Nghiên cứu ảnh hưởng của các loại kích thích tố lên sự rụng trứng của cá bống dừa (oxyeleotris urophthamus)

Thí nghiệm kích thích sinh sản cá Bống dừa bằng 2 loại kích thích tố HCG, LHRH-a + DOM với các liều lượng khác nhau... Những nghiên cứu về đặc điểm sinh sản và sản xuất giống cá Bống dừa

TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÂY ĐÔ

Cán bộ hướng dẫn Sinh viên thực hiện

MSSV: 1153040054 Lớp: NTTS 6

Cần Thơ, 2015

Em xin cảm ơn quý thầy cô và toàn bộ cán bộ khoa Sinh học Ứng dụng, Trường Đại Học Tây Đô đã tận tình giảng dạy kiến thức cho em trong suốt thời gian học tập

Em xin cảm ơn các bạn lớp nuôi trồng thủy sản 6 đã giúp đỡ em, động viên em trong suốt thời gian học tập và thực hiện đề tài

Em xin chân thành cảm ơn

TÓM TẮT

Cá Bống dừa (Oxyeleotris urophthamus) loài cá rất quen thuộc với người dân miền

Tây Nam Bộ Là loài cá sống nước ngọt, có tập tính rất tham ăn Những nghiên cứu về đặc điểm sinh sản và sản xuất giống cá Bống dừa còn hạn chế

Thí nghiệm kích thích sinh sản cá Bống dừa bằng 2 loại kích thích tố HCG, LHRH-a + DOM với các liều lượng khác nhau Kết quả kích thích sinh sản cá Bống dừa với HCG liều lượng 2000UI – 4000UI/kg cá♀ và LHRH-a +DOM liều lượng 100µg +10mg có tác dụng gây rụng trứng và chín trứng của cá Bống dừa

Buồng trứng cá Bống dừa tham gia sinh sản ở giai đoạn IV có màu vàng trắng (vàng sữa), kích thước trứng là 0,5 ± 0,04, sức sinh sản tuyệt đối 5.437 ± 728 trứng/cá♀, sức sinh sản tương đối 141 ± 20 trứng/g cá♀

MỤC LỤC

LỜI CẢM TẠ ii

TÓM TẮT iii

MỤC LỤC iv

DANH SÁCH HÌNH vi

DANH SÁCH BẢNG vii

CHƯƠNG 1 ĐẶT VẤN ĐỀ 1

1.1 Giới thiệu 1

1.2 Mục tiêu nghiên cứu 1

1.3 Nội dung nghiên cứu 1

CHƯƠNG 2 LƯỢC KHẢO TÀI LIỆU 2

2.1 Đặc điểm sinh học của cá Bống dừa (Oxyeleotris urophthamus) 2

2.1.1 Đặc điểm phân loại 2

2.1.2 Đặc điểm hình thái 2

2.1.3 Phân bố 3

2.1.4 Môi trường sống 3

2.1.6 Đặc điểm sinh trưởng 4

2.1.7 Đặc điểm sinh sản 4

2.2 Các vấn đề về kích thích tố trong sinh sản nhân tạo 4

2.2.1 Nguyên lí sử dụng kích thích tố trong sinh sản nhân tạo 4

2.2.2 Các kích thích tố trong sinh sản nhân tạo 5

2.2.3 Các nghiên cứu và sử dụng hoocmon kích thích cho cá sinh sản 6

CHƯƠNG 3 VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 8

3.1 Thời gian và địa điểm thực hiện đề tài 8

3.2 Nguồn cá thí nghiệm 8

3.3 Vật liệu nghiên cứu 8

3.3.1 Những dụng cụ cần thiết 8

3.3.2 Hóa chất 8

3.3.3 Các loại kích thích tố 8

3.4 Phương pháp nghiên cứu 9

3.4.1 Tiêu chuẩn cá bố mẹ 9

3.4.2 Bố trí thí nghiệm 9

3.5 Các chỉ tiêu theo dõi 10

CHƯƠNG 4 KẾT QUẢ THẢO LUẬN 12

4.1 Kết quả nuôi vỗ cá Bống dừa 12

4.2 Sự thành thục của cá Bống dừa 13

4.2.1 Hình thái bên ngoài của cá Bống dừa khi thành thục 13

4.2.2 Đặc điểm hình thái tuyến sinh dục cá Bống dừa 13

4.2.2 Sức sinh sản của cá Bống dừa 16

4.2.3 Màu sắc và đường kính trứng của cá Bống dừa 16

4.3 Kết quả thử nghiệm kích thích sinh sản cá Bống dừa 17

CHƯƠNG 5 KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT 19

5.1 Kết luận 19

5.2 Đề xuất 19

TÀI LIỆU THAM KHẢO 20 PHỤ LỤC A

DANH SÁCH HÌNH

Hình 2.1 Hình dạng bên ngoài của cá Bống dừa………2

Hình 4.1 Hình thái bên ngoài của cá Bống dừa khi thành thục……….13

Hình 4.2 Hình thái cá Bống dừa khi được giải phẩu……….14

Hình 4.3 Buồng trứng cá Bống dừa ở giai đoạn III ……….14

Hình 4.4 Buồng trứng của cá Bống dừa ở giai đoạn IV………15

Hình 4.5 Tinh sào của cá Bống dừa ở giai đoạn II………15

Hình 4.6 Tinh sào của cá Bống dừa ở giai đoạn III……… 15

Hình 4.7 Màu sắc trứng cá Bống dừa giai đoạn III và sau khi tiêm kích thích tố……16

Hình 4.8 Tế bào trứng cá Bống dừa sau khi giải phẩu……… 18

DANH SÁCH BẢNG

Bảng 3.1 Kích thích cá Bống dừa sinh sản với các loại kích thích tố khác nhau…… 9

Bảng 4.1 Nhiệt độ và pH trong thời gian thí nghiệm………12

Bảng 4.2 Sức sinh sản của cá Bống dừa………16

Bảng 4.3 Đường kính trứng cá Bống dừa ở giai đoạn IV……… 17

Bảng 4.4 Nhiệt độ và pH trong quá trình thí nghiệm………17

Bảng 4.5 Kết quả thử nghiệm kích thích sinh sản……….17

CHƯƠNG 1 ĐẶT VẤN ĐỀ

1.1 Giới thiệu

Cá Bống dừa (Oxyeleotris urophthamus) loài cá rất quen thuộc với người dân miền

Tây Nam Bộ Là loài cá sống nước ngọt, có tập tính rất tham ăn, thích sống trong điều kiện nhiều bùn, cá có khả năng chống chịu với điều kiện môi trường thiếu oxy Theo nhận định của Nguyễn Minh Kha (2011), “Cá Bống dừa là loài có tiềm năng để phát triển thành đối tương khai thác nuôi trồng trong tương lai” Theo Nguyễn Minh Kha (2011) “Trong những năm gần đây sự đa dạng sinh học thủy sinh ngày càng bị suy thoái và làm cho nguồn lợi thủy sản bị suy yếu, cạn kiệt”, nhất là các hệ sinh thái nước ngọt, làm cho nguồn lợi thủy sản bị giảm sút Vì thế cần phải có biện pháp thích hợp

để khắc phục và bảo vệ nguồn lợi thủy sản Nghiên cứu và nắm bắt đặc điểm sinh sản của các loài thủy sản thì mới có biện pháp bảo vệ hiệu quả nhất đó là điều kiện cần thiết hiện nay

Theo Đặng Duy Thanh (2012) “Cá Bống dừa là một trong những loài cần được bảo vệ

và phát triển” Một số nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào phân loại, mô tả một số ít thông tin về hình thái phân bố và đặc điểm sinh học sinh sản của cá Bống dừa Những nghiên cứu về đặc điểm sinh sản và sản xuất giống cá Bống dừa còn hạn

chế, vì vậy đề tài “Nghiên cứu ảnh hưởng của các loại kích thích tố lên sự rụng

trứng của cá Bống dừa (Oxyeleotris urophthamus)” được thực hiện

1.2 Mục tiêu nghiên cứu

Nhằm tìm hiểu thêm ảnh hưởng của các loại kích thích tố lên sự rụng trứng, chín trứng

và sinh sản của cá Bống dừa

1.3 Nội dung nghiên cứu

So sánh một số chỉ tiêu sinh sản thời gian hiệu ứng thuốc, sức sinh sản, tỷ lệ cá rụng trứng, tỷ lệ thụ tinh và tỷ lệ nở dưới tác dụng của LHRH, HCG, não thùy

CHƯƠNG 2 LƯỢC KHẢO TÀI LIỆU

2.1 Đặc điểm sinh học của cá Bống dừa (Oxyeleotris urophthamus)

2.1.1 Đặc điểm phân loại

Theo Trương Thủ Khoa và Trần Thị Thu Hương (1993) cá Bống dừa

Giống: Oxyeleotris, Bleeker

Loài: Oxyeleotris urophthamus (Bleeker, 1851)

Hình 2.1 Hình dạng bên ngoài của cá Bống dừa (ảnh tự chụp)

2.1.2 Đặc điểm hình thái

Cá Bống dừa (Oxyeleotris urophthamus, Bleeker, 1851) hay còn gọi là cá Bống đen có

thân hình trụ tròn, đầu dẹp bên rộng đầu lớn hơn cao thân Mõm tù hướng lên, miệng trên Rạch miệng xiêng, kéo dài đến đường thẳng đứng kẻ qua giữa mắt Răng nhọn, mịn, xếp thành nhiều hàng, lưỡi phát triển, dài, dẹp bằng, đầu lưỡi tròn Không có râu Mắt tròn, nhỏ, lệch về nữa trên của đầu, chung quanh mắt có nhiều ống cảm giác ngoằn ngoèo nỗi lên rõ rệt (Trương Thủ Khoa và Trần Thị Thu Hương, 1993)

Phần trước của thân có tiết diện tròn, phần sao dẹp bên Vẩy nhỏ, phủ khắp thân và đầu

Khoảng cách giữa hai vi lưng ngắn hơn chiều dài gốc vi lưng thứ nhất Khởi điểm vi lưng thứ nhất ngang với vẩy đường bên thứ 12 đến thứ 15 Khởi điểm vi hậu môn ngang với khởi điểm vi lưng thứ hai, nhưng kết thúc lại ngang nhau Cơ gốc vi ngực

và cơ gốc vi đuôi phát triển, hai vi bụng tách rời nhau, vi đuôi tròn (Trương Thủ Khoa

và Trần Thị Thanh Hương, 1993)

Cá Bống dừa có màu nâu đỏ đến nâu tối có khi đen bóng Cạnh trên của gốc vi đuôi có một đốm đen to với một đốm vàng nằm ở phía trước Dưới bụng cá có màu vàng với nhiều đốm đen nhỏ li ti và các vi có màu xám hay màu vàng (Nguyễn Bạch Loan, 2004; trích dẫn bởi Nguyễn Minh Kha, 2011)

2.1.3 Phân bố

Cá phân bố ở Thái Lan, Borneo và ĐBSCL (Trương Thủ Khoa và Trần Thị Thu Hương, 1993) Trong tự nhiên, cá Bống dừa phân bố rộng thích nghi với môi trường nước ngọt, nước lợ Cá tập trung ở sông, hồ, rạch, ao vườn, đặt biệt là vùng có nhiều cây dừa nước Đây là loài cá rất quen thuộc với người dân Bến Tre nói riêng và miền Tây Nam bộ nói chung

Theo Mai Đình Yên (1992), cá Bống dừa phân bố ven sông Tiền và sông Hậu và tập trung chủ yếu ở hạ lưu sống Cửa long

2.1.4 Môi trường sống

Cá thích sống trong điều kiện môi trường có nhiều bùn, thường trú ẩn trong hang, hốc, giữa hai bẹ dừa nước, bọng trái dừa chuột khoét…Theo tập tính, khi nước lớn cá Bống dừa bơi lội theo dòng và ẩn mình trong các cụm thực vật thủy sinh, trong các cụm rêu rác…Khi nước ròng, cá Bống dừa ra giữa dòng và trú thân trong các mảnh ván mục,

vỏ dừa khô lật úp Cá có thể vùi dưới bùn rất lâu và sống trong điều kiện nước cạn hoặc ít nước

Theo Trương Thủ Khoa và Trần Thị Thu Hương (1993) trong tự nhiên cá Bống dừa sống ở các kênh, rạch, ao vườn, đặc biệt là vùng có nhiều cây dừa nước phát triển

2.1.5 Đặc điểm dinh dưỡng

Cá Bống dừa có miệng rộng, to, hàm có nhiều răng mọc thành dãy, dạ dày to và ruột ngắn, là loài ăn tạp thiên về động vật (Li/L0 ≤1) Theo Lê Thị Ngọc Thanh (2010) nghiên cứu cá Bống dừa ở Sóc Trăng và Bạc Liêu, cá Bống dừa là loài cá ăn động vật thức ăn chủ yếu là cá , tôm và một số phiêu sinh thực vật

Hệ tiêu hóa mang tính chất của loài cá dữ Dạ dày của cá có thể tiêu hóa được bộ phận càng ngoe của tôm, cua, còng gió một cách dễ dàng Tuy là loài cá dữ nhưng cá Bống

dừa không chủ động rượt bắt mồi mà chỉ rình mồi, cá hoạt động cả ngày lẫn đêm, nhưng ăn mạnh vào ban đêm hơn ban ngày

2.1.6 Đặc điểm sinh trưởng

Cá Bống dừa là loài có kích thước nhỏ, trọng lượng cá phụ thuộc vào chiều dài, cụ thể: với chiều dài 7cm thì cá có khối lượng 10g ( Nguyễn Minh Kha, 2011)

Cá Bống dừa sinh trưởng tương đối nhanh so với các loài cá khác thuộc họ cá Bống Trong các ao, vườn nuôi tôm càng xanh, sau khi thu hoạch thường có một số ít cá Bống dừa còn sót lại khoảng từ 5 – 10 con với trọng lượng cá thể từ 50g trở lên, đôi khi có một số cá đạt trọng lượng lên đến 100g Khi người dân đánh bắt cá ngoài tự nhiên đã có cá đạt trọng lượng lên đến 130g/con (Trinh Liệt, 2011)

2.1.7 Đặc điểm sinh sản

Trong tự nhiên thường bắt gặp cá bắt cặp vào một số ngày trong tháng, thường từ 14 đến 18 âm lịch Trước khi sinh sản cá đực và cá cái bắt cặp với nhau tìm bãi đẻ Bãi đẻ nằm ở ven bờ, nơi có nhiều cây thủy sinh hoặc những gốc cây

Theo Phạm Minh Thành và Nguyễn Văn Kiểm (2009) thì tuổi thành thục của cá khác nhau theo loài và điều kiện sống, thông thường sống trong cùng một vùng địa lý những loài cá có kích thước nhỏ thành thục sớm hơn những loài có kích thước lớn, cùng loài nhưng sống trong những vùng vĩ độ khác nhau, có tuổi thành thục khác nhau Ở ĐBSCL cá chủ yếu tập trung sinh sản vào đầu mùa mưa (tháng 5) Tuy nhiên, do đặc tính khí hậu nhiệt đới rõ ở ĐBSCL nên vào những tháng khác trong năm vẫn bắt gặp

cá sinh sản nhưng đó không phải là mùa vụ sinh sản chính

Các nghiên cứu về sinh sản cá Bống dừa trong thời gian gần đây còn hạn chế Nên chưa có nhiều thông tin về sinh sản của cá Bống dừa nhưng theo Nguyễn Minh Kha (2011), cá Bống dừa là loài làm tổ, cá đẻ trứng dính và đường kính trứng của cá ở giai đoạn IV là 0,44 – 0,59 mm và phụ thuộc vào trọng lượng cơ thể của cá Sức sinh sản tương đối và tuyệt đối lần lượt là 552.626 ± 177.208 trứng/kg cá ♀ và 2.438- 14.308 trứng/ cá ♀

2.2 Các vấn đề về kích thích tố trong sinh sản nhân tạo

2.2.1 Nguyên lí sử dụng kích thích tố trong sinh sản nhân tạo

Trong sản xuất giống thủy sản, kích tố được sử dụng thường xuyên và cho hiệu quả khá cao Ngoài việc chủ động vào thời điểm bố trí sinh sản, việc dùng kích thích tố còn kích thích cá đẻ đồng loạt, cho tỉ lệ sinh sản, tỉ lệ trứng thụ tinh, tỉ lệ nở, sức sinh sản tuyệt đối cao và hiệu quả hơn nhiều so với việc không dùng kích thích tố Với các loại cá khác nhau sử dụng các loại kích thích tố khác nhau phù hợp với từng loài

Theo Nguyễn Tường Anh (1999) và Đàm Bá Long (2008), vị trí tiêm thuốc rất khác nhau có ảnh hưởng đến tỉ lệ sống của cá bố mẹ sau khi tiêm, đến thời gian hiệu ứng thuốc, đến cường độ tác động Có 2 phương pháp tiêm là tiêm ngay tại gốc vây ngực

và tiêm trên cơ lưng Phương pháp tiêm ngay tại gốc vây ngực cho hiệu ứng thuốc nhanh, cường độ tác động mạnh, nhưng cũng dễ gây chết vì kim tiêm đâm trúng tim Phương pháp tiêm tại cơ lưng sử dụng cho các loại cá như cá trê, cá tra…Phương pháp này cho hiệu ứng thuốc kéo dài vì thuốc tác động chậm, nhưng an toàn ít gây chết cho

cá bố mẹ

2.2.2 Các kích thích tố trong sinh sản nhân tạo

Có thể kết hợp nhiều loại kích thích tố với nhau để phát huy tính cộng hưởng, từ đó nâng cao được hiệu quả sinh sản nhân tạo Liều lượng kích thích tố sử dụng phụ thuộc vào mức độ thành thục, trọng lượng và hoạt tính của kích thích tố sử dụng

2.2.2.1 HCG (Human Chorionic Gonadotropin)

HCG là hormone được chiết xuất từ nước tiểu người phụ nữ mang thai ở tháng thứ 3

có tác dụng chính là kích thích quá trình rụng trứng Liều lượng HCG sữ dụng cho cá còn phụ thuộc rất nhiều vào độ tinh khiết của sản phẩm và sự thành thục của tuyến sinh dục cá Thậm chí có loài sữ dụng đơn độc HCG hiệu quả rất kém hoặc không có tác dụng rụng trứng với các loài cá chép, cá trôi, cá trắm cỏ, cá mrigan (Nguyễn Văn Kiễm, 2000)

HCG thường được dùng kết hợp với não thùy HCG cần được bảo quản ở chỗ tối, khô ráo, nhiệt độ thấp khoảng 5oC (Nguyễn Tường Anh, 1999)

Ở Việt Nam, đã sản xuất được HCG phục vụ sinh sản nhân tạo cá nước ngọt và một

số loài cá biển như cá giò, cá mú nhưng phải kết hợp với kích thích tố khác như LHRH-a

Theo Nguyễn Tường Anh (1999), LHRH-a là những hoocmon phóng kích dục tố từ tuyến yên

Theo Đàm Bá Long (2008), LHRH-a là hoocmon tổng hợp và được sử dụng rộng rãi cho cá và động vật nói chung LHRH-a có tác dụng chuyển hóa buồng trứng đồng thời gián tiếp gây rụng trứng, khi sữ dụng thường kết hợp thêm hoạt chất Domperidon (viên DOM)

2.2.2.2 Não thùy

Não thùy là sản phẩm dùng để kích thích cá sinh sản rất phổ biến từ 70 năm nay Hoạt chất của não thùy lấy từ những loài cá thích hợp có tác dụng kích thích tuyến sinh dục

phát triển Não thùy thúc đẩy sự thành thục hoàn toàn cũng như gây chín, rụng trứng

và tiết tinh dịch (Nguyễn Tường Anh, 2005)

Não thùy có 2 dạng là não tươi và não khô, có nguồn gốc từ nước ngoài Đây là loại kích thích tố được sử dụng rộng rải nhất, dể bảo quản, vận chuyển dễ dàng Khi sữ dụng ít xảy ra phản ứng phụ (Nguyễn Văn Kiểm, 2000)

Theo Đàm Bá Long (2008), não thùy được lấy từ tuyến yên của cá loài cá thuộc họ cá chép như cá chép, cá mè, cá trôi…Loại hoocmon này có thể sữ dụng riêng lẻ hay kết hợp với các loại kích thích tố khác để tăng hiệu ứng sinh sản, thường thì kết hợp với HCG

2.2.2.3 Viên DOM

Trong tuyến yên của cá, ngoài hormone sinh dục, còn tiết ra một chất quan trọng khác

có tác dụng ức chế quá trình tiết kích thích tố cơ bản (sản ra kích thích tố tự phát) mà còn ức chế cả sự tiết kích thích tố dưới ảnh hưởng của LHRH-a, đó là chất Dophamin

Để làm giảm tác dụng của chất ức chế, người ta tiêm thêm chất kháng Dophamin là Doperidom (DOM)

2.2.3 Các nghiên cứu và sử dụng hoocmon kích thích cho cá sinh sản

Trong quá trình kích thích cá sinh sản thường kết hợp hai loại hormone với nhau nhằm tăng hoạt tính và bổ sung cho sự khiếm khuyết một yếu tố nào đó của hormone, làm tăng khả năng rụng trứng và đẻ trứng của cá ngoài ra sự kết hợp hormone cũng có khả năng tiết kiệm một loại hormone nào đó Từ đó sẽ làm tăng khả năng tiết kiệm một loại hoocmon nào đó Theo Virglim (1982) (Trích dẫn bởi Trần Thị Phương Lan, 2008), đã xác lập được hạt tính của mg não thùy tương đương với 500UI HCF tinh khiết

Nguyễn Văn Kiểm và Nguyễn Văn Triều (2007), đã cho sinh sản nhân tạo cá Lăng thành công khi cho kết hợp các loại kích thích tố như HCG + LHRH-a + DOM + não thùy cá chép/ kg cá cái với liều lượng như sau: ( 80μg LHRH-a + 3,5mg DOM + 3mg não thùy)/kg cá cái Với kết quả cá rụng trứng sinh sản là 44,44%, tỷ lệ thụ tinh là 32,14%, và tỷ lệ nở là 84,31% Còn với liều 3mg não thùy với 300UI HCG thì cá không sinh sản

Ở thí nghiệm của Trần Thị Phương Lan (2008), trong sinh sản cá bống tượng thì các chất kích thích tố được sữ dụng là: não thùy 3,5 mg/kg cá cái; HCG 600UI/kg cá cái

và LHRH-a 100μg/kg cá cái, kết quả tốt nhất ở não thùy với sức sinh sản đạt 156,881 trứng, tỷ lệ thụ tinh và tỷ lệ nở là 85,6% và 95,0% Sau đó là HCG với sức sinh sản đạt

83.840 trứng, tỷ lệ thụ tinh và tỷ lệ nở là 64,3% và 80,4% Cuối cùng là LHRH-a với sức sinh sản đạt 74.733 trứng, tỷ lệ thụ tinh và tỷ lệ nở là 40% và 68,73%

Ở thí nghiệm của Đặng Duy Thanh (2012) trong sinh sản cá Bống dừa các kích thích

tố được sữ dụng là HCG, LHRH-a, não thùy Kết quả tốt nhất ở HCG với tỷ lệ sinh sản đạt 77,8% Sau đó là LHRH-a với tỷ lệ sinh sản là 77,6% Cuối cùng là não thùy