Ebook định hướng giá trị của sinh viên con em cán bộ khoa học

Trang cac chuong 2,3,4,6,6 tac gia phan tich nhirng ket qua nghien cuu thuc nghiem vg cac rnO'iquan h~ ca nhan gia dinh xa h9i thong qua cac dang h at dong co ban, cac quan h~ xa h9i co

Ml.}C Ll.}C

Trang

Ch.uang 1. Cosd 1ylu an va phurrng phap ngh ie n 1

cuu

1.Nghien cuu dinh huong gia tri cua sinh vien la mot 13van decap thiet

3.Do'i tucng va khach th~n hien cuu 16

5 Khai niern gia tri tro g xa h i h9C 17

6 Dinh huo g gia tri nhu la yeu to' cau true hanh vi 29

xa hoi,

10.Phuong phap phan tich so'li u th cap 52

11.Ki~m tra gia thuyet nghienciru 53

3

Chuang 2 Dinh huang gia trj cua sinh vien v~cac

q an h~ canhan - gia dinh - xa hl}i

1.Dinh htro g gin tri cua sin vien voitueach la ca nhan

2 Dinh hiro g gia trj cua sinh vien trong quan Mgia

dinh, h hang

3 Djnh huo g gia tri cua sinh vien la con em can b

khoa h9Cvc tinh yeu q e huo g -dat nuoc

Ch.uong 3 Dj nh huang gia tr] cua sinh vieri v~

n hirrig ph am chat giai tinh cua ho

l Nhung pharn chat quan trong cua n uoi phu nu

2 Nhirng pharn chat quan trong cua nam gidi

Ch uang 4 Dm h huang gia tri v~ tinh ban, tinh

yeu cua sinh vie n 13 con em can hI}

khoa hoc

545459

Ch uang 5 Dj nh hudng gia t.r] cua sinh v ie n v~ 154

mo hinh ho n nha n gia dinh

Ch uang 6 Djnh hu'ang nghe nglriep, vi~c lam va 166

djnh hurrng chung

2 Nhung yeu to quan tron nhat cua viec lua chon 169

n he n hiep sau khi tot nghiep

3.Lam them va nhirng d bao dinh hucng n he 1 6

n hiep, tu n lai

Ch uang 7 Ket lu~n-k "\J.yen ngh] 191

5

-t- Cuon sach nay duoc viet dua tren tu lieu cua mot cong

trinh nghien cuu clin ten: " Dinh huan gia tri cua sinh vien

la con em can b9 khoa hoc"ma so QX 97-11 Trong cong trinhnay tac gia da s11dung nhimg phuong phap va each tiep can xah9i h c d~ ly giai mot hien tuong xii hoi d6 la dinh huang giatri cua sinh vien hien nay Tac gia cong trinh da xem xet dinhhuang gia tri khong phai la mot hien tuong ca nhan hoac cbiet ma xem n6 nhu mot h~tho g gia tri cua mot nh6m xiih9i

va d day la nh6m sinh vien Tren co Sd b6c tach cac t~ng lop giatri trong h~thong gia tri giup chung ta nhan thirc ban chat v~chieu s~u cua cac quan h~ xiih9i tu cap vi mo la quan he gifiacac ca nhan mot each mat doi mat tro g cac nh6m nho cho tdicap vimo la toan xa hoi, q oc gia, khu vue va the gioi

6chuong 1,tac gia gidi thieu phuong phap nghien cuu cuacong trinh nay cling vdi nhirng co Sd ly luan d~ nghien cuu n6,d6 la ly thuyet gia tri va dinh huang gia trio Tren co Sd cuanhimg ly thuyet tren, tac gia nhan manh nhirng lop gia tri d~bien d6i la dinh huang gia tri, nhung lop gia tri it bien d6i (kha ben vimg 6n dinh) d6 la gia tri hat nhan Cac lop gia trinay clngvoi lop gia tri co Sd tao thanh h~th ng gia trio Cac giatri t6n tai trong mot h~ thong gia tri cua chinh n6, dong thoi n6cling tl,ibien d6i duoi tac dung cua mot h~ thong khac trongmot cau true xa h9i xac dinh Do vay each t6 chuc xii h9i nhuthe nao thi he thong xii hoi nhu the a'y Mat khac do tinh co

d9ng cua dinh huang gia tri nen xa hoi d~ dang bien d6i phu

hop vdi nhirng bien d6i cua moi truong xa h9i

Trang cac chuong 2,3,4,6,6 tac gia phan tich nhirng ket qua

nghien cuu thuc nghiem vg cac rnO'iquan h~ ca nhan gia dinh

xa h9i thong qua cac dang h at dong co ban, cac quan h~ xa h9i

co ban cua sinh vien,

Trang chuon 2,tac gia phan tich moi quan h~ giira ca nhan,

gia dinh xa hoi a day tac gia nhan manh yeu to' xa hoi quyet

dinh su Iua chon cac gia tri hien tai tren co Sd chi phoi rat

manh me cua cacgia tri hat nhan d6 la gia tri huyet thong va tinh

?

carn

Trang chu ng 3, tac gia phan tich kha r6 moi quan h~ vg

gidi trong mat cua sinh vien hien nay tren co Sd ho nhan thuc

vg gia tri lien quan tdi nhiing pham chat gidi ma ho lua chon

Trang chu ng 4)tac gia di sau phan tich cac quan h~ tinh

earn ban be, tinh yeu va mo hinh nguoi ban doi ma sinh vien

quan tam, tren co Sd do du baa nhirng mo hinh cua quan h~

hon nhan gia dinh

Trang chuong 6,tac gia chu yeu phan tch moi quan h~ gia

dinh, trong do d~c biet chu y toi cac quan he trong co cau cac

the he, quy mo gia dinh va mo hinh quyen luc trong gia dinh

o day tac gia nhan xet ring: sinh vien la mot t:in lop tri thuc i,

trong tuo g lai, mo hinh gia dinh cua ho c6 nhieu bien d6i sa

vdi mo hinh gia dinh bO'me ho, nhat la mo hinh gia dinh cua

nguin nong dan

Trang chuong 6,tac gia chu yeu chu y tdi linh vue rat nhay

earn va cap bach la lO'isong va dinh huang nghe nghiep cua

sinh vien Sinh vien se chon nhung gia tri nao, lO'isong' va tu

tuong nao dang va se huang dftn sinh vien vao doi, va van d

nghe nghiep c6 anh hucng den lO'isong ra sao

10

Tai chuong 7)tac gia dua ra nhimg ket luan quan trsmg tren

co sd so sanh cac nh6m sinh vien la con em can bQ khoa hoc vacac sinh vien khac, tren co sd d6 dua ra nhimg du bao co tinhchat khoa hoc ve loi song cua sinh vien trong tuong lai Nhiingkhuyen nghi th~ hien mong muon chung cua dQingficac thay cogiao doi vdi the h~ hoc tro than yeu cua minh truce trach nhiemvdi da't nude, vdi dan toe trong giai doan cong nghiep hoa.hiendai h6a da't nuoc

Toi thiet nghi cuon sach nay se ra't huu ich doi voi sinhvien, nhung nha nghien cuu Iy luan va nhimg nha quan ly giaodue

u «NQi, ngay 10 tluing 10 ruim 2 00(5

Ph6 trud n g ban khoa giao Trun g uong

C hu nh iem Kh o a X i i h<}i hoc

Tr uong Dl :; lhoc Kh oa hoc Xii h <}i va Nhan van

Da] h9C Quo c gi a Ha N<}i

GS TS Ph~ Tat Do ng

-NHUNG co so LY LU~N

vA PHUONG PHAp NGHIEN cuu

1.Nghien diu djnh huang gift t.r]cua sinh vien lit mQtvan d~ cap thiet

Trong van kien Dai hQi dai bieu toan quoc l~n thu VIII cuaDang cong san Vi~t Nam (tr 124) da de cap toi vai tro quantrong cua dQi ngu trf thuc trong giai doan each mang mdi - giaidoan congnghiep hoa va hien dai hoa dat nude Muon xay dungchu nghia xii hQi thi phai co con nguoi xii h<)ichu nghia, muoncong nghiep hoa, hien dai hoa dat nude phai conhirng con ngiroi

co trinh dQ khoa hoc ky thuat va cong nghe cao D~ co nhimgcon ng oi do,chung ta phai tap trun hon nua tdi cong tac giaodue va daotao d~ tao ra mot lop tri thuc mdico du trinh dQkhoahoc ky thuat va dao due d~ phuc vu su nghiep xay dung datnude Trude toe dQ ngay cang gia tang cua qua trinh toan duhoa va khu Vl,ichoa, hen hie nao het, chung ta cang nhan thay:fatrach nhiem cua nhimg nguoi chien si tren mat tran giao due.Trong nhimg nam vita q a tinh hinh giao due co nhieu van de

dn phai ban Mac du ve mat so luong, hQCsinh, sinh vien totnghiep cac cap hQC,nganh hQCngay cang tang nhanh, phuong

thuc dao tao tit chinh quy tdi chinh quy khong t~p trung, daotao tai chuc cho tdi dao tao tit xa v.v dii dap ung phan nao n uc~u dao tao cua moi nguoi dan Tuy nhien ciingco nhieu van dec~n phai ban them, xem xet ki hrdng hon Trong cac truong dai

1

hQC,h~ thong nha nude nhin chung van gifi duoc vi tri tien

day Vi vfJ,.y,cac truong cong lap vfrn giii diroc uy tin trong linhvue dao tao MQt trong nhirng co sd dao tao cong lap c6 uy tin

cao la Dai h9C QuOcGia Ha N9i C6 th~ n6i, d day diitap tru g

tao nhu de tai " Cong tac dao tao cua tru ng DR Khoa hocXahQiva Nhan van - Thuc trang va giai phap" do PGS TS Pharn

quan trong huang dfrn sinh vien hoc tot, dong'vien thay giao daytot MQi chu truong, duong loi lanh dao cua DR Quoc Gia Ha

nham nang cao chat hrong day va hoc d~ DR Quoc Gia Ha N9i

Muon dao tao con nguoi mdi cftn phai nam hilt duoc nhung cong

chat can phai dao tao d~ dap ung nhu cau xa hQi d6 Xac dinh

de tai, nhieu du an thiet thuc phuc vu cho cong tac ciaotao, MQttrong nhirng du an c6nhimg d6ng g6pcu th~ trong linh vue dao

nghia cho nganh giao due do la du an dieu tra co ban nguon

tao tirnam 1956 de'n nay do GS.TS Nguyen Minh Thuyet la chunhiern du an Tfi'tca n irng de tai va du an cua Dai hQCKhoah9C Xa h9i va Nhan van cling nhu cua DH Quoc Gia Ha N9ideu tap trung mot each true tiep hoac gian tie'p cho cong tagiang day va hQCtap nham dao tao v i chat IUQng cao De taiQX9'r-ll "Dinh huang gia tri cua sinh vien la con em can hkhoa h9C"cling khong ngoai muc tieu neu tren De tai nay clingnham t~p trung chu yeu vao viec nghien cuu mot linh vue quan

trong trong doi song tinh th~n cua sinh vien, dola Iinh vue dinhhuang gia trio Chi co th~ hi~u duoc co cau va n9i dung dinhuang gia tri cua sinh vien chung ta moihieu diroc d9ng co naochi phoi hanh vi h9C tap va tu dudng cua ho, Nghien cuu dinhhuang gia tri cua sinh vien khong phai la nghien cuu cai dinhhuang gia tri ca nhan cua tung sinh vien ma nghien cuu co caudinh huang gia tri cua ho vdi tu each la mot t~ng lop trong xiih9i

1.1 Y ngh ia lj luij,n

Viec nghien cuu dinh huang gia tri cua sinh vien co m9t Ynghla ly luan quan trong la tim hi~u nhimg quy luat tiem ftntrong the' gidi tinh than cua nguoi sinh vien, tren co Sd do,hoach dinh nhirng chuong trinh dao tao, ky thu~t va phuongphap dao tao phu hop vdi nhimg quy luat do

1.2.Ynghia th uc tiin

Nghien cuu dinh huang gia tri sinh vien con co m9t ynghiathuc ti~n he't sire quan trong Do la viec nam hllt kip thoi nhirngmat duoc va chira duoc trong cong tac dao tao, kip thoi phat huy

n ung mat manh, khac phuc nhimg mat thieu sot, bat cap d~

h an thanh muc tieu dao tao nhimg con ngiroi co trinh d9 cao,

co dao due tot d~ phuc v T6quoc

15

Ng ien cuu dinh huang gia tri sinh vien la con em can bQkhoa hQCd~ lam r6 nhirng d~c di~m chung cua ho vdi tu each lanhimg sinh vien, d6ng thoi khang dinh nhung pham chat riencua nhom sinh vien la con em can bQ khoa hoc, tren co Sd do timhi~u nhimg nguyen nhan va nguon goc gia dinh, xa hQi co anhhuong nhu the nao tdi nhan each nguoi sinh vien cling nhupham chat ca nhan cua ho Nhirng phat hien cuacuoc nghiencuu se gop phan tich cue van viec dieu chinh, b6 sung nQi dunggiang day, phuong phap giang day, giao due sinh vien d6ng thoi

du bao nhirng x huang phat tri~n cua tang ldp sinh vien d~hoach dinh nhimg chinh sach phu hop vdi quy luat phat trien

2 M\lC teu nghlen elm

2.1 Lam rii dinh huang gia tri cua sinh oien la con em

can bQ khoa hoc trong hoat dQngtinh than nhu quan niem ve t6tien, dong h , cQinguon

2.2 Nghien citu dinh hztdng gia tr! cua sinh oien la

con em can bQkhoa hQCtrong linh vue nghe nghiep, viec lam vahoan thien nhan each

.2.4 Duo: ra nhiing kien ngh! va gic ii phtip: nham giaodue va dao tao mQt n an each tri thuc hoan thien dap ung

n iern vu c6ng nghiep hoa, hien dai hoa dl1t nude

3 Doi ttiqng va khach th~ nghien ciru

3.1 D6'i tuim g n ghie n cu u: Dinh huang gia tri cua sinhvien la con em can bQ khoa hoc

'1.2.K lui ch thln gh en citu: Sinh vien nam thu nhl1t dennam thu tit cua cac truong :DR Khoa hQCXa hQi va Nhan van,

DR Luat, DR Khoa hoc Tt;i Nhien, DR sopharn Ra NQi

4 Pham vi ngb ien ctru

4 1 Gidi hori ph om v i kh6ng gian va thiJi gian

-Thdi gian: Tu thang 711997 de'n thang 5/2000

-Khong gian: Dia ban Ha NQi

4.2 Gio i h qn l inh uuc ngh i e n citu: Nghien cuu xa hQi

h9C ve dinh h dng gia tri cua sinh vien - mot t~ng lop xii hQi

Tuy nhien, chiing toi chua d~t ra cho de tai nhiem vu nghien

cu I tudng cua sinh vien, nhat la nhirng khia canh ve y thuc

chinh tri va h~tu tudng

5 Khai ni~m gia t.r] troingXii hc}i h9C

Khai niem "gia tri" la mot khai niem dii tung duoc tranh

luan quyet liet nhat trong Xa hQi h9C Hien nay cac nha xa hQih9C dii thong nhat rang khai niern "gia tri' la mot su kien xii hQi

va chinh no cling la dOltuong cuaXa hQih9C

C6 rat nhieu dinh nghia khac nhau v;; khai niern "gia tri"

Tu nhien cac dinh nghia deu neu Ien nhirng d~c tfnh quantrong nhat ve moi quan h~ giira chu th~ cua hoat dong xii hQi vadoi tuong cua no Qua thuc.chi co trong moi quan h~ bien chirng

giira heat dong co y thirc xii hQi va cac khach th~ cua no.khainiern gia tri xii hoi.mdi trd nen coynghia thuc su,

"Gia tri" se trd nen triru tuong, kho hi~u va tharn chi "vogiatri" khi tachroi no khoi hoat dQng thuc tien cua con nguoi, cua

xa hoi

Thuat ngir "gia tri" co nguon goc tit mot tu goc Hylap laAXIA co nghia la gia trio Thuat ngfr nay duoc dung nhieu trongcac truong phai trie't h9C, xa hoi h9C thuc chung, tuon tac

17

tuong trung.v.v Chinh M.Weber la ngiroi dua khai niem nay

(vdi tu each la mot pham tru) vao trong khoa hoc xii hQi hoc

nhan coy thuc thi deu kern theo mot gia trio

Tu nhien hanh vi coyth c cua ca nhan cln chua du dieu

kien d~trd thanh hanh vi xa hQiduoc n u nhu chu th~ hanh

dQngkh ng co dinh hird g, khong can nha tdi phan ung dap lai

cua nhimg ngudi xung quanh (xa hoi) Khi ban ve nhimg hanh

vi ton giao cua con ngiroi Weber cho rang khi con nguoi tung

kinh tham, nghia la chi co mci lien h~ giira anh ta va Chua.hic

do la hanh vicoy thuc nhung khong phai hanh vi xii hoi, hanh

vi nay rnang "gia tri ca nhan" Cling truong hop tung kinh

nhung ke hanh dao kia doc thanh Idihoa cling voinhung nguoi

xung quanh, lang nghe giong dieu va am thanh cua ho d~ hoavao mot hanh dQng tung kinh chung, hanh vi nay lai la hanh vixiihoi Va di nhien hie do hanh dQngcua anh ta mang gia tri xihQi.Khi con ngiroi gia nhap vao cac hoat dQng tap doan no phaituan thu ky luat, quy tiic cua tap doan, do chinh la n iingchuan muc dieu chinh hanh vi xa hQi cua ca nhan cling nhu cuatap doan xii hoi CoIe cho den thoi di~m hien tai cling chua conha xii hQi hoc nao d~t van de phan biet rach roi giua ranh gidicua gia tri noi chung vdi tu each Ia gia tri xa hoi va gia tri canhan Hon nfia neu khong ph an biet cap dQ cua hanh dQng xiihQi thi kho coth~ hi~u duoc ranh gidi cua gia tri ca nhan va giatri xii hoi,

Khi Weber di tim nguon gOccua gia tri trong quan h~ cua

c nhan vdi tu each la chu th~ h at dQngxa hQi voi n ung ca

nhan khac viraIa khach th~ vira la chu th~ trong tuo g tac xii

hoi, thi E.Durkheim coi gia tri xii hQiehinh la y thuc tap doan

duoc hinh thanh tron s1,1hop tac va doan ket xii h9i Ythirc tapdoan hinh thanh nho vao coche di~u tiet cua cac gia tri xii h9i

coban Hoat dong la co sacua s1,1doan ket xa hoi, ma no co C9inguon tU s1,1phan cong, lao d9ng xa h9i va t6 chuc xa hQi

Khai niem "gia tri xii h i" cua Durkheirn cling nam trong

khai niern y thuc t~p doan (tin th n tap doan) ma co sa la doanket xa h9 Lich s1'1nhan loai la lich s1'1phat trien bien d6i cua

hai loai doan ket xii h9i)d la doan ket co gidi va doan ket hiru

co Cac loai doan ket nay theo e ch nhin thuc chung cua ong la

ket qua cua viec p an co g lao dong' xii hoi Theo Durkheirntrong cac xii h9i c6 xua, va n irng xa h9i co trinh d9 san xuat

thap kern chua co s1,1phuc tap trong phan cong lao d ng xii h9i,

loai xa h9i nay chi co ki~u doan ket cogidi, Ki~ doan ket h~u

co thuoc v~ nhirng xii h9i cong nghiep hien dai, khi co s1,1phancong lao dong'p uc tap hon nhieu, tuy nhien tinh tap doan duoc

hinh thanh trong s1,1hop tac va dean ket xa hoi Ca nhan tnhcang tang len va "tinh xii hoi" cang giam di trong ddi song xah9i cua xii hoi chu nghia Theo ong thi y thuc tap doan la caiquyet dinh ddi song xa h9i, n cotinh cudng che so vdiythuc canhan H~ thong gia tri co ban trong xiihQi luon luon khang dinh

IQiich cua nhom xa h9i va co xu hudng de bep loi ich ca th~trong truong hop doi lap [17, 110-113]

Theo Durkheirn thi gia trj co dac tinh b ngoai doivoitat ccac thanh vien cua xii hoi, gia tri xii hQi co thu c tinh ep bU9Cv~mat dao due vi ban than no p u thuoc vao hien thuc khachquan, dong thoi no lai la mot phan cua chinh hien th ,1Ckhachquan do, tiec rftng chinh phan do lai "tuot khoi tay cua cath~".Chinh each tiep can phan tich xii hQibang' con ducng th1,1Cchung tren co sa q uyet dinh luan xii h9i, ong dii giai thich s1,1

19

kien tu tit nhu la mot su kien xiihi?ichu khong phai la cai tam

ly ca nhan don thuan Khi phan tich truong hop tu tit vitha ongdii nhan manh vao tinh than doan ket, lien ket t?P doan va sunho be cua ddi song ca th~ Ca nhan s&n san quyen sinh vi t?Pth~ vi xii hi?i, loai quyen sinh nay khang dinh tinh ky luat, hethong gia tri t?P doan va mire di?lien ket, tinh than doan ketcua tap dean n irieng cua xiihi?i noi chung

Trong khi Durkheim coi loai tu tit vi tha thirong xay ratrong xii hi?i co doan ket cogidi la chu dao thi tu tit vi ky chuyeu xay ra trong moitrudng xa hi?i hien dai vdi d~c thu la doanket hiru co ' N tit vi k la ket qua cua su de nen d~c biet quamuc va doi hoi ve trach n iem hanh vi ca nhan tu phia xa hi?i

cong'vdi sueachly qua IOngiua ca thanh vien trong nhom xa hoi.Loai tu t t thu ba goi la tu tit vi roi loan chuan muc Loai

nay thirong xay ra d nhirng noi h~thong chuan muc hi pha huy

h ac mat het kha nang dieu chinh hanh di?ng xii hi?i.Con nguoi

dii d~t ra qua nhieu muc dich cho cuoc song ma n khong th~

dat duoc, tinh chinh th~, h~thong cua ca nhan hi xe vun vi chth~hanh di?ngkhongco kha nang d~t6chuc,vas~pxep cuoc song

cuaminh nira

Vi~c nghien cuu hien tuong tu t t diicho phep Durkheim conhirng nhan xet quan trong veviec xem xet tuong q an gia trixii hi?itUcap dQy thuc, niem tin ca nhan vdi tu ea h la thanvien cua tap doan xii hQi vdi y thuc tap doan xii hoi Ong cho

d.ng, ythuc tap dean co d~ctinh he ngoai, no chi th c su cosuemanh khi no duoc tham nhuan trong y thuc cac ca th~ Khi docac chu th~ hanh di?ngbuoc phai phuc tung chuan muc xii hoivdi tam long ton kinh va tinh than trach nhiem Khi ca th~ dii

tham nhuan nhirng gia tri xa h i thi no khong nhimg phuc tung

"menh lenh" cua xa h i ma no con co ham muon duoc thuc hien

chuan mire xa h9i nira Dieu do duoc doban d9 lien ket gira cacthanh vien trong nhom, do 1&cosd cua d an ket xa hQi

Ca tac gia can dai nhu W 1.Thomas va F Znanieeki cung

phat tri~n khai niern gia tri tit quan he hanh vi xii hoi, HQ eho

rang: "Tat ca nhung gi mang lai noi dung va y nghia eho cac

thanh vien cua nhom xa hoi deu la gia tri xii hoi" [30] Gia trichinh la cac quy d.e hanh vi nho do ma nhom l11nca nhan dieu

minh Cac quy tl'ie hanh vi chinh Ia gia tri, va loai gia tri naymdi dang quan tam nghien cuu trong Xa hQi hoc Cac gia tricling duoc xem tuong tu nhu nhfmg chuan muc trong khi phantich hanh vi xa hoi Vi cac chuan muc xii h9i va gia tri xii hoideu co chuc nang dieu chinh xa h9i doi vdi hanh vi ca nhan hoacnhom Ngoai ra cac tac gia nay con xem no nhu la cac tam thetieu chuan d~ chu th~ tu dinh huang vao minh, d6ng thoi danhgia hanh dong'cua ke khac hoac trong cho hanh dong' tuong ung

thuoc Cac tac gia k ac nhu E Feris va H.Mead cung co eachnhin gia tri tit goc d9 tam the xa hoi nhung ho thien ve quandi~m tam ly xa hoi Hai tac gia nay xem gia tri nhu la tam the

xa hoi do la su phan anh chu quan, cue b9 ve cac quy tl'ie xa hoi.Tam the nhom la loai hien tuong tap th~) la t6ng hoa cua cactam the ca the Tam the nhorn co tinh chinh th~ va no duocphan anh mot each chon loc vao tam the ca th~, do do du luanxii h9i duoc phan anh trong du luan ca nhan chinh la mat chuquan cua nen van hoa [29, 135 - 143]

2

Moi lien he gnra tam the xa hoi, gia tr xii hoi duoc

Znaniecki mo ta rat r6 tong loai hanh dong - tinh huong (hoancanh van hoa) Ong cho rang chinh chuan muc gia tri xa hoi lamot phan cua he thong tam the ly tuong cua chu th~ n6 se bienthanh cau phan cua hanh dQng d~ xac dinh tinh phuc hop, tinhhien thuc cua hanh dong trong mot hoan canh cu th~ Nhu vay

hanh dong cua con nguoi bi chi phoi bdi gia tri c6 tinh hoancanh thoi su, va tinh thoa hiep voi thuc te khach quan Nhirng

gia tri nay td thanh chuan muc hay n6i each khac n la quy t<'icchuan dii duoc hinh thanh tu truce khi hanh d9ng ca nhan xuathien trong mot tinh huong nao d6 va mang tinh chat "tam the

xa hoi"; hanh vi cua con nguoi trong xii hoi phu thuoc vao nen

van hoa voi h~ thong c c chuan muc vdi tu each la khach th~ so

v i chu th~ hanh dong

MQt tac gia khac c6 ten tu6'i n6'i tieng nhat cua truo g phai

xa hoi h9Cco cau chuc nan , d la T Parsons Ong xem gia tri

nhu la quy t<'iccao nhat cua hanh vi, nho d6 ma su dong tam

nhat chi duoc thuc hien ca d trong nh6m nho l~n trong xa hoi

t6'n quat [25, 169- 3 1] Gia tri tham gia vao viec dinh huang

gia tri cua he th ng xa h i, n quyet dinh xu huang hanh don

xa hoi Do vay gia tri cung la cai chuc nang tatyeu cua xa hoi

d~ duy tri va hinh thanh trat W xa hQi Con ng oi trong nhirn

moi tru ng van hoa xii hoi cu th~ se phai c6 each thuc han

dong cu th~ Viec quy dinh each thuc han dong cua con n u i

chinh la cac mo hinh hanh vi nh6m, con viec quy dinh each

thuc hanh dong' cua xa hoi t6'ng quat chinh la nen van hoa

chung Moi trucng van hoa xa h i la dieu kien khach quan d~

q a trinh dinh huang gia tri c6 th~ dien ra tren hai binh dienchinh do la:

-.Linh vue nhan thuc cua chu th~ hanh dong.

- Xu huang phan ung vao doi tuong

Xu huang nhan thuc trong moi truong van hoa - xa hoi hayn6i khac di la trong cac quan h~ xa hoi chinh la kha nang danhgia, nhan xet ve pharn chat va hanh vi cua khach th~ trongtuong tac xa hoi c6 lien quan tdi nhu d,u cua chu th~ ciing nhu

loiich true tiep cua n6 Xu huang thu hai cua dinh huang gia tri

la kha nang phan anh vao doi tuong vdi tu each la nguon goccua viec thoa man hay khong duoc thoa man cac nhu c~u cuachu th~ Tren co s:a ciia cae dinh huang gia tri ma cac tuong tacxahQi dien ra hoae khong Cung chinh trong tuong tac xa hQi

ma cac tieu chuan ve gia trj n6i chung va gia tri tinh than, dao

due n6i rieng duoc hinh thanh, va gia tri trd thanh dong' co thucdfty su lien ket hop tac hay canh tranh, xung dQt, ly tan v.v

Su phoi hop dac biet cua cac gia tri tao ra 5 loai dinh huang

gia tri d6 la:

- Cai chung (xa hoi) - Cai bQ phan (ca nhan)

- Muc dich se dat tci- Cai an dinh, cai che uoc

- Tinh earn xuc tich cue- Tinh tho o, trung lap

- Tinh cu th~, tap trung - Tinh ph6 bien, phan tan

- Dinh huang vao minh - Dinh huang vao t~p dean [26] Narn loai dinh huang gia tri tren tham gia vao viec dieuchinh h~ thong hanh dong xa hoi tren co Sd dam bao bon chucnang xa hoi co ban cua he thong d6 la: thich ung, lien ket, datdich, va duy tri ki~u mau (mo hinh) - viet d.t la A.G.I.L

23

Cac tac gia khac nhu Auguste Comte va H.Spencer tuykhong dua ra nhimg khai niern cu th~ ve gia tri nhung deu hi~ugia tri thong qua cac khai niern nhu lien ket xa hoi, trat tv xahoi, 6n dinh xa hoi Vdi Spencer thi trat tv xa hoi cung Ia loaigia tri xa hoi quan trong, n6 duoc xac dinh bdisu tang truong vemat co cau, su da dang hoa cac chuc nang hiru quan da 6n dinhcua h~ thong duoc bao dam nho su dan xen cua cac loi ich vanhimg th6i quen xa hoi Trong doi song xa hQitat yeu se c6 cuocdau tranh sinh ton ma hinh thuc don gian nhat la canh tranh.Trong canh tranh xa hoi se sinh ra trat tv xa hoi, lien ket xa hoi

va nhirng qua trinh xa hoi khac v.v Trong xa hoi con nguoi canthiet phai hanh dong voi nhau nhu the nao d6 va bang' each nao

d6 J nho vay ma cac th6i quen xa hQi ra doiva trd thanh nhimg

gia tri, chuan muc xa hoi doi hoi cac thanh vien phai thi hanh,

phai chap nhan chung Con d ong dau tranh sinh ton trong xa

hQidan den mot hien tuong khach quan la buoc con ng oi phai

lien ket vdi nhau, thuc chat cua su lien ket giira cac ca th~ cunglasu ton tai cua chinh h , dieu d6doihoi cac ca th~ phai c6khanang thi~ nghi xa hoi Trat tv xa hQise tao dieu kien cho tn6n dinh xa hQi,thuc chat cua qua trinh nay la su thich nghi dandan trd thanh th6i quen khi con nguoi duoc dap ung, duoc thoa

man nhirng nhu cau trong khuon k 6 cua mot trat tv xa hoi

Tinh dong nhat cua cac th6i quen chung cho tat ca cac thanhvien cong dong xa hQi se hinh thanh nen tap quan dan tQc n6ichung va cua nh6m xa hoi n6i rieng, H Spencer da canh bao ve

su bien d6i gia tri, chuan muc xa hoi dua vao su bien d6i cua cactrat tv xa hQi Dieu kien cua su bien d6i trat tv xa hoi theo ong

la viec xuat hien "ke I~",mo hinh hanh vi I~, trong nh6m, trong

xa hQi n6i chung

Phong tuc t~p quan cii dan dan trd nen lac hau loi thoikhong dap ung kip nhfmg doi hoi cua nhu cau mdi phat sinh.

M o hinh hanh vi mdi phu hop hen tiep tuc diroc khang dinh vatrd thanh thoi quen xa hoi cu nhu the cd che' tien hoa va daothai bang co duong dau tranh giira cac gia tri chuan muc cu vamdi cua xa hQidUQctiep n6i vo tan

Tom lai, du co tiep can nghien cu gia tri tU xu huang naothi cac nha xa hci hoccimg dat gia tri trong quan h~ cuth~ cuacon nguoi vdi the gidi hien th1;1CCo le thay cho Idi ket luan vghoc thuyet gia tri cua cacta gia xa hoi hoc phuong Tay, chung

toi dfrn ra dinh nghia gia tri cua Joseph H Fichter: "Tat cd nhiing gi co ich lai , dang ham ch uong, dang kinh phuc dol, vdi con nguai hoiic nhom xi hQi de'u co mot gid tr?,'[2]

Trong xii hoi hoc macxit, gia tri xa hoi d oc xem nhu lanhirng chuan muc co sd cua cai chinh thEicua cac h~ thon xahoi, trong do loi ich dac biet vgmat vat chat va tinh than doivdi

S1;t1on tai va phat tri~n xa hci duoc th~ hien [27]

dday gia tri duoc xem xet nhu la nhimg chuan muc cd bandEidieu chinh cac h at dQng trong doi song xii hQi cung nhu

hanh vi cua cac c nhan la thanh vien cua xa hoi Xa hQi h9C

macxit khang dinh tinh giai cap cua gia trj xa hQi Trang xii hoi

co giai cap thi gia tri la bQphan hiru co cua y thuc va h~ tutUdng giai c p Chinh chuc nang co tinh chuan muc cua ca giatri dii lam cho gia tri trd thanh doi tuong dac biet cua Xa hQihoc no giup cho viec nghien cuu trong cac linh v1;1cvan hoa xa

h i, thiet che xii hQi va c nhan v i tu each la don vi nho nhatcua xiih i duoc th1;1Chien

25

Doi vdi xa h9i hoc macxit thi "gia tri" bi che' uoc mot each

k ach quan bdi cac dieu kien kinh te' xa hoi H~ thong cac giatri, chuan muc chinh la ke't qua cua viec tuong tac khach quangiita nhirng tu tu ng, loiich cua t8:t ca cac tling ldp, cac nhom xahoi Trong xa h9i chu nghia, nhfing tu tudn ' va loi ich xa h9icua moi tang ldp xa hoi khong bi doi khang nhau, do do no dedang hop tac vdi nhau tren tinh than dong chi, dua vao nhungpham chat gia tri xa hoi cao nhat do la quy tl'ic dac due va chinhtri xa h9i thuoc ve quang dai nhan dan lao dong Vdi mot nensan xuat xa h9i chu nghia dua tren co sd cua sd hiru toan dan va

sd hiru tap th~ t8:t yeu se sinh ra cac gia tri xa hoi cao dep do Iadao duc cong san chu nghia th~ hien d cac mat Cl,1th~ nhu congbang, van minh, tinh than dean ke't va san, thai d9 hop tactuong tro va trach nhiem, nghia Vl,1cong dan v.v Theo cac nha

xa h9i hoc rnacxit thi gia tri cao nhat cua xa h9i la gia tri daodue cong san, no se huang moi ngiroi, moi xa h9i vuon tdi trongtuong lai 6Viet Nam, gia tri xa h9i cao nhat la y thuc va hanh

vi bao v~ T6 quoc Viet Nam, xay dung d8:t nude d9C lap, tv do,cong bang va van minh

Kef luijn~ Gia tri dinh huang hanh vi con nguoi trong doi

song xa h9i theo xu huang xac dinh, dong thoi no khich thich,

thuc d~y va dieu,chinh nhimg hanh d9ng nham dat tdi muc tieuCl,1th~ N9i dung cua gia tri bao gom ba khia canhdo la:

- Ban than doi tuong mang gia trio

- Kha nang cua doi tuong dam bao viec thoa man nhiingnhu cau xa hci cua chu th~

-Nhimg danh gia, nhan xet cua chu th~ ve doi tuong

Gia tri bi~u hien nhu la :

26

1 Hien trang mong muon cua cac chu th~ xii hoi (ca th~,

cong d6ng, xa hoi) trong cac moi lien h~ xii hoi, cac n<)idung tu

tudng, cac hinh thuc nghe thuat

2 Nhimg tieu chuan d~ danh gia cac hien tuong thuc te

3 Gia tri xac dinh cai ynghia cua hoat dong huang dich

4.Gia tri dieu chinh cac tuong tac xii hci,

5 Gia tri kich thieh hoat dong cua chu th~ tir phia noi tam.Dua vao nhimg loai hoat d<)ngcu th~ nguoi ta chia gia tri

thanh cac loai gia tri kinh te, dao due, ehinh tri, tham my v.v

M<)tso tac gia khac lai ehia gia tri ra thanh cac di~n loai nhugia tri tinh than, ma e6cac loai gia tri cu th~ lien quan, nhu daodue, tinh earn, hrong tam, loai gia tri nay tao ra trung tam daodue cua moi con nguoi Di~n loai gia tri thu hai d6 la loai gia tr]quan he, g6m nhiing loai gia tri cu th~ nhu hop tac, hoa giai,dong hoa, Nh6m gia tri thu ba lien quan tdi nh6m gia tri mangtinh thiet che' xa hoi, vi du nhu gia tri kinh te, chinh tri, vanhoa, ton giao, gia dinh

Gia tri nhu Ia chiec den d§.n duong eho cac chu th~ hoatd<)ngnhan thuc diroc each thuc lien he trong ca quari h~xii hoi,n6 giup eho ca nhan gia nhap vao h~ thong van hoa xii hoi, n6d6ng thoi bel sung eho tinh lien tuc va da dang cua cac nen vanhoa nho vao loai lien h~ can ban trong tuong tac xa hoi, ehinh vithe ma cac nha xa hoi hoc eho rang, gia tri la hat nhan cua nenvan hoa

27

Bi~u diu true gift trt

// / // ~

/ /

/ /

I I I I

I : H~t nhan

I I I

\,

\,,,,

' - • .•

\ I I I I I

I I I I

/ /

" ; "/ /

- - -

-6 D!nh h ua ng gia t.r] nhtr lit ye l to Ca l true hauh v i

xii h{>i

Nghien cuu xa hoi d trang thai tinh, ta hi~u d oc cac vi tri

trong mot thoi gian xac dinh Nhung thuc te, xa hoi khong narn

Khuon k 6 cua su van dong xii hoi phu thuoc vao cau true

xa h i, n i mot each khac, xa hoi van dong theo mot tr?t Wnao

d , mot quy d.c nao d6

Chung ta thua nhan ding trang thai tinh cua xa hoi chi c6tinh tuong doi clng dong nhat vdi viec chung ta thua nhan kha

nang bien d6i cua n6 Neu nhu su bien d6i v~mat co cau xa hoi

de dang cho ta su thua nhan nao d6 tron nhan thuc, thi su

bien d6i v~ mot ne p so g, loi so g cua ca nhan hay cua motnh6m xa h9i c6 earn giac kh6 xac dinh hen

29

nhan duoc san xuat - n6 hinh thanh b i nhirng quan h~ xii hoi

ma ca nhan d6 duoc dua v a hoat d9ng song cua minh'!'

Trude tien con nguoi la t6'chuc sinh hoc, t6' chuc nay duoc

che uoc bdi cac quan h~ dac thu voi moi trirong ben ngoai

Khi n6i ve coSd sinh hoc cua doi song xa hoi, ca nha xa hoi

hoc phuong Tay khang dinh ring cac thuoc tinh giai phau sinh

Iy cua co th~ la mot to g nhung cai khun co ban cua hanh vingudi(2)

h9i hoc luu tam vi n6 la co Sdthuong true, don cap d9 cua hanl

v i nguoi trong moi ne n v an hod, moi x i h Q i (3) ,them vao d6, d di

s inh li dang v¢n d Q n g cu a nhiin cdcli c i ng nhit cd ch e tturi li c u

no La rti quan trong ;chinh vi the cac nha xa hoi h9Ckh6ng th~

( 1 ) X e m : L e - o - tr i - e p AN " H oa t d <) ng-Yt hir c - N h a n e ac h " NXB Giao D u e H a N< ) i1 989

(2) Szc z p a nki : " Cd cklu i i ni e m c o b d n cua X ii hoi h oc "M 1 969 T 65

(3) F Znani ec ki: " Can n gt t iJ i h ~ n dai va ni n va n min h qua kh r l' M ac SO-Vi e 1 934 , r 1 03.

duo c thoam a n d A u ti e n, c h i sa u do con n guoi m d i c o x u h o ng t h am an c ac nhu ca u cao

cling c6 nhimg kich thich va nhung xung d9t gay nen boi nllunghanh vi nhat dinh -

'I'hu hai, can ngiroi duoc hinh thanh va phat tri~n trongdieu kien cac quan h~ mau thuan giua moi truong IOn va moitruong nho khong nhung tren co sd chung doi vdi moi nguoi macon chung doi voi tien de barn sinh ca the Vi Ie d6, ngoai cacdac thu xii h9i con c6 cac dac di~m ca th~ thuoc ve can ngiroi,nhimg dac di~m d6 da baa truce ket qua tuong tac tiep theo cuacan nguoi vdi xii h9i (Xem: AKerdiner: "The Psychological Frontiens of Society" - New york 1945)

Nhan each xii h9i voi tu each la phuc hop cac thuoc tinh benvimg cua ca th~, anh hucng tdi hanh vi ca th~ d6, nhan each d6duoc hinh thanh tren co Sd cua cac thuoc tinh tam sinh If h9Ccling nhu tren co Sd cac anh huong van hoa va c u true congdong, d trong do can ngiroi tham gia vao qua trinh hoat d9ngsong cua chinh minh Trang moi mot nen van hoa,nhimg bi~utuong xac dinh ve tu tuong nguoi duoc thiet lap, vi du trong xiihoi Viet Nam va Trung Hoa ton tai h~ tu tuong' ve cai khiemton, than trong khi n6i ve minh, trong khi do d Mi la tu tuong

ve tinh hoat bat, thao vat, kha nan thuong mai va c6 xu huang

31

MQt t6 hop cac dac di~m tuong doi thuong x yen x at hien

d cac thanh vien trong xa hdi n6 khong phu thuoc vao ch6 c6duoc nguoi ta cho la mong muon (tot) hay khong mong muon(xau) hay khong, t6 hop nay van duoc phan anh trong ki~u mau

xa hoi Nhan each nen tan doi khi can duoc coi nhu la d~c tinhdan toe, c6 nghia la mot t6 hop cac d~c di~m va c c xu the ma n6dang phan anh ve kha nang dac thu cua viec phan ung tinhhuong va nhirng kha nang phan ung tinh huong nay thuongxuyen c6 mat d cac thanh vien cua cong dong Chu nghia Ma

noi ve con ngiroi voi tu each la su ton tai loai, n hia la mot t d

h~ vdi luan chung thu hai vita neu tren.Trong d6 chinh cai tontai loai cua con ng oi Ia'y ra ti t su th n nhat bien chung cua cai

tv nhien va c i xa h i (nghia Ia trong su thong nhat rna doi hoi

c i khac biet ve chat cua n6 va cai sao chup cua tu nhien bancon duong xa hQitrong qua trinh chuyen tiep tUheat dong dQngvat thanh hoat dong song cua con nguoi), cac quan he xa hQitac

dong len su p at tri~n cua ca nhan k~ ca true tep, I§.n viec

thong qua cac chuan muc van hoa bi~u hien trong y thuo xa hoi,

mong muon xa hoi, khuon mau hanh vi nh6m

Tucng tac cua con nguoi va xa hQi diroc th~ hien khong chi

trong che ucc xa hQi ve cac pham chat xa hoi cua ca th~ ma can

IUQng va vai tro cua n6 tang truong theo mire dQ tang tucng

cua con nguoi, cac loai xam nhap d6 thirong diroc mo ta vdi

thuat ngir th ic h ung va li e n kit.

- Klui ruing thich ung v a lien kit trong xii hoi:

Thuat ngfr "thich ling" mang tinh chat tam Ii xa hoi, con

"lien ket" thi thuan tuy xa h9i hoc Alechxe eva V.G nhanxet rang: "Thich ling bi~u hien k a nang thich nghi mot eachthu dong doi vdi m6i truong xa hoi cimg nhu nhimg doi hoi cua

no, trong khi do, 81/ li e n kit la c o tacdong tich cue dOi vdi moitruang, tac dong nay doi hoi viec lua ch n mot each coy thuc, cotinh chuan bi d~ bien d6i rnoi truong khi co dieu kien tat yeu

M9t trong nhimg dieu kien cua viec lien ke't thanh c6ng la

cac chu th~ phai nhan thuc dung cai tat ye'u k ach quan va

tinh d9C dao cua cac hanh dongxac dinh mot ea h tuong ung.!"Cho nen chi co ca th~ nao ma duoc lien ke't trong cong dong

mdi trd thanh nhan each duoc Dinli h ia rng gu i tr i La hinh thiic

co ban d e' cti th e' xtim nluip vao cau true gia tri xa hoi.Tanh lua

chon cua hanh vi nguoi, tinh quyet dinh luan true tiep being cacbi~u tuong nguoi ve y nghia gia tri cuoc son c a chinh no v

CU9Csong cua nhirng nguoi khac duoc tri~n khai trong dinhhuang gia tri Vieckhang dinh c c gia tri voitu each la cai dinh

huang hoat dong nguoi va tiep theo la hanh vi, thanh lap lentien de viec phan tich cac c u true gia tri xa hoi, diu true nhan

each k~ ca cap d9 dong nhat l~n khac biet Phan tich mot each

C1,lth~ hon van de nay doi hoi thoat ten viec chinh xac phamtru "nhu d.u" Nhu cau la cac hinh thuc cua nhirng moi lien hecon nguoi, cong dong, nhom xa h9i vdi dieu kien khach quan cua

su ton tai

Tr 15 (tieng Nga)

33

Chung toi hi~u nhu C<iunhu la cac hinh thuc cua moi lienh~ nguoi, cong d6ng xii hoi, nh6m xa h9i voi nhirng dieu kient6n tai khach quan cua n6 Cai moi lien h~nay duoc dac thu hoabdi tinh tat yeu cua d6i tuong hoac cac thuoc tinh rieng biet cuad6i tuong vdi hoat dong, phat trien, tai tao cua chu th~ hay lakha nang song cua n6.

Trong qua trinh tieu dung, viec tai san xuat diroc thuc hien,

con trong su t6n tai cua cac tien de xii h9i nao do thi viec phong

phu cua cac nhu cau, den Iuot minh, n6 kich thich ca su phat

trien kinh te vat chat l§.n viec phat tri~n tinh than cua xii hoi,cua cong' d6ng, ciing nhu cua ca nhan, Vi~clam phong phu nhuC<iu ao g6m ca khia canh sO'lucng l§.nchat luong Su gia tang

ve con sO'nhu cau c6 quan he ve mat sO'lu ng, con viec tan

trucng tam quan trong cac nhu cau tinh than trong cau true

chung cua nhu cau hoat dong song, cUljlgnhu viec tang cuong

vai tro cua cac chuan muc dao d e th~m mi trong qua trinh tieu

dung nhu cau vat chat, tinh than, lien quan toi khia canh chat

hrong

Van de nay con c6mot khia canh mra lien quan tdi viec linh

h i va danh gia nen van h a, vi rang, trong q a trinh t6ng hop,

nen van hoa k ong chi don thuan duoc in an lai bang y thuc cath~, ma duoc thich ung (hoac duoc lien ket) mot each sang tao,

chon IQc, mot mat ~6 phu thuoc vao xu huang cua nhu cau, loi

ich, tam the nhan each (hay nhom), mat khac vi su phat tri~nnhu cau nguoi, kha nang linh hoi sau sl'ic toan dien chan thuccai tam hon, Chinh cai do cimg la ket qua cua kinh nghiem va

cua tri thuc nguoi

M9t trong nhung bieu hien ro ret nhat cua viec thong nhat

giua nhan thuc va hanh dong lai dchi)la gia tri van hoa kh6ngphai la cai may bien d6i thuc ti~n ma la cai kich thich cue manh

doi voi hoat dong sang tao cua ythuc can nguoi N6i each khac,viec gia tang cac nhu du d.t nghia cho viec xuat hien kha nangcung vdi viec linh hoi (mot each true tiep) tharn mi, lien tudng,sang tao ve hien thuc a day, viec chinh xac hoa khau v i quan

chung (each linh hoi) n u la tieu chuan true tiep cua viec chonlua kho tang tnh than dang duoc tieu dung la rat quan trong,

mat khac la cac phuong an, cac hinh thuc hanh dong xa hoi,thai d9cua con nguoi N6i chung can phai cong nhan rang: "Gia

tr i kh6ng pluii la cdi gi do q ua p uc ta p va c u img di~ u ma la cdi

di ~ u quan tam don guui cua con ngu ai v~ dOL tuang nhu cau cua minh, cai nhu cau nay diroc giai thich dac biet mot each khong

sinh h9C.Vi rAng con nguoi khac vdi dong vat la thoa man nhu

c~u thong qua nen van hoa [21, 164]

Xuat phat tU each hi~u ve gia tri nhu Ia doi tuong lien h~

vdi I<;Jiich cua ch th~, voi each hi~u cua chu th~ ve h an canh

cu th~ nay va ynghia cua doi tuong cu th~ trong hoan canh do,nguoi ta ciing phan biet nhirng gia tri cap bach va tiem tang, cai

ma cho phep ta nhan manh vai tro cua y thuc va hoat dong cuachu th~ trong viec thuc hien hoat dong trong qua trinh hinhthanh dinh hudng gia tri, dinh hudng gia tri nay thuc dfry (ladong co) hanh vi chu th~

Tuy nhien "moi lien h~ cua gia tri vdi hoat dong' cua chuthe", theo E.A Weber, khong c6 nghia la bat ki mot hoat dongnao ciing sinh ra gia tri dich thuc Hoat dong nguoi c6 dac tinhchan thuc neu nhu n6 mot mat tuong ung voi trinh d phattri~n cua nhu cau va I<;Jiich trong xa hoi, mat khac n6 tucngung

35