chưa quan tâm đến một
số lưu ý trong các thí nghiệm dẫn đến thi nghiệm không thành công và đương nhiên giáo viên sẽ không đạt được mục đích sư phạm của mình
1.3 Các phương pháp sử dụng thí nghiệm trong các bài dạy về chất
Trong các trường phổ thông thường sử dụng các hình thức thí nghiệm sau đây:
- Thí nghiệm do tự tay giáo viên biểu diễn trước học sinh gọi là thí nghiệm biểu diễn của giáo viên
- Thí nghiệm do học sinh tự làm gọi là thí nghiệm của học sinh, được chia làm hai loại:
+ Thí nghiệm của học sinh trong khi học bài mới ở trên lớp để nghiên cứu sâu hơn nội dung một bài học
+ Thí nghiệm thực hành ở lớp học cũng do học sinh tự lamfnhuwng để ôn tập củng cố kiến thức đã học và rèn luyện kỹ năng kỹ xảo làm thí nghiệm
Ngoài các hình thức trên được dùng trong nội khóa còn có những thí nghiệm ngoại khóa như các thí nghiệm vui dùng trong các buổi hội vui về hóa học
Các mức độ của việc sử dụng thí nghiệm
Mức 1(ít tích cực): Giáo viên hoặc 1 học sinh thực hiện thí nghiệm biểu diễn
– học sinh quan sát hiện tượng nhưng chỉ để chứng minh có phản ứng xảy ra hoặc một tính chất, một quy luật mà giáo viên đã nêu ra
Mức 2 (tích cực): Học sinh nghiên cứu thí nghiệm do giáo viên biểu diễn:
+ Học sinh nắm được mục đích của thí nghiệm + Quan sát mô tả hiện tượng
+ Giải thích hiện tượng + Học sinh rút ra kết luận
Mức 3 (Rất tích cực): Nhóm học sinh trực tiếp thực hiện, nghiên cứu thí
nghiệm
+ Học sinh nắm mục đích thí nghiệm
Trang 7+ Học sinh làm thí nghiệm
+ Học sinh quan sát mô tả hiện tượng + Giải thích hiện tượng
+ Rút ra kết luận
Việc sử dụng có hiệu quả thí nghiệm cần chú ý đến nội dung, vị trí bài dạy trong chương trình, tính phức tạp của dụng cụ và độc hại của hoá chất, kĩ năng thí nghiệm đã có của học sinh Với các thí nghiêm độc hại, dễ gây cháy nổ thì cần được thực hiện bởi giáo viên Các thí nghiệm đơn giản hơn, giáo viên có thể giao cho học sinh làm dưới sự hướng dẫn của giáo viên
Các thí nghiệm của giáo viên cần tăng cường theo phương pháp nghiên cứu hạn chế việc sử dụng thí nghiệm theo phương pháp minh hoạ nhằm phát huy tính tích cực nhận thức của học sinh, rèn luyện tính tự học và tư duy của học sinh
Ở đây, do chưa có thời gian nghiên cứu sâu, thực hành nhiều và kiểm chứng nên trong đề tài này tôi chỉ xin đi sâu vào Mức độ 2: Phương pháp nghiên cứu thí nghiệm biểu diễn của giáo viên trong các bài dạy về chất – cụ thể là với bài dạy về chất trong chương trình lớp 11 nâng cao
1.4 Những yêu cầu sư phạm về kỹ thuật biểu diễn thí nghiệm:
Phương pháp nghiên cứu thường được áp dụng để giúp học sinh phát hiện một tính chất mới, hoặc dẫn tới một khái niệm mới
Khi sử dụng thí nghiệm theo phương pháp nghiên cứu, học sinh không tiếp thu một cách thụ động những kiến thức có sẵn mà học sinh phải tự giành lấy kiến thức qua hoạt động tư duy độc lập, không chỉ nhằm giúp học sinh nắm được kiến thức
mà còn dạy học sinh phương pháp để đi đến kiến thức đó Vì vậy sử dụng thí nghiệm theo phương pháp nghiên cứu là phương pháp tích cực
Các bước tiến hành phương pháp nghiên cứu:
- Bước 1: Đặt vấn đề, xác định mục đích nghiên cứu
- Bước 2: Lập kế hoạch nghiên cứu
Đề xuất các giả thuyết
- Bước 3: Thực hiện kế hoạch theo giả thuyết: Làm thí nghiệm
Trang 8- Bước 4: Kết luận về kết quả nghiên cứu
- Bước 5: Tìm kiếm, đề xuất các phương trình phản ứng nhằm làm rõ kết luận đưa ra
Khi giáo viên đặt vấn đề, học sinh sẽ nhận thức được mâu thuẫn khách quan của kiến thức, biến nó thành mâu thuẫn chủ quan của học sinh Vấn đề đặt ra phải vừa sức học sinh, buộc học sinh phải huy động những phần kiến thức đã biết có liên quan, so sánh, liên hệ, khái quát hóa… chúng để tìm cách giải quyết vấn đề Nhờ
đó hình thành động cơ, hứng thú học tập, nhu cầu giải quyết vấn đề của học sinh Đồng thời trong quá trình xây dựng các giả thuyết các hoạt động tư duy của học sinh được thúc đẩy, khả năng suy luận, trí tưởng tượng của học sinh được kích thích, từ đó phát triển trí tuệ của học sinh
Từ những nội dung trên, đặt ra yêu cầu đối với người dạy và người học khi sử dụng thí nghiệm theo phương pháp nghiên cứu là:
Hoạt động của giáo viên Hoạt động của học sinh
- GV chọn thí nghiệm bảo đảm:
+ Đạt mục tiêu của bài học
+ Dễ thành công
+ An toàn
- Biết được mục đích của thí nghiệm
và cách tiến hành thí nghiệm
- GV hướng dẫn HS tiến hành thí
nghiệm
- GV cần có hướng sử dụng thí
nghiệm một cách đúng đắn: hướng
dẫn HS quan sát sau thí nghiệm, nêu
hiện tượng, giải thích và rút ra kết
luận (có thể có phiếu học tập để
hướng dẫn HS tiến hành và khai
thác hết hiện tượng thí nghiệm)
- Học sinh phái nắm vững những kiến thức có liên qua đã được học để đặt
ra các giả thuyết và lập kế hoạch giải quyết ứng với từng giả thuyết
- Học sinh phải quan sát và mô tả đầy
đủ các hiện tượng của thí nghiệm, xác nhận giả thuyết đúng
- Học sinh rút ra kết luận
- Giáo viên phải kết luận lại và mở
Trang 9rộng (nếu cần)
- Học sinh tự đề xuất các phản ứng có thể chứng minh, mở rộng kết luận đã đưa ra
- Một số chú ý khác của giáo viên
+ Khi tiến hành thí nghiệm, giáo viên
cần kết hợp hợp lý thí nghiệm và lời nói,
hướng dẫn học sinh quan sát tập trung
vào những dấu hiệu bản chất
+ Cách sắp xếp vị trí, sắp đặt đồ dùng
thí nghiệm, cách đưa ống nghiệm lên để
học sinh quan sát tốt nhất
1.5 Vận dụng sử dụng thí nghiệm hoá học theo hướng dạy học tích cực vào bài
cụ thể trong một số bài dạy về chất lớp 11 nâng cao
Trong phạm vi đề tài tôi xin trình bày cách sử dụng thí nghiệm hoá học theo hướng dạy học tích cực vào một số bài chương Nitơ – Phốt pho hóa hoc 11 nâng cao
a Ví dụ 1: Sử dụng thí nghiệm tình tan của NH3 khi nghiên cứu tính chất vật lí của amoniac
Hoạt động của giáo viên Hoạt động của học sinh
- - Nêu vấn đề: NH3 có tan trong nước
không? Tan như thế nào ? NH3 tan
trong nước tạo thành dung dịch có
tính chất gì?
-
-
-
- Huy động phần kiến thức có liên quan: NH3 là một chất phân cực, nước là một dung môi phân cực, chất phân cực dễ tan trong dung môi phân cực
- Kế hoạch nghiên cứu: Thử tính tan của NH3 trong nước có hòa tan trong dung dịch Phênolphtalein dựa vào mô hình trong sách giáo khoa
Trang 10-
-
-
-
-
-
-
- - Giáo viên làm thí nghiệm
- - Kết luận: NH3 tan nhiều trong nước
tạo thành dung dịch có tính bazơ
- Lưu ý: để thí nghiệm có kết quả tốt
cần dùng bình thật khô và phải thu
đầy khí Trước lúc đậy bình bằng
nút có ống vuốt nhọn xuyên qua có
thể nhúng vào nước để khi úp
ngược bình vào chậu nước thì nước
phun lên nhanh chóng
- Các giả thuyết:
(1): nước không tự phun lên (2): nước tự từ từ phun lên, dung dịch
có màu hồng
(3): nước phun lên nhanh chóng, dung dịch không đổi màu
(4): nước phun lên nhanh chóng, dung dịch có màu hồng
- Quan sát hiện tượng khẳng định giả thuyết (4) đúng, từ đó giải thích, hoàn thành phiếu học tập số1: nước phun rất mạnh vào lọ Nguyên nhân
là do khí NH3 tan rất nhiều trong nước, làm giảm áp suất trong lọ, nước phun vào lọ để cân bằng áp suất Dung dịch trong lọ có màu hồng nên dung dịch amoniac có tính kiềm
Phiếu học tập số 1:
Thí nghiệm Cách tiến hành Hiện tượng Giải thích Kết luận
b Ví dụ 2: Sử dụng thí nghiệm tính bazơ của NH3
Hoạt động của giáo viên Hoạt động của học sinh
- - Nêu vấn đề: Cấu trúc của NH3 khác
với các dung dịch NaOH, KOH
Vậy NH3 thể hiện tính bazo như thế
- Huy động phần kiến thức có liên quan:
Trang 11nào?
-
-
- - Làm thí nghiệm
- - Kết luận: NH3 + H+ NH+
4
- Lưu ý: Nên đặt đũa nhúng dung dịch
NH3 dưới đũa nhúng dung dịch axit
HCl ví NH3 khuếch tán nhanh hơn
+ Cấu trúc phân tử NH3 + Thuyết axit- bazơ của Bronstes -
- Kế hoạch nghiên cứu: dùng axit HCl
để nghiên cứu
- Quan sát hiện tượng, giải thích hoàn thành phiếu học tập số 2: Khói trắng xuất hiện do những hạt nhỏ NH4Cl (rắn) được tạo thành
Phiếu học tập số 2:
Thí nghiệm Cách tiến hành Hiện tượng Giải thích Kết luận
c Ví dụ 3: Nghiên cứu thí nghiệm tính ôxi hóa của axit HNO3
Hoạt động của giáo viên Hoạt động của học sinh
- - Nêu vấn đề: Tại sao axit nitơric có
tính ôxi hóa? tính ôxi hóa của axit
nitơric được biểu hiện như thế nào?
- - Giáo viên xác nhận: sản phẩm của
axit nitơric rất phong phú có thể làm:
NH4NO3, N2, N2O, NO, NO2
- Huy động phần kiến thức có liên quan:
+ Các số oxi hóa của nitơ: -3, 0, +1, +2, +3, +4, +5.Trong phân tử HNO3 nitơ có số oxi hóa +5 là số oxi hóa cao nhất nên có xu hướng về các số ôxi hóa thấp hơn
- Kế hoạch nghiên cứu: dùng thí nghiệm của Cu với HNO3 đặc và loãng, S với HNO3 đặc, FeO với HNO3 loãng
- Các giả thuyết:
(1): Cu không phản ứng với HNO3