Phát triển sản phẩm du lịch văn hóa gắn với di sản văn hóa PHẬT GIÁO

Những giá trị di sản văn hóa Phật giáo thể hiện trong giáo lý, đạo đức Phật giáo, không gian văn hóa, cảnh quan các ngôi chùa, lễ hội và nghệ thuật Phật giáo ở các vùng, miền trên phạm v

PHÁT TRIỂN SẢN PHẨM DU LỊCH VĂN HÓA GẮN VỚI

DI SẢN VĂN HÓA PHẬT GIÁO VÙNG ĐÔNG BẮC BỘ

ThS Vũ Thị Thu Huyền

Bộ môn: Quản trị dịch vụ Khách sạn – Du lịch

Chiến lược phát triển du lịch Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030 được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 2473/QĐ-TTg, ngày 30 tháng

12 năm 2011 xác định quan điểm, mục tiêu và các giải pháp phát triển, trong đó du lịch văn hóa là một định hướng ưu tiên phát triển Phát huy giá trị di sản văn hóa Phật giáo Việt Nam sẽ làm tăng giá trị và đa dạng hóa sản phẩm du lịch.

Lâu nay chúng ta vẫn biết văn hóa là một phần không thể thiếu đối với hoạt động du lịch và mối quan hệ này ngày càng gắn chặt hơn trong xu hướng toàn cầu hóa hiện nay Chúng ta đang cảm nhận tiến trình hội tụ này một cách tự nhiên, như một quy luật phát triển tất yếu

Có thể thấy rằng, mối quan hệ biện chứng giữa văn hóa và du lịch trong quá trình vận động phát triển là rất rõ Du lịch khai thác các giá trị văn hóa làm nền tảng cho mục đích của các chuyến đi và dựa vào văn hóa để phát triển Sự phát triển của du lịch đã làm cho các giá trị văn hóa truyền thống và hiện đại ở một số vùng địa phương được khôi phục và phát triển Do đó, có thể nói, chính văn hóa là một chìa khóa then chốt để mở đường cho sự phát triển bền vững của ngành công nghiệp du lịch

Bên cạnh những loại hình du lịch như du lịch sinh thái, du lịch khám chữa bệnh,

du lịch mạo hiểm, du lịch giáo dục gần đây du lịch văn hóa được xem là loại sản phẩm đặc thù của các nước đang phát triển, thu hút nhiều khách du lịch quốc tế Du lịch văn hóa chủ yếu dựa vào những sản phẩm văn hóa, những lễ hội truyền thống dân tộc, kể cả những phong tục tín ngưỡng để tạo sức hút đối với khách du lịch bản địa

và từ khách du lịch từ khắp nơi trên thế giới Đối với khách du lịch có sở thích nghiên cứu, khám phá văn hóa và phong tục tập quán bản địa, thì du lịch văn hóa là cơ hội để thỏa mãn nhu cầu của họ và du lịch văn hóa gắn với di sản văn hóa Phật giáo cùng không nằm ngoài mục đích đó

Những giá trị di sản văn hóa Phật giáo thể hiện trong giáo lý, đạo đức Phật giáo, không gian văn hóa, cảnh quan các ngôi chùa, lễ hội và nghệ thuật Phật giáo ở các vùng, miền trên phạm vi cả nước đã và đang làm phong phú thêm sản phẩm du lịch Việt Nam và làm hài lòng khách du lịch, đặc biệt là du khách với mục đích văn hóa tâm linh gắn với đạo Phật

1 Giá trị của di sản văn hóa Phật giáo

Có thể khẳng định, di sản văn hóa Phật giáo Việt Nam đã có những đóng góp to lớn vào kho tàng di sản văn hóa phong phú và độc đáo của dân tộc và ngày càng chiếm giữ vị trí quan trọng trong đời sống văn hóa tinh thần của đại bộ phận nhân dân các dân tộc trên các vùng, miền cả nước Không những thế, di sản văn hóa Phật giáo Việt Nam đã và đang trở thành nhưng giá trị hấp dẫn, thu hút khách du lịch trong nước và

cả khách quốc tế đến Việt Nam

Những giá trị hấp dẫn du lịch của di sản văn hóa Phật giáo Việt Nam có thể thấy được ở 5 điểm dưới đây:

Một là, giáo lý Phật giáo từ khi du nhập vào Việt Nam đã được kết tinh, thăng

hoa luôn gắn kết nhuần nhuyễn với tín ngưỡng, phong tục, tập quán văn hóa bản địa các dân tộc, vùng miền Việt Nam Sự hòa đồng, tính khoan dung và tinh thần dân chủ, bình đẳng của Phật giáo đã trở thành chỗ dựa tinh thần cho tất cả mọi người bất kể thành phần nào, địa vị nào trong xã hội, dù giàu hay nghèo Sự hiện diện của Phật giáo luôn gắn liền với cuộc sống của nhân dân với hình ảnh những ngôi chùa thờ Phật gắn với làng xã Việt Nam Sự quần chúng hóa ấy tạo lên sức mạnh vô biên của Phật giáo,

có ảnh hưởng rộng rãi tới xã hội và hấp dẫn du khách thập phương Khách hành hương đến với Phật giáo ở bất cứ đâu đều tìm thấy tâm hồn mình hòa đồng trong thế giới Phật giáo Tinh thần hòa đồng quần chúng ấy là cơ sở quan trọng thu hút du khách trong các chương trình du lịch gắn với Phật giáo

Hai là, giá trị phi vật thể của di sản văn hóa Phật giáo thể hiện ở khía cạnh giá

trị văn hóa, đạo đức Đạo đức Phật giáo thể hiện ở nguyện vọng mang lại hạnh phúc và

an lạc cho nhân sinh mà phải tự lực phấn đấu, đề cao lòng từ bi, vô ngã - vị tha, làm điều thiện, ngừa điều ác Phật giáo luôn khuyến khích chúng sinh “tự độ độ tha, tự giác giác tha”, không phân biệt giữa ngã nhân (ta) và tha nhân (người khác) Tứ đại vô lượng tâm: từ, bi, hỉ, xả của Phật giáo là liều thuốc làm trong sáng hơn đời sống tinh thần Với tư tưởng khoan dung, hòa bình, khuyến thiện, ngừa ác, Phật giáo góp phần thức tỉnh lương tri con người, làm cho con người được sống trong hòa bình, nhân ái, chủ động phòng ngừa cái ác, giúp cho con người gần gũi nhau hơn và dễ tìm đến với nhau hơn

Đồng thời Phật giáo giúp cho con người hiểu hơn về ý nghĩa và giá trị cuộc sống, tạo ra động lực cho cuộc sống Giáo lý nhà Phật giúp cho con người biết tạo lập được nếp sống, lối sống chân, thiện, mỹ, đặc biệt là cách nhìn nhận và giải quyết đúng đắn những vấn đề cốt lõi trong đời sống của con người về “sinh, lão, bệnh, tử”, chỉ dẫn cho chúng sinh cách thức làm sao để có thêm ý nghĩa của hạnh phúc, an vui về mặt tinh thần bên cạnh các giá trị vật chất thông thường Hơn thế nữa, giáo lý Phật giáo còn hướng con người trong quan hệ xã hội với con người và quan hệ với thiên nhiên một cách hài hòa và an lành, không làm tổn hại tới thiên nhiên, chúng sinh xung

quanh Ở khía cạnh này Phật giáo mang đến những giá trị tích cực cho cuộc sống về nhận thức, tư duy, sức khỏe và sự an lành, cực lạc trong tâm hồn của con người gắn với thiên nhiên và vì thế nó có sức hấp dẫn mạnh mẽ thu hút khách du lịch

Ba là, không gian văn hóa truyền thống của ngôi chùa kết tinh giá trị văn hóa

vật thể và phi vật thể của Phật giáo Hiện nay, cả nước có 465 ngôi chùa được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa quốc gia trong tổng số 3.058 di tích cấp quốc gia của Việt Nam Hầu hết các ngôi chùa được lựa chọn xây dựng vị trí vô cùng “đắc địa”, trong một khung cảnh thiên nhiên hùng vĩ đầy biểu cảm, tạo nên những danh lam thắng cảnh độc đáo, môi trường thanh tịnh đậm chất thiên nhiên Chùa là một phức hợp kiến trúc nghệ thuật gắn bó hữu cơ và tác động tương hỗ với cảnh quan thiên nhiên thơ mộng, gợi cảm, gắn bó con người với thiên nhiên mà nhà chùa là trung gian cầu nối, như: các khu thắng cảnh Yên Tử (Quảng Ninh), Hương Sơn (Hà Tây), Ngũ Hành Sơn (Đà Nẵng), núi Bà Đen (Tây Ninh), núi Sam (An Giang) Đây chính là những nơi có giá trị hấp dẫn du lịch cả về văn hóa và cảnh quan và được quy hoạch trở thành những khu du lịch quốc gia, điểm du lịch quốc gia trong Quy hoạch tổng thể phát triển du lịch Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030

Bốn là, lễ hội Phật giáo là những sinh hoạt văn hóa với các nghi thức tôn giáo

như: Lễ Vu Lan, Đại lễ Phật Đản, Đàn Tràng giải Oan, chạy đàn cầu mưa cho tới tụng kinh niệm Phật tuần rằm, hàng ngày Lễ hội Phật giáo là nơi tích hợp các mặt giá trị văn hóa phi vật thể rất phong phú và đa dạng, nơi giao lưu, cộng cảm và liên kết tình thân trong các cộng đồng Phật tử ở từng đạo tràng nói riêng, cộng đồng cư dân ở các làng xã, vùng miền nói chung Ngoài phần nghi lễ Phật giáo, nhiều hoạt động văn hóa nghệ thuật độc đáo như: diễn Chèo, hát Văn gắn với các tích Phật, tích truyện giàu tính nhân văn, múa Phật giáo (Lục cúng hoa đăng), âm nhạc Phật giáo, các phẩm phục làm cho lễ hội trở lên vô cùng hấp dẫn về giá trị văn hóa, nghệ thuật, tâm linh Đặc biệt đối với khách du lịch ở khía cạnh này, lễ hội Phật giáo trở thành những sự kiện thu hút những dòng khách đến tìm hiểu, chia sẻ, cùng sinh hoạt và trải nghiệm với cộng đồng Phật tử và người dân bản địa Một số lễ hội trở thành động cơ đi du lịch (mục đích chính) của các dòng khách hành hương như lễ hội Chùa Hương, lễ hội Yên Tử

Năm là, nghệ thuật âm nhạc và mỹ thuật Phật giáo cũng trở thành yếu tố vô

cùng hấp dẫn du lịch Âm nhạc với những phức điệu và âm thanh là những hợp tấu âm thanh rung động trầm lắng, mang sức mạnh mầu nhiệm, tác động tới cả “cõi giới xa xăm” Tiếng chuông, tiếng mõ, tiếng tụng kinh, ánh sáng huyền ảo của nến, mùi và khói hương không chỉ là phương tiện chuyển tải lời cầu nguyện của chúng sinh tới đức Phật, mà còn có tác dụng thức tỉnh những năng lực vốn tiềm ẩn trong các Phật tử, đánh thức tâm thiện, nhắc nhở và kêu gọi Phật tính trong con người

Mỹ thuật Phật giáo có thể thấy rõ nhất trong phong cách nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc trong các ngôi chùa, xứng đáng được tôn vinh là những bảo tàng nghệ thuật

mà du khách có thể chiêm ngưỡng Trong mỗi ngôi chùa ngoài vẻ đẹp, tinh tế của các họa tiết kiến trúc, điêu khắc còn thấy được nghệ thuật cấu trúc bày trí theo thuyết lý của Phật giáo trong mối tương quan con người trong vũ trụ “thiên - địa - nhân” mang tính hệ thống và tổng hợp, gắn bó hữu cơ giữa kiến trúc, điêu khắc, hội họa và cảnh trí thiên nhiên Sự sắp xếp theo một trật tự nhằm chuyển tải lịch sử tư tưởng Phật giáo sao cho mọi tín đồ có thể vừa chiêm bái, vừa được tiếp nhận nhiều tri thức về đạo Phật Không gian tạo hình trong chùa Phật chứa đựng hàm lượng thông tin phong phú, mang tính khái quát, hình tượng cô đọng, tinh tế Nhờ kết hợp giữa lý trí và tình cảm, giữa trí tuệ và cảm xúc, nhờ những hình tượng nghệ thuật vừa khái quát mang tính biểu trưng

mà không gian văn hóa trong chùa Phật thường xuyên có tác dụng giáo dục, hun đúc nhận thức và tình cảm của chúng sinh, qua đó mang lại cho con người cảm giác hạnh phúc đầy nhân tính, thánh thiện Đây là yếu tố hấp dẫn mang lại giá trị thụ hưởng, giá trị trải nghiệm cho du khách mỗi khi chiêm bái và tiếp nhận thần thái của không gian nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc, kết cấu bày trí, âm điệu và hương sắc trong không gian văn hóa các ngôi chùa Phật giáo

2 Sản phẩm du lịch văn hóa gắn với di sản văn hóa Phật giáo vùng Đông Bắc Bộ

Những yếu tố hấp dẫn đặc trưng nêu trên của hệ thống di sản văn hóa Phật giáo Việt Nam có thể nói là nguồn tài nguyên vô giá để có thể thiết kế lên những sản phẩm

du lịch thông qua đó mà con người (du khách) được tham gia, tham quan, tìm hiểu, chiêm bái, chiêm ngưỡng, thưởng thức, cùng trải nghiệm hòa đồng trong không gian văn hóa, cảnh quan các ngôi Chùa, lễ hội và nghệ thuật gắn với giáo lý, đạo đức Phật giáo

Chiến lược và Quy hoạch tổng thể phát triển du lịch Việt Nam đến năm 2020 và tầm nhìn đến năm 2030 đã xác định quan điểm, tầm nhìn và những giải pháp phát triển sản phẩm du lịch văn hóa Trong đó, việc phát huy giá trị di sản văn hóa Phật giáo gắn với các di tích lịch sử văn hóa nhằm nâng cao giá trị và đa dạng hóa sản phẩm du lịch

sẽ tập trung vào 3 nội dung chủ yếu sau:

Thứ nhất, quy hoạch phát triển các khu điểm du lịch trên sơ sở khai thác các giá

trị nổi bật về di sản văn hóa Phật giáo và cảnh quan như: Yên Tử, Hương Sơn, Tràng

An (Bái Đính), Đền Trần - Phủ Dầy, Chùa Keo, Côn Sơn - Kiếp Bạc, Quy hoạch vùng du lịch, quy hoạch phát triển du lịch trên địa bàn tỉnh và quy hoạch phát triển du lịch tại các khu, điểm du lịch này phải đồng thời gắn với bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa Phật giáo trong không gian văn hóa, cảnh quan chung của khu và kết nối với các khu, điểm du lịch khác trong vùng

Thứ hai, thiết kế các chương trình du lịch chuyên đề văn hóa tâm linh gắn với

phát huy giá trị di sản văn hóa Phật giáo; đồng thời lồng ghép các hoạt động tham quan, tìm hiểu, trải nghiệm cho du khách đến với không gian văn hóa, nghệ thuật các ngôi chùa, lễ hội Phật giáo trong tuyến du lịch

Thứ ba, tổ chức các hoạt động dịch vụ tạo thuận lợi, tiện nghi cho du khách tại

các khu, điểm du lịch trong không gian văn hóa Phật giáo để trở thành các sản phẩm đặc trưng phục vụ khách du lịch có mục đích văn hóa tâm linh gắn với Phật giáo Chuỗi cung ứng các dịch vụ từ việc thông tin, đi lại, nghỉ ngơi cho tới dịch vụ hướng dẫn và phục vụ tham quan, tham gia, tìm hiểu, chiêm bái, chiêm ngưỡng những giá trị văn hóa, tâm linh gắn với các di sản văn hóa Phật giáo

Sản phẩm du lịch cụ thể bao hàm tổ hợp nhóm các dịch vụ chủ yếu sau đây:

Dịch vụ chính đóng vai trò là động cơ thu hút khách đó là chuỗi hoạt động dịch

vụ phục vụ khách văn hóa tâm linh, gồm: tổ chức hướng dẫn tham quan danh thắng, chiêm ngưỡng cảnh quan trong không gian văn hóa khu vực chùa và phụ cận; các dịch

vụ phục vụ cúng bái, tế lễ; phục vụ bán, cho thuê hoặc mượn hoặc vật dụng, phương tiện tế lễ; các dịch vụ phục vụ lễ hội và hướng dẫn khách tham gia lễ hội; phục vụ thưởng thức nghệ thuật âm nhạc, múa, diễn tích truyện, diễn chèo, hát văn; các dịch vụ hướng dẫn, cung cấp thông tin, tra cứu, hội thảo phục vụ nghiên cứu, tìm hiểu văn hóa, nghệ thuật Phật giáo và các dịch vụ phục vụ hoạt động thiền, yoga, tụng kinh niệm phật và phục vụ các bữa ăn chay Tất cả những dịch vụ phục vụ phật tử và du khách tạo thuận lợi và thoải mái nhất để mục đích đến với cửa phật của họ được toại nguyện Hơn thế nữa, những dịch vụ đó có ý nghĩa vô cùng quan trọng giúp cho hoạt động cúng tế, cầu nguyện được diễn ra thuận tiện, may mắn, mát mẻ và làm cho bất cứ ai đến với cửa Phật, vãn cảnh chùa sẽ có được tinh thần thoải mái, mãn nguyện

Dịch vụ phục vụ các nhu cầu cơ bản cần thiết phải có để đảm bảo cho khách thực hiện tốt các hoạt động chính và các nhu cầu bổ sung giúp cho chuyến đi của khách đạt được nhiều mục tiêu như: đón tiếp, nghỉ ngơi, lưu trú, ăn uống, thông tin liên lạc, mua sắm Tất cả những nhu cầu này được đáp ứng tại chỗ thông qua các nhà cung cấp dịch vụ am hiểu mục đích của du khách

Dịch vụ lữ hành thiết kế đưa ra chương trình du lịch, thông tin, quảng bá, gom khách, đặt giữ chỗ, kết nối các dịch vụ cung ứng theo tuyến hành trình Ở đây, đặc biệt quan trọng cần nghiên cứu và phân biệt nhu cầu, mục đích du lịch văn hóa tâm linh gắn với Phật giáo Các chương trình du lịch được xây dựng gắn chặt với điểm đến là không gian văn hóa Phật giáo (ngôi Chùa) đáp ứng đúng nhu cầu đặc trưng của loại khách này

Dịch vụ vận chuyển đưa, đón khách theo tuyến hành trình trong đó điểm đến là các ngôi chùa đã xác định; dịch vụ bến đỗ và đi lại tại các điểm tham quan trong khu,

các dịch vụ hỗ trợ di chuyển bằng phương tiện nội bộ, phương tiện chuyên dùng như

xe điện, cáp treo, máng trượt, thuyền, đò, xuồng ;

3 Một số định hướng để phát triển sản phẩm du lịch văn hóa gắn với di sản văn hóa Phật giáo vùng Đông Bắc Bộ

Đông Bắc Bộ là trung tâm của văn hóa Phật giáo ở nước ta với hệ thống di sản văn hóa Phật giáo vô cùng dày đặc, phong phú và hấp dẫn có thể kể tên những địa danh gắn với những ngôi chùa như: Yên Tử, Ba Vàng, Cái Bầu (Quảng Ninh), Côn Sơn - Kiếp Bạc (Hải Dương), Hàm Long Phúc Lâm, Hải Ninh, Nguyệt Quang, Phổ Chiếu, Tường Long (Hải Phòng)

Vậy sản phẩm du lịch đến các điểm đến là di sản văn hóa Phật giáo vùng Đông Bắc Bộ cần có những nét đặc sắc gì? Những định hướng dưới đây tập trung vào những

nỗ lực khai thác phát huy giá trị di sản văn hóa Phật giáo vùng Đông Bắc Bộ, mà không đề cập khía cạnh kinh doanh du lịch thuần túy (không đặt vấn đề tăng thu hút lượng khách mà chú trọng thoả mãn nhu cầu của khách được thỏa nguyện khi đến cửa Phật)

Đầu tiên, quy hoạch cụ thể điểm du lịch quốc gia Yên Tử, Côn Sơn-Kiếp Bạc

và các điểm du lịch khác, tuyệt đối lấy giá trị văn hóa Phật giáo là yếu tố trung tâm, yếu tố hấp dẫn chính của quy hoạch; xác định văn hóa tâm linh gắn với Phật giáo là mục đích chính của du khách để quy hoạch tổ chức không gian du lịch điểm đến và thiết kế các chi tiết sản phẩm du lịch đáp ứng đúng nhu cầu đó Ví dụ nhà nghỉ, khách sạn ở khu vực Yên Tử có sách giới thiệu về lịch sử Phật giáo Thiền phái Trúc lâm gắn với Phật Hoàng Trần Nhân Tông

Thứ hai, hình thành các tuyến du lịch, xây dựng các chương trình du lịch đến

Yên Tử, đến Công Sơn - Kiếp Bạc, Đền Cửa Ông và kết nối với các đền chùa ở Hải Phòng, Quảng Ninh, Hải Dương Đồng thời kết nối với các điểm đến khác như Hạ Long, Bái Tử Long, Cát Bà, Đồ Sơn, Trà Cổ vào những thời kỳ thấp điểm, mùa hè

Thứ ba, nghiên cứu, trùng tu, phục dựng, bảo quản gìn giữ những giá trị di sản

văn hóa Phật Giáo; biên tập và diễn giải những giá trị lịch sử Phật giáo gắn với những danh nhân và văn hóa bản địa làng xã, những hoạt động văn hóa, nghệ thuật, chò trơi, tích truyện dân gian Tất cả những yếu tố đó xây dựng thành tài liệu nghiên cứu, hướng dẫn tìm hiểu, quảng bá cho điểm đến với những giá trị văn hóa Phật giáo đặc sắc

Thứ tư, khuyến khích các tăng ny, phật tử hoạt động tích cực hướng tới mang

đến những giá trị chân thiện mỹ cho du khách; các hoạt động làm gương cho quần chúng noi theo về tư duy và hành vi theo đạo đức Phật giáo trong quan hệ giữa người với người và giữa con người với thiên nhiên, đặc biệt thích hợp với Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử với các hoạt động thiền, yoga và tu luyện Hình thành những bài, sách

hướng dẫn phương pháp tự tu tại gia, tự thiền giúp cho người ta tìm thấy giá trị cực lạc, từ, bi, hỉ, xả của Phật giáo;

Thứ năm, hướng cho cộng đồng dân cư địa phương hưởng ứng làm theo, sống

tốt đời đẹp đạo hướng thiện thông qua chính các hoạt động cung cấp dịch vụ: kinh doanh có đạo đức (không chộp giật, chèo kéo, đeo bám, lừa đảo), giữ gìn vệ sinh, bảo

vệ môi trường, yêu quý và tận tâm với khách hành hương; tự hào, tôn vinh về nếp sống văn hóa đầy chất nhân văn do Phật giáo mang lại cho địa phương

Kết luận

Văn hóa Phật giáo vùng Đông Bắc Bộ nói riêng và Việt Nam nói chung để lại trong kho tàng di sản văn hóa của dân tộc với những giá trị vô cùng đặc sắc và hấp dẫn

du lịch Hàng năm, du khách thập phương hành hương đến với cửa Phật ngày càng nhiều; nhiều hoạt động đón tiếp và phục vụ du khách ngày càng tốt hơn, chu đáo hơn Với sự đóng góp tích cực của các tăng ny, phật tử mà hoạt động du lịch ngày càng hoàn thiện cả về khía cạnh người cung cấp dịch vụ và cả đối với du khách tiếp nhận được những giá trị tinh hoa từ văn hóa Phật giáo mang lại Sản phẩm du lịch độc đáo

về văn hóa tâm linh gắn với Phật giáo do vậy đang hình thành rõ nét và sẽ góp phần tích cực vào việc hình thành và định vị thương hiệu du lịch Việt Nam./

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Dương Văn Sáu (2004), Lễ hội Việt Nam trong sự phát triển du lịch, NXB Đại học

Văn hóa Hà Nội, Hà Nội

2 Dương Văn Sáu (2004), Di tích lịch sử văn hóa và Danh thắng Việt Nam,, Nxb Đại

học Quốc gia Hà Nội

3 Trần Ngọc Thêm (1997), Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam, NXB Trẻ, Hồ Chí

Minh

4 Ngô Đức Thịnh (2004), Văn hóa vùng và phân vùng văn hóa ở Việt Nam, NXB Trẻ,

TP HCM

5. Trần Quốc Vượng (2001), Cơ sở văn hóa Việt Nam, NXB Giáo dục, Hà Nội.

6 Quyết định số 2473/QĐ-TTg ngày 30 tháng 12 năm 2011, Chiến lược phát triển du

lịch Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030