Loai hanh vi nay chi don thuan la mQt quan h~ "kich thich- phan irng" no it lien quan d~n khai niem gia tri ma chung tci ban 6 day, tuy nhien cftn neu ra d~ ph an biet nhirng hanh vi co
Trang 2L Y THUYET GIA TRI vA MO HiNH BIEN DOl GIA TRI
vi) HAO QUANG'
Tom ttit: Khai niern gia tri duoc nhieu nganh khoa hoc xii hoi nghien ciru nhir Van hca hoc, Tam 1y hoc, Tri€t hoc, Nhan chung hoc, Xa hQi hoc Bai viet phan tich khai niem gia tri trong xii hoi hoc; theo do khai niem gia tri la mot trong nhirng khai niem co ban duoc sir dung d~ mo ta m6i quan Mgiira cac ca nhan, cac nhom, cac cong d6ng xii hQi trong mot khung canh van hoa xii hoi cu th~ Gia tri xa hoi mang tinh khach quan d6i voi hanh dong cua ca nhan va gay
ap hrc len ca nhan M6i hanh dQng cua ca nhan, theo E Durkheim, d~u Ia k€t qua cua ap lire do cac sir kien xii hoi mang lai, Gia tri co th~ bien d6i duoi tac dong cua cac nhan t6 xii hQinhtr t6 chirc xii hQi, du true xii hoi, kinh t€, chinh tri xii hoi, V.v
Tic kluia: Gia tri, bi€n d6i gia tri, dinh huang gia tri, nrong tac xii hoi, hanh dong xiihoi,
1 Ly thuy~t gia tr] trong nghien
ciru xii hQi hoc
Gia tri la nhtrng nguyen t~c dao dire
va danh gia v~ SlJ V?t hien nrong co y
nghia d6i voi chu th~ hanh dong dircc
cong dong xa hoi chap nhan, Con ngiroi
hanh dong d~ dat rnuc dich da d~ ra
nham thoa man nhu cftu cua ban than va
xa hoi Co nhtrng hanh vi co th~ co y
nghia d6i voi ca nhan nhu phan irng nr
v~ ban nang cua co th~ Vi du: sa tay
vao v~t nong thi rut tay lai Loai hanh vi
nay chi don thuan la mQt quan h~ "kich
thich- phan irng" no it lien quan d~n
khai niem gia tri ma chung tci ban 6
day, tuy nhien cftn neu ra d~ ph an biet
nhirng hanh vi co gia tri va nhfrng hanh
vi khong (hoac it) lien quan d~n gia trio
Cac hanh vi co y thirc cua ca nhan voi tu each la chu th~ hanh dong (chi co gia tri
ca nhan) chua chac da la gia tri xa hQi neu no khong co lien quan gi d~n nhtrng nguoi xung quanh hay noi cu th~ khong nam trong quan h~ tuong tac voi ngiroi khac (M Weber)(l) Nhfrng hanh vi co lien quan d~n gia tri xa hQi la nhtrng hanh vi bi chi ph6i boi cac nguyen t~c dao dire (nguyen t~c v~ cai dung cai saii2) hay nhtrng danh gia v~ cai co gia
(0) Ph6 giao SU, tiSn SI, Vien Nghien ciru Du luan, Ban Tuyen giao TW.
(I) M.Weber (1990), Tuyin tdp, Nxb TiSn bo, Matxcova, tr 625-633 (tieng Nga).
(2) Xem: The Cambridge Dictionary of Sociology, p.649 (Tir di~n xii hC)i hoc cua Nxb Cambridge,
tr 649).
Trang 3Tap chi Khoa h9C xd h(Ji Viet Nam, s6 3(76) - 2014
tri (cai dep - x c 1u, cai quy gia - re tien,
cai quan trong- binh thuong, v.v.) Khai
niem gia tri duoc neu ra 6 day thuoc
pham tru xa hQi hoc , no lien quan tnrc
ti~p toi hanh dQng xa hQi va tuong tac
xa hQi trong mQt c c 1u true xa hQi tai mot
giai doan lich su cu the
Co r e it nhieu dinh nghia khac nhau v~
khai niem "gia tri" Tuy nhien, cac dinh
nghia d~u neu len nhtrng d?c tinh quan
trong nhat v~ m6i quan h~ gifra chu th~
cua hoat dong xa hQi va d6i nrong cua
no Qua thuc, chi co trong moi quan h~
bien clnrng gitra hoat dong co y thirc xa
hQi va cac khach th~ cua no, khai niem
gia tri xa hQi moi tro nen co y nghia
thirc SlJ "Gia tri" se tr6 nen tnru nrong
kho hieu va tham chi "vo gia tri" khi
tach roi no khoi heat dong thuc ti~n cua
con nguei, cua xa hQi Khai niem gia tri
duoc su dung trong cac tnrong phai tri~t
hoc , kinh t~ hoc, dao dire hoc, xa hQi
hoc Trong triet hoc, ngiroi ta ban toi gia
tri nhu la cai chan, thien, my Trong dao
dire hoc, ngiroi ta ban toi gia tri nhu la
cai dung, sai Trong kinh t~ hoc, nguoi
ta ban toi gia tri nhu la gia tri trao d6i,
gia tri su d\lng(3) Trong xa hQi hoc, khai
niem gia tri duoc xem nhu la cac quy
t~c cua hanh vi irng xu Di~u nay duoc
th~ hien ro trong thuyet nrong tac nrong
trung, thuyet hanh dong xa hoi, thuyet
trao d6i va hra chon hop lY Trong
thuyet hanh dQng xa hQi cua M Weber,
ong coi gia tri nhu la dQng co va d6ng
thai cling la muc dich MQt hanh dQng
cua con nguoi duoc thuc dAy boi mot gia tri nhan van cao ca (dong co) Vi du:
viec lam tir thien, ciru ngiroi khi g?P hoan nan la nhtrng hanh dong hop ly v~ mat gia trio Loai hanh dong hop ly v~ mat gia tri la hanh dong quan trong vi
no vira dap irng nhfrng doi hoi tir ben trong (dong co) vira dap irng nhtrng doi hoi nr phia nhtrng ngiroi khac 6 ben ngoai (xa hoi} Khai niem "gia tri" duoc
ca nhan c~t nghia cho chinh minh, khi
th c 1y hat nhan cua SlJ hop ly v~ mat gia tri thi con nguoi hanh dong Con ngiroi luon d?t ra cau hoi minh lam viec do d~ lam gi va d6i tac se phan irng ra sao? Cau hoi nay da ducc Iy giai trong b6n di~n loai hanh dong xa hQi (M Weberi 4) Chu th~ hanh dong thau hieu duoc muc dich cua hanh dong tire la c~t
nghia duoc dQng co hanh dong trong nrong quan voi kha nang phan irng dap lai cua d6i taco Trong qua trinh dinh huang hanh dong, gia tri giu vai tro dfin dirong, nho do chu th~ hanh dong (actor) co th~ lira chon quyet dinh thuc
hien hanh dong hoac dung hanh dQng(5) Theo quan niem cua Weber, b c 1tky hanh dQng nao cua ca nhan co y thirc thi d~u kern then mQt gia trio Tuy nhien, hanh
(3) William Outhwaite (2006) , The Blackwell dictionary of modern social thought, Blackwell Publishing Ltd, pp 718-721.
(4) M.Weber, sad.
(5) Sam Whimster "Max Weber: Work and Interpretation", trong Handbook of Social theory, George Ritzer and Barry Smart, SAGE Publications Ltd, 2003, pp.54-60.
Trang 4L thuyet gia tri vamo hinh bien tl6i gia tri
dong c6 y thirc cua ca nhan cling chua
du di~u kien d~ tro thanh hanh dong xa
hQi diroc neu nhu chu th~ hanh dong
khong co dinh hirong, khong can nhac
toi phan irng dap lai cua nhirng ngiroi
xung quanh (xa hoi), khi d6 ta d~ c~p toi
gia tri ca nhan Khi con ngiroi gia nhap
van cac hoat dong t~p th~ thi n6 phai
tuan thu ky luat, quy t~c cua t~p the, d6
chinh la nhirng chuan rmrc di~u chinh
hanh vi xa hoi cua ca nhan cling nlnr cua
nh6m xa hoi Cho d~n thai diem hien
tai, chua c6 nha xa hQi h9C nao d~t v~n
d~ ph an biet rach roi gitra ranh gioi cua
gia tri n6i chung voi tu each la gia tri xa
hQi va gia tri ca nhan HO"n ntra, n~u
khong phan biet c~p dQ cua hanh dong
xa hQi thi kh6 co th~ hieu diroc ranh gioi
cua gia tri ca nhan va gia tri xa hQi(6).f)~
lam r5 hon khai niem va gioi han pharn
vi cua khai niem gia tri, chung ta cftn
phan tich them quan diem cua E.
Durkheim v~ gia tri Trong khi Weber di
tim nguon g6c cua gia tri trong quan h~
cua ca nhan voi tu each la chu th~ hoat
dong xa hQi voi nhtrng ca nhan khac vira
la khach th~ vira la chu th~ trong nrong
tac xa hoi, thi E.Durkheim coi gia tri xa
hQi chinh la y thirc t~p th~ duoc hinh
thanh trong SlJ hQ'P tac va doan k~t xa
hoi. Y thirc t~p th~ hinh thanh nho van
co ch~ dieu ti~t cua cac gia tri xa hQi co
ban Trong d6, hoat dQng la co so cua SlJ
doan k~t xa hoi, ma n6 c6 cQi nguon tir
su phan cong lac dQng xa hoi va t6 chirc
xa hoi, Theo E Durkheim, lich su nhan
loai la lich su phat trien bien d6i cua hai loai doan k~t xa hoi; d6 la doan k~t
co gioi va dean k~t hfru co Cac loai doan k~t nay, theo each nhin thuc chirng cua E Durkheim, la k~t qua cua viec phan cong lao dong xa hQi Theo E Durkheim", trong cac xa hQi c6 xua va nhirng xa hoi c6 trinh dQ san xu~t th~p kern, chua co SlJ phirc tap trong phan cong lac dong xa hci, loai xa hQi nay chi
co kieu doan k~t cogioi, Ki~u doan k~t htru co thuoc v~ nhirng xa hQi cong nghiep hien dai, khi co SlJ phan cong lao dong phirc tap hon nhieu Tuy nhien, tinh tap do an duoc hinh thanh trong SlJ hQ'P tac va doan k~t xa hoi, Theo ong, y thirc t~p doan la cai quyet dinh doi song
xa hoi, n6 co tinh cuong ch~ so voi Y thirc ca nhan H~ thong gia tri co ban trong xa hQi luon luon khang dinh IQ'i ich cua nh6m xa hQi hay t~p th~ va c6
xu huang gay ap IlJC len IQ'i ich ca th~ trong tnrong hQ'P d6i l~p(8) Theo E Durkheim, gia tri c6 d~c tinh b~ ngoai d6i voi t~t ca cac thanh vien cua xa hQi, gia tri xa hQi c6 thuoc tinh ep buoc v~ mat dao dire vi ban than gia tri phan anh
phan cua chinh hien thuc khach quan
(6) V fj Hao Quang (1997), "V ~ hanh dQng xii hQi cua M Weber", Tap chiXii hQi h9C,s6 1.
(7) E Durkheim (1996), V~ phdn ding lao t16ng
xa hQi, Nxb Canon, Matxcova, tr 238-360, (tieng Nga).
( 8 ) John Gillin (1954), "D6i voi Khoa hoc v~ Chu nhia xii hoi/For a science of Socialism", New York, tr 110 -113.
Trang 5Tap chi Khoa h9C xii hQi Viet Nam, s63( 76) - 2014
d6 Viec nghien ciru hien tUQ11gtv tu dii
cho phep E Durkheim c6 nhirng nhan
xet quan trong v~ viec xem xet ap hrc
cua gia tri xii hQi len y thirc, niem tin ca
nhan voi nr each la thanh vien cua t~p
do an xa hoi Ong cho rang, y thirc t~p
do an c6 d~c tinh b~ ngoai; n6 chi thirc
SlJ c6 sire manh khi duoc tham nhuan
trong y thirc cac ca th~ Khi d6 cac chu
th~ hanh dong buoc phai phuc tung
chuan mire xii h(>i voi thai d(> ton trong
va tinh thfin trach nhiern Khi ca th~ dii
th~m nhuan nhirng gia tri xii h(>i thi n6
khong nhtrng chi phuc tung "rnenh lenh"
cua xii h(>ima n6 con mong doi d~ diroc
thuc hien chuan mire xii h(>i ntra, Trong
tnrong hop nay, y thirc t~p th~ hay gia
tri xa h(>i tro thanh chuan mire xii hoi,
Mire d(> tuan thu cac chuan mire xii h(>i
phan anh SlJ d6ng thuan xii hoi Ngiroi ta
c6 th~ do d(> lien k~t gfra cac thanh vien
trong nh6m d~ danh gia mire d(> do an
k~t xii h(>iva tr~t nr xii hoi
Cac tac gia Thomas va Znaniecki dii
phat trien khai niem gia tri tir quan niem
v~ hanh vi xii hoi HQ cho rang "tdt ca
nhiing gi mang lai n(ji dung va y nghia
cho cae thanh vien cua nhom xii hoi t1Ju
ta gid tri xii h(ji"(9). Gia tri chinh la cac
quy t~c hanh vi nho d6 ma ca nh6m xii
h(>i I~n ca nhan d~u thuc hien viec di~u
chinh, ph6 bien nhirng hanh dong cho
tung thanh vi en cua minh Cac quy t~c
hanh vi chinh la gia tri, loai gia tri nay
moi dang quan tam nghien ciru trong xii
h(>i hoc Cac gia tri cling diroc xem
nrong nr nhu nhtrng chuan rmrc trong khi phan tich hanh vi xii hoi Vi cac chuan mire xii h(>i va gia tri xii h(>i d~u c6 chirc nang dieu chinh xa h(>i d6i voi hanh vi ca nhan hoac nh6m Ngoai ra, Thomas va Znaniecki con xem no nhu la cac tam th~ chuAn d~ chu th~ tv dinh huang vao minh, d6ng thai danh gia hanh dong cua nguoi khac hoac trong cho hanh dong nrong irng phu hop voi nhtmg ngiroi khac so voi gia tri xii h(>i dii quen thuoc hay cac th6i quen, t~p tuc trong irng xu xii hoi Ben canh tiep c~n cua T Parsons tir thuyet c~u true chirc nang, c6 mot vai nha xii h(>i hoc- tam Iy hoc xii h(>i nhu E Feris va H.Mead coi gia tri nhir la tam th~ xii hoi, Theo E.Feris va H.Mead, gia tri nhir la tam th~ xii hoi; la SlJ phan anh chu quan, C\lC
b(> v~ cac quy t~c xa hoi Tam the nh6m
la loai hien nrong t~p th~ voi ttr each la tong hoa cua cac tam th~ ca th~ Tam the nh6m c6 tinh chinh th~ va n6 duoc ph an anh met each chon IQc vao tam th~ ca th~, do do du luan xii h(>i diroc phan anh trong du luan ca nhan chinh la m~t chu quan cua nen van hoa(IO) Nghien ciru tam th~ nh6m nhir la mot loai gia tri khach quan d6i voi ca nhan voi ttr each
la thanh vien nh6m Viec phat hien thai d(> cua cac ca nhan trong nh6m v~ m(>t v~n d~ xii h(>i nao d6 ma ho quan tam se
(9) W.1 Thomas and f Znaniecki, the Polish peasant
in Europe and America, Boston 1918- 1920.
(10) "The nature of Human nature", New York
1937, pp 135-143.
Trang 6Lf! thuyet gid tri va mo hinh biin d6i gid tri .
dt hfru ich cho qua trinh truyen thong
va hoach dinh chinh sach,
Trong ly thuyet xa h<)i hoc, tnrong
phai c~u true chirc nang ma dung dftu la
T Parsons da c6 vai tro r~t quan trong
trong nhfrng nam 1950- 1970 Ong xem
gia tri nhu la quy t~c cao nh~t cua hanh
vi, nho d6 ma d6ng thuan xa hoi duoc
thirc hien khi mot gia tri chung duoc
chap nhan ca trong nh6m nho l~n trong
xa h<)i t6ng th~(I1) Gia tri nhu chiec den
soi duong cho cac hoat dong xa h<)i va
c6 vai tro quan trong trong viec dinh
huong gia tri cua h~ thong xa hoi; quyet
dinh xu huang hanh dong xa hoi Gia tri
la hat nhan cua nen van h6a voi tu each
la mot trong nhirng chirc nang t~t y~u
cua h~ thong xa h<)i tren co sa d6 xa h<)i
duy tri cac khuon mfiu van h6a, duy tri
tinh 6n dinh va tr?t nr xa hoi Con ngiroi
trong nhtrng moi tnrong van hoa xa hoi
cu th~ phai c6 each thirc hanh dong cu
th~ d~ phu hop voi khuon m~u van h6a
Viec quy dinh each thirc hanh dong cua
con nguoi chinh la cac mo hinh hanh vi
nh6m, con viec quy dinh each thirc hanh
dong cua xa h<)i tong quat chinh la nen
van hoa chung
Theo T Parsons, hanh dong xa h<)i
di~n ra a cac c~p d<) khac nhau nhung
d~u bi chi phoi boi h~ thong cac m6i
quan h~ chirc nang (AGIL) Chu th~
hanh dong co th~ la ca nhan, c6 th~ la t?P
th~ Cac chu th~ trong qua trinh hanh
dong bi chi phoi boi cac chirc nang, Vi
du: bac sy thirc hien chirc nang chtra
benh Chirc nang chfra benh lacai chung, cai ph6 bien, Tuy nhien, ben canh cai chung, cai ph6 bien con t6n tai cai clnrc nang rieng hoac chirc nang d~c thu
Cac tac gia khac nhu Auguste Comte
va H.Spencer tuy khong dua ra nhirng khai niern cu th~ v~ gia tri nhung d~u hi~u gia tri thong qua cac khai niern nhu lien k~t xa hoi, tr?t tu xa hoi, 6n dinh xa hoi Theo Spencer, tr?t tu xa h<)i cling la loai gia tri xa hoi quan trong N6 diroc xac dinh boi SlJ tang tnrong v~ mat co c~u, SlJ da dang hoa cac chirc nang hiru quan D<) 6n dinh cua h~ thong diroc bao dam nho SlJ dan xen cua cac IQ'i ich va nhirng th6i quen xa hoi, Trong doi song
xa hoi luon di~n ra cuoc d~u tranh sinh t6n ma hinh thirc don gian nhat la canh tranh Trong canh tranh xa h<)i se sinh ra tr?t tu xa hoi, lien k~t xa h<)i va nhirng qua trinh xa h<)i khac Trong xa hci, con nguoi cftn thiet phai hanh dong voi nhau nhu th~ nao d6 va bang each nao d6, nho V?y ma cac th6i quen xa h<)i ra doi
va tro thanh nhirng gia tri, chuan muc xa h<)i doi hoi cac thanh vien phai thi hanh SlJ chap nhan chung Chuan rmrc xa h<)i
la nhtrng quy dinh cua xa hoi; doi hoi cac thanh vien xa h<)i phai tuan thu N~u con ngueri khong tuan thu cac chudn mire xa hoi, tM y~u d~n toi hien nrong
xa h<)i bi r6i loan chirc nang Mat khac, d~ thuc hien cac chuan mire va cac gia
(II) T Parsons (1966) , The so c ial System, Toronto ,
p 329- 361
Trang 7Tap chi Khoa hoc xii h(Ji Vi?! Nam, s63(76) -2014
hon ti~p tuc duoc khang dinh va tro
thanh th6i quen xa hoi, co ch~ ti~n hoa
nho d6 xa hoi tiep n6i vo t~n T6m lai,
du co tiepcan nghien ciru gia tri tir xu
d~t gia tri trong quan h~ cu th~ cua con
nhiing gi co ich lai, dang ham chuong,
nhom xii h6i aJu co mot gia trj".(13)
hQi diroc xem nhir la nhtrng chuan mire
thong xa hoi, trong d6 IQ'iich d~c biet v€
tai va phat trien xa hQi diroc th~ hi~n(14).
hQi Trong xa hQi co giai c~p thi gia tri
nrong giai c~p Chinh chirc nang c6 tinh
t6n voi nhau (theo Spencer)(12) Trong
d~u tranh sinh t6n, hinh thirc lien k~t l~n
nhau la c6 IQ'i nhat Do vay, tlnrc ch~t
t6n tai cua chinh ho Di€u d6 doi hoi cac
ca th~ phai co kha nang thich nghi xa
mire va cac gia tri xa hQi se dam bao
mot tr~t tu xa hoi Hien nrong nhieu ca
nhan khong chap nhan nhirng gia tri xa
hQi duong thai t~t y~u se d~n toi khong
chap nhan chuan mire xa hQi (k~ ca lu~t
phap) Viec ton trong phap luat (chuan
muc) dan dan tro thanh th6i quen xa hQi
tao ra mot 16i s6ng, lam viec theo phap
hien thuong xuyen se tro thanh th6i
ca cac thanh vien cong d6ng xa hoi Tuy
viec xu~t hien "ke la", mo hinh hanh vi
la, trong nh6m, trong xa hQi n6i chung.
khong chi vi "mo hinh hanh vi la" hay
nhan t6 moi xu~t hien, ma con do qua
trinh nr dao thai cac gia tri va chuan
irng kip nhtmg doi hoi cua nhu cau moi
Theory", David Ashley, Davis Michael Oreinstein,
tr 141-178.
cua TrAn Van Dinh (1974), Sili Gon, tr 173-174.
(14) (l990),Tir tliin xii h(Ji hoc gian ydu,
Trang 8Lf thuyet gid tri va mo hinh biin d6i gid tri
chuan mire cua cac gia tri da lam cho gia
tri tro thanh d6i nrong dac biet cua xa
hoi hoc,
Dira vao nhirng loai hoat d<)ng cu th~
ngiroi ta chia gia tri thanh cac loai gia
tri kinh t~, dao dire, chinh tri, xa h<)i,
tham my, v.v Mot s6 tac gia khac chia
h~ thong gia tri ra thanh ba di~n loai
Thir nhdt la gia tri tinh thfin (c6 cac loai
gia tri cu th~ nhu: dao dire tinh earn,
luong Him), loai gia tri nay tao ra trung
Him dao dire cua m6i con ngiroi Thtr
hai la loai gia tri quan h~, gom nhtrng
loai gia tri cu th~ nhu hop tac, hoa giai,
d6ng hoa, Thte ba la nh6m gia tri mang
tinh thiet che xa hoi: gia tri kinh t~,
chinh tri, van hoa, ton giao, gia dinh,
Gia tri nhu la khuon m~u 1y thuyet
huong d~n cac chu th~ hoat dong, nhan
thirc diroc each thirc lien h~ trong cac
quan h~ xa h<)i; giup cho ca nhan gia
nhap vao h~ thong van hoa xa hoi, d6ng
thai b6 sung cho tinh lien tuc va da
dang cua cac nen van hoa nho vao loai
lien h~ din ban trong urong tac xa hoi
Vi th~ nhieu nha xa h<)i hoc cho rang,
gia tri la hat nhan cua nen van hoa, Tit
nhirng khai niem tren cong trinh nay c6
each dinh nghia v~ gia tri nhu sau: giil
tri ta t e itca nhiing gi dinh huang, kiim
aij.t ra trong quan h¢ x{i hoi.
2 Mo blob bi~o dBi gia tr]
2.1 Su' hinh thanh va tir bo gid tri
Gia tri c6 th~ diroc hinh thanh va bien
d6i Trong qua trinh hoat dong song, con ngiroi chap nhan hay linh hoi duoc cac gia tri, tuy nhien con ngiroi c6 th~ tit
bo hoac bien d6i cac gia tri hay cac quy t~c trng xu cho phu hop voi nhan thirc cua minh Trong doi song xa hoi hien nay, qua trinh h<)i nhap sau cua Viet Nam vao h~ thong van h6a toan cfiu, nhieu gia tri moi duoc hinh thanh, mot s6 gia tri mang tinh truyen thong hoac cac gia tri mang tinh ban s~c v~n duoc duy tri, cung c6 Tuy nhien, c6 nhtrng gia tri da bi tit bo hoac mai mot, bien the, v.v Hien nay, nguoi ta n6i nhieu toi hien nrong "sinh ngoai" va "xam lang van h6a" D6 la hien nrong mot nh6m ngtroi nao d6 da d~ cao "h~ gia tri ngoai" hon nhtrng gia tri cua dan t<)cho
da duoc ph6 bien trong nen van h6a
Tom lai, viec linh h<)i hay tit bo gia tri
la nhirng SlJ bien d6i gia tri d6i voi m<)t
ca nhan hay mot nh6m lien quan toi met gia tri nao d6
2.2 Su' ph an phoi lai gia tri
Chung ta c6 th~ n6i: ph an ph6i lai gid
hoi C6 nhtrng gia tri duoc ca xa h<)i thira nhan nhu la "mot gia tri xa hoi", nhung cling c6 gia tri chi duoc m<)t nh6m theo du6i va van d<)ng nhtrng ngiroi trong cong d6ng chfrp nhan (cac
(\5) Chu th~ hanh dQng duoc hi~u la ca nhan, nh6m, cong d6ng, xii hQi thuc hien viec tac
dong vao d6i tuong nham dat diroc muc dich xac dinh (Vii Hao Quang).
Trang 9Tap chi Khoa hoc XG hQi Vi¢t Nam , s6 3(76) - 2014
gia tri ton giao hay sAc t()c; hanh vi
truyen dao; SlJ chia re giira cac giao
phai, cac sAc toe).
2.3 GiG tri vuat troi
Trong doi song xii h()i do qua trinh
tuong tac xii hoi, m()t s6 gia tri tro nen
co tinh d.p bach, virot troi hon nhtrng
gia tri khac, tuy nhien, a giai doan tnroc
do nhfrng gia tri nay con nam trong
trang thai tiem dn Co nhtrng tnrong
hop, m()t vai gia tri dii tung la diem nhan
cua thai dai nao do lai tro nen 16i thai
hoac bi "xem nhe " a mot thai dai khac.
Vi du: gia tri kinh t~, uoc mo lam gidu
cua ca m()t dan t()c; ngiroi anh hung
trong chien tranh diroc ton vinh nhir thdn
nrong nhung trong thai kinh t~thi tnrong
thi SlJ ton vinh do diibi giam di vv.
2.4 SI! thay d6i vJ trdt tl! cua thang
gia tri
SlJ do lai cac gia tri: SlJ sAp xep lai
cac gia tri thong qua viec sAp xep lai
cac thanh phan cua no trong "SlJ danh
gia lai cac gia tri", SlJ sAp x~p lai tr~t ttr
cac gia tri la bien thai fa nhdt cua bien
d6i thang (hay h~ thong) gia trio D() cao
thdp cua mot gia tri tren thang gia tri
duoc quyet dinh boi rdt nhieu nhan t6
nhtr SlJ tuyen b6 hay SlJ bao v~ va giu
gin cac gia tri; su ch~dn bi ddu tu nang
hrong va ngu6n hrc cho viec thuc hien
,
va tuyen truyen no.
2.5 Triin khai lai gia tri trong moi
truang mai
M()t gia tri tdt y~u phai diroc d~t
trong b6i canh cua mot linh VlJC irng
dung-sir s~p x~p cac tnrong hop dircc
tien hanh trong pham vi hoat dong cua cac gia tri do, tire la nhtrng muc tieu hay nhtrng co h()i danh cho hanh vi thuc hien gia tri hay danh gia Do la vdn d~ trien khai tro lai cac gia tri dang t6n tai hon la di tim kiem nhfrng gia tri moi No bao g6m viec xac dinh lai hanh vi irng dung cua nhtrng gia tri cu.
2.6 Chudn hOG19i gia tri
Mot hinh thai bien d6i gia tri d~c biet nhay earn va co tinh to an kg hrong cua cac nha quan ly xii h()i truce nhtrng bien d6i trong moi tnrong xii hoi, kinh t~ va cong nghe vv, la SlJ thay d6i tieu chuan d~ thuc hien mot gia tri nao do, tir do phai dira ra chuan moi cho gia tri do
2.7 Xudt hien chudn muc gia tri mai
SlJ xuat hien chuan mire xii h()i moi
se lam thay d6i n()i ham gia tri hoac xudt hien gia tri moi, Vi du: tnroc day nguoi
ta quan niem v~ gia tri "sire khoe xii hoi" theo nhtrng chuan mire thap hon nhieu so voi hien nay Khai niem sire khoe truce day duoc hieu nhir la m()t trang thai "khong co benh t~t, thuong t~t" Ngay nay, ngiroi ta dii nhin no voi nhirng chuan mire tich ClJC va cao hon
nhieu, Sire khoe mang trong no n()i dung v~ SlJ phat trien t6i Uti v~ th~ chat, tinh
than, hanh phuc cua con ngiroi
2.B XGC dinh lai muc lieu cua viec thuc hien gia tri
Muc tieu thuc hien gia tri la mot muc tieu d~c thu do nguoi tuan thu gia tri xac dinh theo nhtrng m6i quan tam toi SlJ
ti~n b() cua viec thuc hien gia tri dang
diroc xem xet Khi co met muc tieu gia
Trang 10Ly thuyet gia trivam6 hinh biin adi gia tri
tri ma ngiroi ta khong th~ yuan toi,
nguoi ta co th~ chon muc tieu khac d~
thuc hien chinh gia tri d6 Chung ta goi
d6 lit SlJ xac dinh lai muc tieu thuc hien
gia trio
2.9 Di dong gid tri
Cac gia tri co th~ bi bien d6i diroi tac
dong cua th€ gioi khach quan va kha
nang ti€p nhan chu quan cua chu th~
hanh dong MQt s6 gia tri co the "diroc
nang cap", mot s6 gia tri lai co th~ "bi
ha cap", Cach thirc nang c~p hay ha dp
gia tri vira phu thuoc nhan t6 khach
quan, vira phu thuoc nhan t6 chu quan.
Vi du: mot viti tinh, thanh ph6 0 mroc ta
(goi lit tinh A) khi thi tuyen vien chirc
dp tinh chi l~y nhirng ngiroi co bang
dai hoc chinh quy tro len So voi mat
bang gia tri chung, tieu chuan v€ chat
hrong chuyen mon d6i voi can bQ vien
chirc tinh A doi hoi cao hon cac tinh
khac, Nguoc lai, met s6 tinh khong phan
biet loai bang dai hoc tai chirc hay chinh
quy, tham chi it quan tam toi bang c~p
va ch~t hrong cua n6 (tinh B), khi d6 ta
n6i: gia tri bang c~p khong quan trong
trong viec thi tuyen vien chirc 0 tinh B,
cling d6ng nghia voi viec ha c~p gia tri
bang c~p Khi n6i toi viec nang cap cac
gia tri, ta n6i toi cac hinh thirc: dat diroc
gia tri; tang cuong phan phoi lai; nhan
manh gia tri; SlJ do lai huang len; trien
khai tro lai rong hon; chuan hoa lai bang
each nang cao chuan mire; xac dinh lai
muc tieu bang each thuc hien b6 sung
nhirng muc tieu hay nang cao nhirng
muc tieu d6 Khi n6i toi mire dQ ha dp
cac gia tri, ta noi toi cac hinh thirc sau: tir bo gia tri; giam bat phan phoi lai; SlJ
do lai huang xuong; tri~n khai tro lai hep hon; xem thirong gia tri; chuan hoa lai bang each ha thap chuan mire; xac dinh lai muc tieu bang each bo qua nhirng muc tieu thirc hien hay ha thap tieu chi danh gia nhirng muc tieu d6 Hien tuong di dong xii hQi cling keo then hien tuong di dong cac gia tri xiihoi,
2.10 Biin i/6i gid tri do sang chi
hoac phdt minh
d day, nguyen nhan cua SlJ bien d6i mang d~c tinh thuan tuy nhan thirc, trong nghien ciru khoa hoc, hoat dong thuc ti~n C6 ngiroi cho rang ti€t kiem lit gia tri cong cu c~n cho SlJ phon vinh cua d~t mroc Nhung nhfrng phat hien cua kinh t€ hoc hien nay dii thuyet phuc chung ta r~ng do khong phai lit m6i quan h~ duy nhat dung Cuoi cung, chung ta se tir bo gia tri do hoac xem thuong no.
2.11 Biin i/6i gid tri do tdc i/9ng cua
h¢ tu tuong chinh tri
Bi€n d6i gia tri 0day lien quan toi SlJ
truyen ba nhtrng hoc thuyet, h~ tu tirong,
SlJ s~p xep lai nhtrng kha nang va dinh huang lien quan toi bien d6i gia trio Thong qua cac hinh tlurc quang cao, tuyen truyen giao due, noi girong nhtrng nhan v~t anh hung, tuyen truyen, giao due chu nghia yeu mroc, y chi dan tQc, van h6a va ban s~c dan tQc, VV , cac giai c~p c~m quyen 0 moi h~ thong chinh tri khac nhau d€u ap d~t len xii hQi nhtrng gia tri ma ho cho la chinh thong, va luat