SỬ DỤNG TỐT PHƯƠNG PHÁP HỆ THỐNG CÂU HỎI TRONG DẠY HỌC, ÔN TẬP MÔN LỊCH SỬ 12 - HỆ GIÁO DỤC THƯỜNG XUYÊN A.. Ở một phương diện nào đó, khi sử dụng phương pháp này các em học viên – một c
Trang 1SỬ DỤNG TỐT PHƯƠNG PHÁP
HỆ THỐNG CÂU HỎI TRONG DẠY HỌC, ÔN TẬP MÔN LỊCH SỬ 12 - HỆ GIÁO DỤC THƯỜNG XUYÊN
A PHẦN MỞ ĐẦU
LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI, MÔ TẢ NỘI DUNG
1 Cơ sở lý luận
- Khi nói về phương pháp dạy học và đổi mới phương pháp dạy học, trong những năm gần đây, chúng ta tốn rất nhiều thời gian và giấy mực Song trong thực tế, phương pháp dạy học chưa thật sự trở thành một chìa khóa, một công cụ để giúp thầy cô giáo trong giảng dạy mà phương pháp dạy học vẫn nằm trong chữ nghĩa giấy tờ, nhiều khi đọc
để hiểu được cũng không phải dễ, dẫn đến một thực trạng khiến những người quan tâm đến vấn đề này không khỏi quan tâm
- Trong một thời gian dài, người thầy được trang bị phương pháp để truyền thụ tri thức cho học viên theo quan hệ một chiều: Thầy truyền đạt, trò tiếp nhận Ở một phương diện nào đó, khi sử dụng phương pháp này các em học viên – một chủ thể của giờ dạy –
đã “bị bỏ rơi” giáo viên là người sốt sắng và nổ lực đi tìm chiếc chìa khóa mở cửa cái kho đựng kiến thức từ trí tuệ của học viên, và đem bất kỳ điều tốt đẹp nào của khoa học để chất đầy cái kho này theo phạm vi và khả năng của mình Còn học viên thụ động, ngoan ngoãn, cố gắng và thiếu tính độc lập Để chiếm được vị trí số một trong lớp, người học viên không những có được một tính ham hiểu biết của một trí tuệ sắc sảo mà còn phải có một trí nhớ tốt, thật cố gắng để đạt được điểm số cao nhất trong tất cả các môn học Ngoài ra, phải chăm lo sao cho quan điểm của chính mình phù hợp với quan điểm của thầy cô giáo nữa
- Trong phương pháp dạy học truyền thống người giáo viên ít quan tâm đến học viên Học viên như “cái lọ” mà người thầy phải nhét đầy “lọ” này như thế nào? Tính thụ động của học viên được bộc lộ rất rõ ràng Học viên chỉ phải nhớ những gì người thầy cung cấp cho ở trạng thái hoàn thành Trong phương pháp dạy học cũ, nguyên tắc thụ động biểu lộ ở hình ảnh của người giáo viên đứng riêng biệt trên bục cao trong lớp và cung cấp “cái mẫu”, còn phía dưới là hình ảnh học viên ngồi thành hàng ghế, cùng làm một công việc giống nhau là sao lại cái mẫu mà người thầy đang cung cấp cho
2 Cơ sở thực tiễn
Trang 2- Khi nói đến hiện trạng phương pháp dạy học những năm gần đây, chúng ta cần tránh một nhận xét chung là: Chúng ta đã sử dụng phương pháp dạy học lạc hậu trì trệ Tuy nhiên, cũng không thể nói trong thực tế ngày nay phương pháp truyền thống vẫn được coi là tốt, bởi thực chất của phương pháp dạy học những năm vừa qua chủ yếu vẫn xoay quanh việc: “thầy truyền đạt, trò tiếp nhận, ghi nhớ” thậm chí ở một số bộ môn do bức bách của quỹ thời gian với dung lượng kiến thức trong một tiết học (đặc biệt ở các môn có liên quan đến thi tốt nghiệp, …) dẫn đến việc “Thầy đọc, trò chép” hay “Thầy đọc chép, trò đọc chép” …Nói như vậy, cũng không phủ nhận ở một số không ít thầy cô giáo có ý thức và tri thức nghề nghiệp vững vàng vẫn có nhiều giờ dạy tốt, phản ánh được tinh thần của một xu thế mới
- Nếu quan niệm nghệ thuật dạy học và nghệ thuật thức tỉnh trong tâm hồn các em học viên tính ham hiểu biết, dạy các em biết suy nghĩ và hành động tích cực, mà tính ham hiểu biết đúng đắn và sinh động chỉ có được trong đầu óc sảng khoái Nếu nhồi nhét kiến thức một cách cưỡng bức thì hiệu quả giáo dục khó có thể như mong muốn, bởi để “Tiêu hóa” được kiến thức thì cần phải “Thưởng thức chung” một cách ngon lành
- Để học viên chủ động, tích cực, sáng tạo trong học tập, tất yếu đổi mới phương pháp giảng dạy Sử dung tốt phương pháp hệ thống câu hỏi trong dạy học, ôn tập môn Lịch sử là một trong những phương pháp đổi mới đó
B PHẦN NỘI DUNG GIẢI PHÁP THỰC HIỆN
1 Phương pháp sử dụng hệ thống câu hỏi
- Phương pháp sử dụng hệ thống câu hỏi trong dạy học là sự thay đổi lối học truyền thụ một chiều sang dạy học theo phương pháp dạy học tích cực nhằm giúp học viên phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động sáng tạo, rèn luyện thói quen và khả năng tự học, tinh thần hợp tác, kỹ năng vận dung kiến thức vào những tình huống khác nhau trong học tập
và trong thực tiễn, tạo niềm tin, niềm vui, hứng thú trong học tập
- Làm cho “Học” là quá trình kiến tạo, học viên tìm tòi, khám phá, phát hiện, luyện tập, khai thác và xử lí thông tin, tự hình thành hiểu biết, năng lực và phẩm chất
- Tổ chức hoạt động nhận thức cho học viên, dạy học viên cách tìm ra chân lý Chú trọng hình thành các năng lực (tự học, sáng tạo, hợp tác) dạy phương pháp và kỹ thuật khoa học, dạy cách học
2 Mục tiêu và yêu cầu trong việc sử dụng hệ thống câu hỏi trong dạy học
Trang 32.1 Định hướng sử dụng hệ thống câu hỏi trong dạy học
- Cốt lõi của phương pháp sử dụng hệ thống câu hỏi là hướng tới hoạt động học tập tích cực, chủ động, chống lại thói quen học tập thụ động
- Đổi mới nội dung và hình thức hoạt động của giáo viên và học viên, đổi mới hình thức tổ chức dạy học - hình thức tương tác xã hội trong dạy học với định hướng:
+ Bám sát mục tiêu giáo dục
+ Phù hợp với nội dung cụ thể
+ Phù hợp với đặc điểm của học viên
- Theo đó người dạy biến quá trình “Dạy” làm trung tâm sang quá trình “Học” làm trung tâm Trong phương pháp tổ chức dạy học theo hệ thống câu hỏi, người học – đối tượng của hoạt động “dạy”, đồng thời cũng là chủ thể của hoạt động “học” – được cuốn hút vào các hoạt động học tập do giáo viên tổ chức và chỉ đạo, thông qua đó tự lực khám phá những điều mình chưa rõ, chưa có chứ không phải thụ động tiếp thu những tri thức
đã được giáo viên sắp xếp có chủ đích
2 2 Xây dựng hệ thống câu hỏi
- Dạy học theo hệ thống câu hỏi, người giáo viên xây dựng được hệ thống câu hỏi phù hợp với từng bài học, phải có tính lôgic, …
- Trong một lớp học trình độ kiến thức, tư duy của học viên thường không thể đồng điều, vì vậy khi áp dụng phương pháp dạy học theo hệ thống câu hỏi buộc phải chấp nhận
sự phân hóa về cường độ, mức độ, tiến độ hoàn thành nhiệm vụ học tập, nhất là khi bài học được thiết kế thành một chuỗi hoạt động
- Tuy nhiên, trong học tập, không phải mọi tri thức, kỹ năng, thái độ đều được hình thành bằng những hoạt động độc lập cá nhân Lớp học là môi trường giao tiếp thầy - trò, trò - trò, tạo nên mối quan hệ hợp tác giữa các cá nhân trên con đường chiếm lĩnh nội dung học tập mà giáo viên và học viên đã chuẩn bị từ trước
- Cần tránh những câu hỏi tối nghĩa, phức tạp hoặc câu hỏi có thể hiểu theo nhiều nghĩa khác nhau
- Câu hỏi bám sát nội dung cơ bản, nhằm vào những điểm chính trong nội dung của bài học Câu hỏi cũng phải bám sát vào những kiến thức đó, tránh đặt những câu hỏi xa rời mục tiêu và nội dung của bài
- Câu hỏi phải sát với trình độ, phù hợp với lứa tuổi, khả năng của học viên Tránh nêu những câu hỏi học viên không hiểu, không thể trả lời được, dẫn đến tâm lý chán nản Câu hỏi quá dễ cũng không kích thích học viên tìm tòi Khi đặt câu hỏi, nên có phần gợi
Trang 4ý tìm kiếm kiến thức và phần cần giải quyết Tránh nêu những câu hỏi quá “rút gọn”, không có tính chất hướng dẫn học viên trả lời, chỉ mang nặng tính “hỏi đố”
- Câu hỏi có tác dụng kích thích, tác động vào cảm xúc, thẩm mỹ của học viên Từ ngữ trong câu hỏi phải phù hợp với sự hiểu biết của học viên
- Hệ thống câu hỏi có thể dùng cho toàn bài, hay cho từng mục, từng nội dung lớn của bài Trong hệ thống đó, các câu hỏi có liên hệ chặt chẽ với nhau, câu hỏi trước là tiền
đề cho câu hỏi sau, câu hỏi sau là sự kế tục và phát triển kết quả của câu hỏi trước Mỗi câu hỏi là một cái “nút” của từng bộ phận, học viên cần lần lượt tháo gỡ thì mới tìm được kết quả cuối cùng Giải quyết được hệ thống câu hỏi là giải quyết được nội dung của toàn bài hay của mục Trong trình tự logic của các câu hỏi, nên bố trí các câu hỏi kiểm tra sự kiện trước, tiếp đến là những câu hỏi có yêu cầu nâng cao dần năng lực nhận thức để học viên có điều kiện suy luận, phán đoán
Trong các câu hỏi cho một bài dạy, có những câu hỏi chỉ gợi lên những vấn đề cho học viên suy nghĩ, giáo viên cùng học viên giải quyết, hay giáo viên tự giải quyết để cung cấp kiến thức cơ bản cho học viên, cũng có câu hỏi buộc học viên trả lời
3 Một số dạng câu hỏi
Trong đàm thoại gợi mở có nhiều dạng câu hỏi khác nhau, liên quan đến cơ sở phân loại khác nhau
3.1 Dựa vào thao tác tư duy có các loại câu hỏi sau
+ Câu hỏi phân tích: Nhằm gợi ý học viên tách riêng từng phần của sự vật và hiện tượng, hoặc các thành phần của mối liên hệ
+ Câu hỏi tổng hợp: Nhằm làm cho học viên xác lập tính thống nhất và mối liên
hệ các thuộc tính của các sự vật, bộ phận hay dấu hiệu của chúng
Câu hỏi tổng hợp không phải là cộng đơn thuần các bộ phận của sự vật Sự tổng hợp là một hoạt động tư duy mang lại kết quả mới nhất về chất
Phân tích và tổng hợp là hai thao tác tư duy liên hệ mật thiết với nhau, không thể tách rời nhau khi hình thành khái niệm Những dấu hiệu bản chất của hiện tượng được phát hiện bằng cách phân tích hiện tượng đang nghiên cứu Đạt tới bản chất của hiện tượng trong sự hoàn chỉnh và thống nhất là sản phẩm của tổng hợp
Do vậy, câu hỏi phân tích và tổng hợp luôn luôn đi kèm với nhau, có quan hệ chặt chẽ với nhau, đôi lúc trong loại câu hỏi này có thành phần của loại câu hỏi kia tham gia
Trang 5+ Câu hỏi so sánh, liên hệ: Nhằm liên hệ các sự vật và hiện tượng lại với nhau, thiết
lập sự giống nhau và khác nhau giữa chúng Khi đặt câu hỏi, tránh so sánh khập khiểng Những đối tượng so sánh có thể có những nét tương đồng hay trái ngược nhau
+ Câu hỏi nguyên nhân – kết quả: Là loại câu hỏi nêu lên mối liên hệ nhân quả, một trong những dạng liên hệ có tính chất phổ biến
+ Câu hỏi khái quát hóa: Là loại câu hỏi nhằm dùng khái quát hóa các kiến thức cụ thể, nêu lên cái chính, cái căn bản, cái “chung”, thường dùng vào cuối chương hay cuối bài
3.2 Dựa vào trình độ nhận thức có các loại câu hỏi
Căn cứ vào 6 mức độ nhận thức của B Bloom (1956), có thể nêu ra 6 mức câu hỏi tương ứng:
+ Biết: Câu hỏi yêu cầu học viên nhắc lại một kiến thức đã biết (tái hiện)
+ Hiểu: Câu hỏi yêu cầu học viên diễn đạt lại bằng ngôn từ của mình những kiến thức đã học để chứng tỏ là đã hiểu
+ Áp dụng: Câu hỏi yêu cầu học viên áp dụng kiến thức đã học vào một tình huống mới, khác bài học
+ Phân tích: Câu hỏi yêu cầu học viên phân tích nguyên nhân hay kết quả của một hiện tượng (những điều này chưa được cung cấp cho học sinh trước đó)
+ Tổng hợp: Câu hỏi yêu cầu học viên kết hợp các kiến thức cụ thể trong một sự thống nhất mới hoặc trong việc giải đáp một vấn đề khái quát hơn
+ Đánh giá: Câu hỏi yêu cầu học viên nhận định, phán đoán về một vấn đề
BIẾT HIỂU VẬN DỤNG
ĐÁNH GIÁ TỔNG HỢP
PHÂN TÍCH
Trang 6Mức độ tư duy (Bloom)
Biết: Cái gì? Ai? Khi nào? Ở đâu? …
Hiểu: Hãy so sánh, kết luận, giải thích, viết lại,….
Áp dụng: Hãy áp dụng, phát triển, kiểm tra, thực hành,….
Phân tích: Hãy phân tích, phân lọai, phân biệt, liên hệ…
Tổng hợp: Hãy khái quát, rút ra điểm chung, lập công thức….
Đánh giá: Hãy nhận xét, bảo vệ, quyết định….
Bloom cải tiến
(Anderson và Krathwohl)
Ghi nhớ: Hãy nhận ra, Hãy nhớ lại…
Hiểu: Hãy giải thích, minh hoạ, làm rõ, tóm lại, suy luận, so sánh, …
NHỚ
HIỂU VẬN DỤNG
SÁNG TẠO
PHÂN TÍCH ĐÁNH GIÁ
Trang 7Áp dụng: Hãy thực hiện, thực hành…
Phân tích: Hãy phân biệt, tổ chức,…
Đánh giá: Hãy kiểm tra, nhận xét…
Sáng tạo: Hãy tạo ra, lập kế hoạch, tạo ra…
3.3 Dựa vào mục đích của việc dạy học, có thể chia câu hỏi ra hai loại: câu hỏi sự
kiện và câu hỏi nhận thức
+ Câu hỏi sự kiện chỉ đòi hỏi tái hiện các kiến thức, sự kiện, nhớ và trình bày một cách có hệ thống, có chọn lọc
+ Câu hỏi nhận thức là câu hỏi đòi hỏi sự thông hiểu, phân tích, tổng hợp, khái quát hóa, hệ thống hóa kiến thức
4 Mô hình hệ thống câu hỏi
- Câu hỏi theo yêu cầu phát triển trí tuệ
- Câu hỏi theo mục tiêu dạy học
- Câu hỏi theo dung lượng kiến thức và mức độ tư duy
- Câu hỏi nhằm phát triển cảm xúc
(Các cụm từ viết tắt ĐVKT: đơn vị kiến thức; HTCH: hệ thống câu hỏi; CH: câu hỏi)
HT
CH 1
HT
CH 2
HT
CH 3
CH 1
CH 2
CH 3
CH 1
CH 2
CH 3
CH 1
CH 2
CH 3
ĐVKT 1
ĐVKT 2
ĐVKT 3
Trang 85 Hệ thống câu hỏi của một bài dạy môn Lịch sử 12
Phân loại các dạng câu hỏi và mỗi dạng câu hỏi có cách ghi nhớ riêng qua cách lập dàn ý Trong nội dung kiến thức lịch sử lớp 12 khi giảng dạy một bài trên lớp hoặc tiết ôn tâp trong một giai đoạn lịch sử, tôi thấy có nhiều câu hỏi mà nội dung trả lời có những
điểm chung Tôi gọi đó là những gói câu hỏi Mỗi gói câu hỏi, tôi đưa ra cách lập dàn ý
cụ thể, hướng dẫn học viên nắm được dàn ý đó Khi gặp câu hỏi nào trong các gói câu hỏi này thì cứ trình bày theo dàn ý đó Cụ thể tôi có các gói câu hỏi sau:
Lập niên biểu những hoạt động của Nguyễn Ái Quốc từ năm 1919 đến năm 1925 theo những nội dung sau: thời gian, nội dung, hoạt động, ý nghĩa
Trình bày những hoạt động cứu nước của Nguyễn Ái Quốc từ 1917 đến 1930?
Chia các hoạt động theo địa bàn, thời gian mà Nguyễn Ái Quốc sinh sống và hoạt động.
Tại nước Pháp: 1917- cuối 1923
Tại Liên Xô: cuối 1923- giữa 1924
Tại Trung Quốc: 1924- 1927 và đầu 1930
Tại mỗi nước Nguyễn Ái Quốc có các hoạt động trên từng lĩnh vực: dự đại hội hoặc hội nghị, viết bài cho các báo, thành lập hoặc tham gia các tổ chức…
Sau khi trình bày song các các hoạt động, cần rút ra ý nghĩa của những hoạt động này
Cụ thể
- Tại nước Pháp (1917- cuối 1923) ?
+Tham gia Hội người Việt Nam yêu nước tại Pháp -1917.
Đảng Xã hội Pháp- 1918
Gửi bản yêu sách 8 điểm đến hội nghị Vecxai- đòi quyền lợi cho
dân tộc Việt Nam -1919
Đại hội Tua– Sáng lập Đảng cộng sản Pháp- là người cộng sản
đầu tiên của Việt Nam.-1920.
+ Viết bài Báo Người cùng khổ, Nhân đạo
Tạp chí Thư tín quốc tế
Tác phẩm Bản án chế độ thực dân Pháp
+ Thành lập: Hội Liên hiệp thuộc địa ở Pari
-Tại Liên Xô (cuối 1923- giữa 1924)?
Hội nghị quốc tế nông dân
+ Dự -> Thành viên của Quốc tế Cộng sản
Đại hội V Quốc tế cộng sản
+ Viết bài Báo Sự thật
Tạp chí Thư tín quốc tế
-> Chuẩn bị về mặt chính trị, tư tưởng cho sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam đầu
1930
Trình bày hoàn cảnh lịch sử và diễn biến của Hội nghị thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam
Hoàn cảnh triệu tập các hội nghị?
Trang 9Khi trình bày về hoàn cảnh của bất kỳ một hội nghị nào của Đảng cũng phải trình bày các ý sau:
Tình hình (bối cảnh lịch sử)?
Người chủ trì?
-Hoàn cảnh Thời gian?
Địa điểm?
Thành phần?
Câu hỏi cụ thể
Trình bày hoàn cảnh lịch sử và diễn biến Hội nghị thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam.
Nêu nội dung cơ bản của Cương lĩnh chính trị đầu tiên của Đảng Cộng sản Việt Nam
Trình bày hoàn cảnh lịch sử Hội nghị thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam.
- Tình hình: + Nước ta nửa sau năm 1929
+ Sự chỉ đạo của Quốc tế Cộng sản
- Người chủ trì: Nguyễn Ái Quốc
- Thời gian: Đầu 1930
- Địa điểm: Hương Cảng- Trung Quốc
- Thành phần: NAQ+ đại diện của Đông Dương Cộng sản đảng và An Nam Cộng
sản đảng
Hoàn cảnh triệu tập hội nghị TW tháng 11/1939 và hội nghị TW tháng 5/1941?
Cần ghi nhớ: từ cuối 1939, Đảng chủ trương đặt vấn đề giải phóng dân tộc lên hàng
đầu vì tình hình thế giới và trong nước đã thay đổi
- Nhìn vào thời gian để tìm ý cơ bản sau:
Tình hình cuộc chiến tranh thế giới thứ 2.
+ Tình hình thế giới Ở Đông Dương xuất hiện thêm kẻ thù nào-> hậu
quả
+ Tình hình trong nước Phong trào cách mạng diễn ra như thế nào.
Chủ trương mới của Đảng
+ Địa điểm, thời gian diễn ra hội nghị ?
+ Người chủ trì?
Nêu nội dung cơ bản của Cương lĩnh chính trị đầu tiên của Đảng Cộng sản Việt Nam
Nội dung chính của 1 số hội nghị, dạng câu hỏi so sánh
Hội nghị thành lập Đảng đầu 1930 Hội nghị TW tháng 10/1930
- Đồng ý hợp nhất 3 tổ chức thành 1
Đảng
- Đặt tên Đảng: ĐCSVN
- Thông qua Chính cương vắn tắt, sách
lược vắn tăt, điều lệ vắn tăt
do Nguyễn Ái Quốc soạn
- Bầu Ban chấp hành TW lâm thời
- Đổi tên Đảng: ĐCSVN-> ĐCSĐD
- Thông qua Luận cương chính trị do Trần Phú soạn
- Bầu Ban chấp hành TW chính thức do Trần Phú làm Tổng Bí thư
Trang 10Nội dung hội nghị TW tháng 11/1939 và hội nghị TW tháng 5/1941?
Nội dung Hội nghị TW tháng 11/1939 Hội nghị TW tháng 5/1941
-Kẻ thù? Pháp+ phong kiến tay sai Pháp+ px Nhật +phongkiến tay sai -Nhiệm vụ? Giải phóng dân tộc Giải phóng dân tộc
-Lực lượng? Mặt trận phản đế Đông
Dương
Mặt trận Việt Minh -Phương pháp? Hoạt động bí mật Đấu tranh chính trị+ khởi nghĩa vũ
trang
-Khẩu hiệu? Tịch thu ruộng đất của đế
quốc, tay sai
Thành lập chính phủ dân chủ cộng hòa
Giảm tô, giảm tức, người cày có ruộng
- Thành Thành lập chính phủ Nhân dân
Nêu hoàn cảnh lịch sử và diễn biến Tổng khởi nghĩa tháng Tám 1945.
Lập và ghi nhớ theo bảng sau:
-16/8/1945
-18/8/1945
-19/8/1945
-23/8/1945
-25/8/1945
-28/8/1945
Thị xã Thái Nguyên
Bắc Giang, Hải Dương, Hà Tĩnh, Quảng Nam
Hà Nội
Huế
Sài Gòn
Đồng Nai Thượng, Hà Tiên - những tỉnh cuối cùng
-Tại sao nói rằng ngay sau khi cách mạng tháng Tám thành công nước ta ở tình thế
“ ngàn cân treo sợi tóc” ?
-Tình hình nước ta sau cách mạng tháng Tám Những biện pháp Đảng và Chính phủ ta
đã thực hiện để củng cố chính quyền và khắc phục những khó khăn?
-Tình hình nước ta sau cách mạng tháng Tám năm 1945 có những thuận lợi và khó khăn gì?
Kinh tế: tình hình nông- công- thương nghiệp?
Tài chính: Ngân sách nhà nước còn bao nhiêu?
- Khó khăn Chính trị: Chính quyền non trẻ nằm giữa vòng vây của những kẻ thù nào?
Văn hóa giáo dục: Số người mù chữ, hủ tục của chế độ cũ
Nước ta rơi vào thế “ngàn cân treo sợi tóc”.
- Thuận lợi Trong nước.
Quốc tế
Những biện pháp khắc phục