Bài giảng Sức khỏe trường học - Bài 2- Quản lý sức khỏe tại nhà trường và phòng chống một số bệnh thường gặp ở học sinh

MỤC TIÊU• Thực hiện được việc tính tuổi, phân loại phát triển thể lực và trình bày được cách phân loại sức khoẻ học sinh theo từng lứa tuổi, giới • Xác định được vấn đề sức khoẻ, các bện

BÀI 2 QUẢN LÝ SỨC KHỎE TẠI NHÀ TRƯỜNG

VÀ PHÒNG CHỐNG MỘT SỐ BỆNH

THƯỜNG GẬP Ở HỌC SINH

TS BS Đặng Anh Ngọc Khoa Vệ sinh – Sức khỏe trường học Viện Y học lao động & Vệ sinh môi trường

MỤC TIÊU

• Thực hiện được việc tính tuổi, phân loại phát triển thể lực và trình bày được cách phân loại sức khoẻ học sinh theo từng lứa tuổi, giới

• Xác định được vấn đề sức khoẻ, các bệnh thường gặp và các yếu tố nguy cơ cần quan tâm, khảo sát tại mỗi trường/vùng

• Trình bày được các nguyên tắc dự phòng các bệnh thường gặp và đề xuất được các biện pháp can thiệp nhằm bảo vệ và nâng cao sức khoẻ học sinh cho mỗi trường/vùng.

ĐẶT VẤN ĐỀ

Chăm sóc sức khoẻ học sinh là một công tác có

ý nghĩa hết sức quan trọng vì thế hệ tuổi trẻ hôm nay là tương lai của đất nước "Các chương trình sức khoẻ nhà trường có thể cùng một lúc làm giảm các vấn đề y tế chung, làm tăng hiệu quả của hệ thống giáo dục và sự phát triển của xã hội, kinh tế trong tất cả các quốc gia" (LLoyd Koble 1996)

ĐẶT VẤN ĐỀ

• Kế hoạch hành động chương trình sức khoẻ cho mọi người đến năm 2000, đã được chấp nhận của hội nghị cấp cao về trẻ em ngày 30-9-1990, đã nêu rõ: " Vì trẻ

em hôm nay là những công dân của thế giới ngày mai,

sự tồn tại, được bảo vệ và phát triển của các em là điều kiện tiên quyết cho sự phát triển của nhân loại «

• " Việc trao cho thế hệ trẻ các kiến thức, các nguồn đáp ứng với nhu cầu cơ bản của con người để phát triển đầy đủ tiềm năng của các em phải là một mục tiêu phát triển của quốc gia"

ĐẶT VẤN ĐỀ

1.1 Định nghĩa về sức khỏe

Theo định nghĩa của tổ chức y tế thế giới: Sức khỏe là trạng thái thoải mái toàn diện về thể chất, tinh thần, xã hội và không phải chỉ bao gồm có tình trạng không có bệnh hay thương tật

1.2 Vai trò của y tế trường học trong quản lý sức khỏe

và phòng chống một số bệnh thường gặp ở học sinh

– Các vấn đề bất lợi về sức khỏe không chỉ gây ảnh hưởng tới tình trạng sức khỏe về thể chất mà còn gây ảnh hưởng tới khả năng học tập và các hoạt động trong chương trình chính khóa của học sinh

– Các hoạt động chăm sóc sức khỏe của nhà trường đóng vai trò rất quan trọng trong việc chăm sóc, phòng chống các bệnh thường gặp và tăng cường, nâng cao sức khỏe cho các em

CÁC VẤN ĐỀ SỨC KHỎE CỦA HỌC SINH

Đặc điểm phát triển cơ thể theo lứa tuổi của học sinh

–Mỗi một giai đoạn, một lứa tuổi có sự phát triển về thể lực, tinh thần, cũng như sự hoàn thiện chức năng của các

cơ quan trong cơ thể.

–Lứa tuổi học đường là độ tuổi trọng yếu trong sự phát triển con người, là giai đoạn phát triển và hoàn thiện cơ thể về mặt thể chất và tâm thần,

–Cơ thể trẻ em không phải là hình ảnh của người lớn thu nhỏ mà có những đặc điểm riêng vì đang trong quá trình phát triển về mặt hình thái và hoàn thiện về mặt chức năng

Phân loại bệnh theo nguyên nhân

Bệnh truyền nhiễm Bệnh không

Các bệnh truyền nhiễm là do vi sinh vật gây bệnh như vi khuẩn, virus, ký sinh trùng hoặc nấm, các bệnh có thể lây lan trực tiếp hoặc gián tiếp, từ người sang người Những bệnh động vật truyền sang người là những bệnh nhiễm khuẩn của động vật mà có thể truyền và gây bệnh cho người

Bệnh truyền nhiễm

Bệnh truyền nhiễm

1 Bệnh lây truyền qua da và niêm mạc: bao gồm như

chấy, chốc lở, đau mắt đỏ, ghẻ, và bệnh nấm ngoài

da… mầm bệnh lây lan qua 2 phương thức:

• Tiếp xúc trực tiếp da/niêm mạc – da/niêm mạc

• Tiếp xúc gián tiếp qua các vật dụng

2 Bệnh lây truyền qua đường tiêu hóa bao gồm

Giardia, campylobacteria, viêm gan A, viêm gan E, các

loại KST đường ruột, rotavirus, salmonella, và Shigella

…

• Đường trực tiếp « phân » – tay – miệng

• Đường gián tiếp thông qua vật phẩm, thực phẩm bị ô

nhiễm

3 Bệnh lây truyền qua đường hô hấp thường gặp là

thủy đậu, bệnh cúm, bệnh sởi, vi khuẩn viêm màng não, bệnh lao, và ho gà… lây truyền có thể qua

• Trực tiếp qua hoạt động tiếp xúc, do hít phải các hạt dịch tiết có mầm bệnh.

• Gián tiếp qua tay hoặc các vật dụng bị ô nhiễm bởi dịch tiết có mầm bệnh

4 Bệnh lây truyền qua đường máu và dịch tiết: như

HIV, viêm gan B, D, C; sốt xuất huyết, sốt rét …

• Trực tiếp do tiếp xúc với máu hoặc dịch tiết

• Gián tiếp qua sử dụng chung bơm kim tiêm và một số bệnh lây lan do côn trùng

5 Bệnh lây truyền qua đường tình dục là các bệnh lây

lan qua việc tiếp xúc của hoạt động tình dục.

Bệnh không truyền nhiễm

Các bệnh không truyền nhiễm là những bệnh mà nguyên nhân sinh bệnh thường không do sinh vật gây bệnh và không có khả năng truyền bệnh từ người này sang người khác, mặc dù một số loại bệnh có thể được truyền lại cho trẻ em theo phương thức thừa kế di truyền

Bệnh không truyền nhiễm

1 Các bệnh di truyền và bẩm sinh

Đây là các bệnh, các rối loạn có từ khi mới sinh

– Các bệnh bẩm sinh phát sinh ngay từ khi còn là bào thai trong tử cung - ví dụ, bệnh mắc phải do mẹ bị mắc một số bệnh truyền nhiễm khi mang thai, như bệnh rubella, có thể dẫn đến một số thiếu sót về tim, chậm phát triển trí tuệ hoặc một số dị tật khác khi trẻ được sinh ra

– Các bệnh di truyền: nguyên nhân do sai sót trong thông tin

di truyền bao gồm:

+ Sự thay đổi trong số nhiễm sắc thể, như hội chứng Down

+ Khiếm khuyết ở một gen duy nhất gây ra do đột biến

+ Rối loạn dẫn đến sự sắp xếp lại các thông tin di truyền

3 Các bệnh do nghề nghiệp và yếu tố môi trường, lối sống

• Bệnh liên quan đến nghề nghiệp

+ Bệnh nghề nghiệp

+ Bệnh liên quan đến nghề nghiệp hoặc bệnh có tính chất nghề nghiệp

• Bệnh liên quan đến yếu tố môi trường

• Bệnh liên quan đến lối sống

4 Các bệnh do thiếu dinh dưỡng và chế độ dinh dưỡng

• Bệnh do thiếu dinh dưỡng

• Bệnh do chế độ dinh dưỡng bất hợp lý

Một số bệnh thường gặp ở học sinh

Sinh viên tự đọc và nghiên cứu

Một số bệnh thường gặp cần đi sâu

Trên quan điểm của YTTH, trong các bệnh thường gặp

ở học sinh có thể chia làm 3 nhóm bệnh:

-Bệnh học đường: Cận thị, Cong vẹo cột sống, Rối

nhiễu tâm trí

-Bệnh liên quan đến lứa tuổi: Bệnh răng miệng, bệnh

thấp khớp/ tim, suy dinh dưỡng, béo phì …

-Bệnh liên quan đến cộng đồng và môi trường địa

lý vùng/miền: Sốt rét, bướu cổ đơn thuần …

• Tật khúc xạ được chia làm 2 loại là tật khúc xạ hình cầu

và tật khúc xạ không phải hình cầu

1 Tật khúc xạ hình cầu:

• Cận thị: là tình trạng mà hình ảnh

của vật được hội tụ ở phía trước võng mạc, muốn nhìn rõ vật phải đưa vật lại gần mắt

• Viễn thị: là tình trạng mà hình ảnh

của vật được hội tụ ở phía sau

võng mạc, muốn nhìn rõ vật phải đưa vật ra xa mắt

2 TKX không phải hình cầu

• Cận thị:

 Cận thị là một tật khúc xạ thường gặp ở học sinh và là một trong những bệnh được xếp vào nhóm bệnh học

đường

 Cận thị trên phương diện lâm sàng được chia làm 2 loại:

• Cận thị đơn thuần: hay còn gọi là tật cận thị, ở loại này

chỉ có biểu hiện về tật khúc xạ nhưng cấu trúc nhãn cầu vẫn bình thường trên lâm sàng mức cận thị thường < 6 D

• Cận thị bệnh: ở loại này ngoài

biểu hiện của tật khúc xạ, nhãn

cầu đã có những biến đổi về mặt

cấu trúc Trên lâm sàng mức

độ cận thị thường > 6 D

Nguyên nhân sinh bệnh

Cận thị

Di truyền

Yếu tố khác -Thể trạng -Dinh dưỡng

Hoạt động thể chất

Ít tham gia các hoạt động thể thao,vui chơi ngoài trời

ĐK học tập

- Chiếu sáng -Bàn ghế -Sách vở -Gánh nặng học tập

VSTH môi trường

Cong vẹo cột sống

Cong vẹo cột sống (biến dạng cột sống) là tình trạng cột sống bị nghiêng, lệch về một phía hoặc bị cong về phía trước hay phía sau, do đó không còn giữ được các đoạn cong sinh lý như bình thường của nó vốn có

• Cột sống bao gồm 33 - 34 đốt sống (7 đốt cổ, 12 đốt ngực, 5 đốt thắt lưng, 5 đốt cùng và 4-5 đốt cụt) được nối với nhau bằng các đĩa đệm, khớp và dây chằng, tạo thành khung nâng đỡ cơ thể

• Trong tư thể đứng thẳng:

 Nếu nhìn từ sau về trước, cột sống là một đường thẳng

 Nếu nhìn nghiêng, cột sống có 2 đoạn cong uốn ra trước là cổ và thắt lưng, 2 đoạn cong uốn ra phía sau là ngực và cùng - cụt

1- gù 2- còng 3- ưỡn 4- bẹt Vẹo

Các loại cong vẹo cột sống

• Gù: là đoạn ngực cong quá mức ra sau

• Ưỡn: là đoạn lưng cong quá mức ra trước

• Còng: là đoạn lưng giảm mức cong và đoạn ngực cong quá mức ra sau

• Bẹt: là các đường cong sinh lý giảm so với bình thường k

Nguyên nhân sinh bệnh

CVCS

Bẩm sinh Bệnh lq đến CS

Yếu tố khác

-Thể trạng -Dinh dưỡng

ĐK học tập

-Bàn ghế -Chiếu sáng -Cặp sách -Gánh nặng học tập

Ít tham gia các hoạt động thể thao,vui chơi ngoài trời

Thói quen, lối sống

MT học tập

Thiếu không gian vui chơi hoạt động thể chất

Nguyên nhân liên quan đến học đường

Rối nhiễu tâm trí

Rối nhiễu tâm trí là một nhóm những biểu hiện bất thường về tâm lý, có liên quan đến căng thẳng tiêu cực (các ám ảnh sợ hãy, ám ảnh về cái chết, sự đau khổ, sự mất năng lực) hoặc các ràng buộc liên quan đến tự do

cá nhân

Các loại rối nhiễu tâm trí thương gập bao gồm:

-Rối loạn tăng động giảm chú ý

-Rối loạn trầm cảm

-Rối loạn lo âu quá mức

-Rối loạn hành vi …

Biểu hiện: giảm khả năng hòa nhập, tiếp xúc với cộng

đồng, bỏ bê công việc, rối loạn về ăn ngủ, dễ nổi cáu, hay lo sợ, thất vọng, tự ti, kém tập trung, hay đãng trí, thiếu tập trung trong công việc, có cảm giác thất vọng,

vô dụng, có những ý tưởng và hành vi kỳ quặc …

Nguyên nhân sinh bệnh

Cơ địa

- Thần kinh nhậy cảm

- Quá trình ức chế kém Tâm sinh lý lứa tuổi

Yếu tố gia đình Yếu tố nhà trường,

Xã hội Rối nhiễu

Tâm trí

Nguyên tắc dự phòng các bệnh tật ở học sinh

Nguyên tắc dự phòng các bệnh truyền nhiễm: Làm gián

đoạn hoặc hạn chế một khâu trong mô hình truyền bệnh

Sơ đồ mô hình phát sinh bệnh

Nguyên tắc dự phòng các bệnh tật ở học sinh

Nguyên tắc dự phòng các bệnh không truyền nhiễm: Hạn chế

yếu tố nguy cơ bên ngoài & sửa chữa yếu tố nguy cơ bên trong.

Sơ đồ mô hình phát sinh bệnh

Bệnh Tật

Nguyên nhân

sinh bệnh

Bên ngoài

Nguyên nhân sinh bệnh bên trong

Tác động vào yếu tố bên trong

Quản lý sức khỏe học sinh

1 Yêu cầu trong quản lý sức khỏe:

• Nắm được thực trạng phát triển sức thể lực học sinh

theo các lứa tuổi và tình trạng bệnh tật của học sinh

trong nhà trường.

• Xác định được những vấn đề sức khỏe chung của

học sinh trong nhà trường, xác định những vấn đề sức khỏe cần quan tâm, xem xét mối liên quan tới các vấn đề sức khỏe của cộng đồng xung quanh để

đề xuất các giải pháp can thiệp thích hợp

• Nắm được các diễn biến về sự phát triển thể lực,

tình trạng bệnh tật của từng học sinh để có thể có

các kiến nghị, đề xuất phương pháp chăm sóc, nâng cao sức khỏe

2 Các nội dung hoạt động:

• Tổ chức khám sức khỏe khi mới nhập trường và

khám sức khỏe định kỳ hàng năm

• Tổng hợp phân loại phát triển thể lực và sức khỏe

từng học sinh để có sự thông báo cho phụ huynh,

giáo viên phụ trách các lớp và ban giám hiệu nhà

trường

• Lập danh sách các học sinh cần được quan tâm về

mặt y tế và kế hoạch chăm sóc cho từng đối tượng học sinh

• Xây dựng các nội dung và kế hoạch quản lý và chăm

sóc sức khỏe cho học sinh trong nhà trường

Tuổi của trẻ có ý nghĩa như thế nào? Tại sao phải nắm được phương pháp tính tuổi?

• Là thước đo thể hiện các giai đoạn phát triển, trưởng thành về tâm, sinh lý của trẻ

• Là thước đo giúp cho việc đối chiếu các số

đo về nhân trắc.

• Là thước đo giúp cho việc so sánh giữa các đối tượng, các nhóm đối tượng

Phương pháp tính tuổi

Hiện nay việc phân nhóm tuổi ở Việt Nam được thực hiện (theo khuyến nghị của tổ chức Y tế thế giới - 1983) trong đó:

- Trẻ dưới một tuổi mỗi tháng là một nhóm tuổi (12 nhóm)

- Trẻ từ 13-36 tháng thì 3 tháng là một nhóm tuổi (8 nhóm)

- Trẻ từ 37-72 tháng thì 6 tháng là một nhóm tuổi (6 nhóm)

- Trẻ trên 6 tuổi thì cứ mỗi năm là một nhóm tuổi, mỗi nhóm được tính tròn năm ( đây là cách tính tuổi mới, khác với cách tính tuổi cũ)

Ví dụ:

Trẻ sinh ngày 1/1/2000 được coi là 8 tuổi khi trẻ được kiểm tra vào khoảng thời gian từ 1/1/2008 đến 30/12/2008 (khoảng thời gian này bao gồm cả 2 ngày nói trên)

Việc nắm được các kỹ thuật và phương pháp tính tuổi, đo các chỉ số nhân trắc có ý nghĩa

Kỹ thuật

đo chiều cao đứng

(đề nghị phân tích

ảnh)

Kỹ thuật đo chiều cao đứng

Kỹ thuật cân trọng lượng

cơ thể

Nội dung khám sức khỏe:

 Khám đánh giá phát triển thể lực: nhằm đánh giá sự phát triển của cá thể cộng đồng

 Khám mắt: đối với học sinh vấn đề thường gập là TKX, lác, thiếu vitaminA

 Khám tai mũi họng: lưu ý các bệnh cấp, mãn ảnh hưởng tới SK & chức năng nghe

Phân loại phát triển thể lực

Được chia làm 5 loại:

• Loại I: Tốt

• Loại II: Khá

• Loại III: Trung bình

• Loại IV: Yếu

• Loại V: Rất yếu

Phân loại phát triển thể lực

• Loại 3: Bệnh nặng, các bệnh mạn tính ảnh hưởng nhiều đến sức khỏe và học tập: Các bệnh tim mạch, động kinh, thận mạn tính, viêm gan mạn, lao

Phân loại sức khỏe:

Dựa vào sự phát triển thể lực và tình hình bệnh tật

• Sức khỏe loại A: Tình trạng bệnh tật loại

1 và thể lực loại I, II, III.

Xác định vấn đề sức khỏe

1 Quan điểm trong lĩnh vực y tế dự phòng:

Mục tiêu đích của y tế điều trị là nhằm vào một đối tượng cụ thể

• Mục tiêu đích của y tế dự phòng là nhằm vào một quần thể hoặc cả cộng đồng

• Hướng tiếp cận của Y tế điều trị là từ bệnh tìm ra nguyên nhân sinh bệnh

• Hướng tiếp cận của YTDF theo cả 2 hướng:

+ Dựa trên dịch tễ, các yếu tố nguy cơ của vùng và khả năng phơ nhiễm để dự báo bệnh

+ Dựa trên mô hình bệnh của quần thể để tìm hiểu yếu tố nguy cơ phát sinh bệnh

2 Xác định vấn đề sức khỏe học sinh:

Cơ sở thông tin:

• Tình hình sức khỏe học sinh từ nguồn khám sức

khỏe hàng năm để xác định vấn đề sức khỏe

• Xem xét, đối chiếu với tình hình sức khỏe cộng

đồng xung quanh để nhận định có liên quan đến vấn

đề sức khỏe của cộng đồng hay không?

• Xem xét, khảo sát các vấn đề môi trường liên quan

đến vấn đề sức khỏe của học sinh cần quan tâm

Từ các nguồn thông tin để phác thảo mô hình

nhân – quả Xác định các yếu tố nguy cơ

3 Đề xuất giải pháp can thiệp (tính ưu tiên – khả thi)

kk

TÀI LIỆU THAM KHẢO CHÍNH

• Bộ môn Dịch tễ, Trường Đại học Y Hà Nội (1981), Dịch tễ học từng bệnh.

• Vụ Y tế dự phòng, Bộ Y tế (1998), Hướng dẫn chăm sóc sức khỏe học sinh, Nhà xuất bản Y học.

• Nguyễn Huy Nga (2003), Chăm sóc sức khỏe học sinh.

• Nguyễn Văn Siêm (2007), Tâm bệnh học trẻ em và thanh thiếu niên, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội.

• Bách khoa thư bệnh học (2000), Nhà xuất bản tử điển Bách khoa, tập 1, 2, 3.

• AbramS Benenson (1995) Sổ tay kiểm soát các bệnh truyền

nhiễm, Hiệp hội Y tế cộng đồng Hoa Kỳ - Tài liệu dịch - Nhà xuất bản Y học, 1997.

• American Optometric Association (1997), Care of the Patient with

Myopia, Optometric clinical practice guideline 243 N Lindbergh

Blvd., St Louis, MO 63141-7881