NGHIÊN CỨU XÁC LẬP CƠ SỞ KHOA HỌC CHO ĐỊNH HƯỚNG QUY HOẠCH BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG KHU VỰC ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TẠI HÒA LẠC VÀ CÁC XÃ LÂN CẬN

Với tính cấp thiết trên, học viên chọn đề tài: “Nghiên cứu xác lập cơ sở khoa học cho định hướng quy hoạch bảo vệ môi trường khu vực Đại học Quốc gia Hà Nội tại Hòa Lạc và các xã lân cận

Đại học quốc gia hà nội

Trờng đại học khoa học tự nhiên

Đại học quốc gia hà nội

Trờng đại học khoa học tự nhiên

*******

Nguyễn Thị Bớch Đào

NGHIấN CỨU XÁC LẬP CƠ SỞ KHOA HỌC CHO ĐỊNH HƯỚNG QUY HOẠCH BẢO VỆ MễI TRƯỜNG KHU VỰC ĐẠI HỌC QUỐC

GIA HÀ NỘI TẠI HềA LẠC VÀ CÁC XÃ LÂN CẬN

Chuyên ngành: Sử dụng và bảo vệ Tài nguyên Môi trờng

Mã số: 60 85 15

Luận văn thạc sỹ khoa học

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS ĐẶNG VĂN BÀO

Hà nội – 2010

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong vài thập niên gần đây, thế giới phải đối mặt với nhiều thách thức nhưgia tăng dân số, công nghiệp hóa, đô thị hóa, khủng hoảng về kinh tế, chính trị và xãhội, đặc biệt là sự suy thoái nghiêm trọng về môi trường Là một quốc gia đang pháttriển, những thách thức đó đối với Việt Nam càng to lớn hơn Vậy nguyên nhân dođâu và làm thế nào để giải quyết những vấn đề trên? Hiện nay, phát triển bền vững

là mục tiêu mà toàn nhân loại hướng tới để giải quyết những thách thức đó Nhưnglàm thế nào để phát triển bền vững đang là câu hỏi còn gây nhiều tranh cãi Tuynhiên, phát triển bền vững luôn gắn liền với khai thác, sử dụng hợp lý tài nguyênthiên nhiên và bảo vệ môi trường Vì vậy, việc đánh giá đúng hiện trạng sử dụngcác nguồn tài nguyên cho các loại hình sản xuất nhằm xác lập cơ sở để định hướngbảo vệ môi trường sinh thái theo đơn vị lãnh thổ là nhiệm vụ quan trọng hàng đầucần có sự vào cuộc của các nhà Địa lý

Thạch Thất là một huyện có diện tích tự nhiên tương đối rộng 202,5 km2, vớinhiều trục đường giao thông lớn chạy qua, đây là khu vực có vị trí quan trọng trongphát triển kinh tế - xã hội của Thủ đô Hà Nội Trong những năm gần đây, chính phủđang triển khai nhiều dự án cấp quốc gia như mở rộng và nâng cấp tuyến đường caotốc Láng – Hòa Lạc, khu công nghệ cao Láng – Hòa Lạc, khu Đại học Quốc gia HàNội tại Hòa Lạc, tuyến đường vành đai 4 của Hà Nội, khu công nghiệp Phú Cát,cụm công nghiệp Bình Phú, hệ thống khu đô thị Liên Quan, Ngọc Liệp…khiếnThạch Thất trở thành nơi có tốc độ phát triển công nghiệp hóa, đô thị hóa sôi độngnhất trong các huyện ngoại thành Tình hình phát triển kinh tế - xã hội của khu vực

có nhiều biến động, việc khai thác sử dụng các nguồn tài nguyên bộc lộ nhiều hạnchế, môi trường dân sinh và cảnh quan huyện bị tác động mạnh mẽ Nguy cơ gâysuy thoái tài nguyên đang trở nên đáng lo ngại Và khu vực xây dựng trường Đạihọc Quốc gia Hà Nội tại Hòa Lạc là một trong những khu vực điển hình như vậy.Với đặc trưng địa hình là khu vực bán sơn địa, nơi hội tụ của các nhánh sông bắt

nguồn từ núi Viên Nam trước khi đổ vào sông Tích Vì vậy, môi trường ở đây cóliên quan chặt chẽ tới môi trường của các khu vực phía nguồn của các nhánh sôngnày Trong khi đó, nhân dân sống chủ yếu bằng nghề nông, nhận thức bảo vệ môitrường còn yếu kém, đời sống còn gặp nhiều khó khăn, nền kinh tế của địa phươngchưa tương xứng với tiềm năng sẵn có Các dự án, đề tài quy hoạch của khu vựccòn mang tính đơn ngành, đơn vùng, chưa thực sự đáp ứng phát triển kinh tế, vănhóa xã hội và bảo vệ môi trường một cách hiệu quả theo mục tiêu đã được Đại hội

Đảng toàn quốc lần thứ IX thông qua: “Phát triển nhanh, hiệu quả và bền vững, tăng trưởng kinh tế đi đôi với thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường”.

Với tính cấp thiết trên, học viên chọn đề tài: “Nghiên cứu xác lập cơ sở khoa học cho định hướng quy hoạch bảo vệ môi trường khu vực Đại học Quốc gia Hà Nội tại Hòa Lạc và các xã lân cận” nhằm đưa ra cái nhìn toàn cảnh về điều kiện địa

lý khu vực là bước đi quan trọng để sử dụng hợp lý lãnh thổ, bảo vệ môi trường,hướng tới phát triển bền vững

2 Mục tiêu, nhiệm vụ

- Mục Tiêu: Xác lập cơ sở khoa học cho định hướng quy hoạch bảo vệ môi

trường dựa trên kết quả đánh giá tổng hợp các điều kiện địa lý khu vực Đại họcQuốc gia Hà Nội tại Hòa Lạc và các xã lân cận

- Nhiệm vụ: Để thực hiện mục tiêu trên, nội dung và nhiệm vụ cần nghiên

3) Nghiên cứu đặc điểm phân hóa cảnh quan khu vực, các mâu thuẫn vàthành lập bộ bản đồ chuyên đề phục vụ cho mục đích sử dụng hợp lý tài nguyên,bảo vệ môi trường.

4) Đề xuất định hướng, giải pháp khả thi để phát triển, khai thác và sử dụngtài nguyên để bảo vệ môi trường hiệu quả theo các tiểu vùng cảnh quan

3 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi không gian: Lãnh thổ nghiên cứu được giới hạn trong vị trí địa lý

và ranh giới hành chính các xã Thạch Hòa, Tiến Xuân và Yên Bình thuộc huyệnThạch Thất thành phố Hà Nội

Phạm vi khoa học: Đề tài tập trung nghiên cứu vấn đề đánh giá tổng hợp các

điều kiện địa lý tự nhiên, kinh tế - xã hội bao gồm phân tích hiện trạng, diễn biếncác hoạt động khai thác, sử dụng tài nguyên, các vấn đề môi trường nảy sinh làm cơ

sở cho đề xuất các định hướng và giải pháp sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiênbảo vệ môi trường khu vực nghiên cứu trong thời kì công nghiệp hóa - hiện đại hóađất nước

4 Cơ sở tài liệu

Cơ sở dữ liệu của đề tài gồm:

- Các tài liệu, công trình nghiên cứu mang tính lý luận và thực tiễn cóliên quan đến đề tài

- Số liệu thống kê của huyện Thạch Thất về điều kiện tư nhiên và tàinguyên thiên nhiên của 3 xã thuộc khu vực nghiên cứu

- Báo cáo quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội huyện ThạchThất đến năm 2010 và định hướng đến 2020; Báo cáo tổng hợp quy hoạchĐHQG Hà Nội tại Hòa Lạc đến năm 2020 và tầm nhìn đến năm 2050; Bản

đồ địa hình 1: 25.000

- Các kết quả khảo sát thực địa

5 Kết quả và ý nghĩa

- Kết quả

+ Tập bản đồ chuyên đề và tổng hợp: bản đồ địa chất, bản đồ địa mạo,bản đồ thổ nhưỡng, bản đồ hiện trạng sử dụng đất, bản đồ cảnh quan

+ Phân tích các mâu thuẫn trong khai thác, sử dụng tài nguyên và các hệquả môi trường

+ Xác lập được các định hướng tổ chức không gian sử dụng hợp lý tàinguyên và bảo vệ môi trường trên quan điểm liên kết các tiểu vùng cảnh quan

- ý nghĩa

i) Ý nghĩa khoa học: Phát triển tiếp cận liên ngành trong đánh giá tổng

hợp điều kiện tự nhiên phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, và liên vùng trongnghiên cứu địa lý ứng dụng cho vùng đồi núi thấp chuyển tiếp

ii) Ý nghĩa thực tiễn: Kết quả đề tài là tài liệu tham khảo cho công tác

định hướng sử dụng hợp lý tài nguyên, bảo vệ môi trường đối với các xã thuộckhu vực nghiên cứu

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục, tài liệu tham khảo, nội dung luận văngồm ba chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Chương 2: Đặc điểm tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên, kinh tế - xã hội vàmôi trường

Chương 3: Định hướng sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1.1 Các vấn đề lý luận quy hoạch bảo vệ môi trường trên cơ sở tiếp cận địa lý tổng hợp

1.1.1 Những vấn đề cơ bản về quy hoạch bảo vệ môi trường

a – Khái niệm chung

Từ những thập kỉ 40 – 60 của thế kỉ XX, yếu tố BVMT đã được đưa vàotrong các quy hoạch phát triển kinh tế, để đề xuất các kế hoạch cải thiện tình trạnglộn xộn của xã hội, cải thiện điều kiện vệ sinh môi trường, đó có thể coi là tiền thâncủa QHBVMT

Nhưng thuật ngữ QHBVMT thực sự xuất hiện vào những năm 70 và đượcphổ biến rộng rãi trong những năm 90 của thế kỷ XX Quy hoạch bảo vệ môi trường

là một khái niệm tương đối mới không chỉ với Việt Nam mà còn với nhiều nướctrên thế giới, do đó tồn tại nhiều quan niệm phương pháp khác nhau về vấn đề này.Xuất phát từ thực tế của từng quốc gia mà QHBVMT có thể chỉ là quy hoạch sửdụng đất, quy hoạch sử dụng tài nguyên hoặc là một quy hoạch tổng hợp kinh tế –

xã hội và tài nguyên – môi trường Cụ thể như: tại Hà Lan, QHBVMT là cầu nốigiữa qui hoạch không gian và việc lập chính sách môi trường, trong khi đó ở BắcMỹ, QHBVMT lại là phương pháp qui hoạch tổng hợp (kinh tế – xã hội, quản lýmôi trường tổng hợp, quản lý hệ sinh thái và quản lý tổng hợp các nguồn tàinguyên)

Tương tự như sự khác biệt về quan điểm của từng quốc gia riêng biệt, cácnhà khoa học, các tổ chức kinh tế trên thế giới cũng có những quan điểm chưathống nhất về QHBVMT, cụ thể như:

 Theo Susan Buckingham – Hatfiel & Bob Evams (1962), QHBVMT

có thể hiểu rất rộng là quá trình hình thành, đánh giá và thực hiện chính sách môitrường;

 Ortolanto (1984) quan niệm rằng: QHBVMT là một công việc hết sứcphức tạp và để thực hiện QHBVMT phải sử dụng kiến thức liên ngành Cũng theo

Ortolanto, nội dung của QHBVMT bao gồm qui hoạch sử dụng đất, quản lý chất tồn

dư và kỹ thuật ĐTM;

 Baldwin (1984) cho rằng: QHBVMT là việc khởi thảo và điều hànhcác hoạt động nhằm hướng dẫn, kiểm soát thu nhập, biến đổi, phân bổ và đổ thảimột cách phù hợp với các hoạt động của con người sao cho các quá trình tự nhiên,sinh thái và xã hội tổn thất một cách ít nhất;

 Anne Beer (1990) cho rằng QHBVMT phải là cơ sở cho tất cả cácquyết định để phát triển có tính địa phương;

 Toner (1996) cho rằng QHBVMT là việc ứng dụng các kiến thức vềkhoa học tự nhiên và sức khỏe trong các quyết định về sử dụng đất;

 Malone – Lee Lao Choo (1997) cho rằng để giải quyết những xungđột về môi trường và phát triển cần thiết phải xây dựng hệ thống qui hoạch trên cơ

sở những vấn đề môi trường;

 Alan Gilpin (1996) cho rằng QHBVMT là “việc xác định các mụctiêu mong muốn về kinh tế xã hội đối với môi trường tự nhiên và tạo ra các chươngtrình, qui trình quản lý để đạt được mục tiêu đó” Những vấn đề trong QHBVMTthành phố và qui hoạch môi trường vùng bao gồm: sử dụng đất, giao thông vận tải,lao động, sức khỏe, các trung tâm, thị xã, dân số, chính sách của nhà nước về định

cư, các vấn đề nhà ở, công nghiệp, phát triển đô thị, chính sách môi trường đối vớiquốc gia, vùng và đô thị, các vấn đề về ô nhiễm và ĐTM;

 Theo ADB (1991): trong qui hoạch nhằm phát triển vùng, các thông

số môi trường cần được đưa vào qui hoạch ngay từ đầu và sản phẩm cuối cùng làqui hoạch phát triển kinh tế – xã hội vùng với những cân nhắc cần thiết tới nhu cầuphát triển bền vững bằng cách nhất thể hóa với quản lý tài nguyên và môi trường

Và tại Việt Nam:

 Trong cuốn ĐTM của Lê Thạc Cán (1994) [3] sử dụng thuật ngữ “Lập

kế hoạch hóa môi trường” để chỉ việc lập kế hoạch, trong đó các mục tiêu phát triểnkinh tế – xã hội được xem xét một cách tổng hợp với các mục tiêu về môi trường,nhằm đảm bảo khả năng thực tế cho việc thực hiện phát triển bền vững;

 Trịnh Thị Thanh trong “Nghiên cứu về phương pháp luận Quy hoạchmôi trường” (1998) [23] cho rằng: “QHBVMT là quá trình sử dụng có hệ thống cáckiến thức khoa học để xây dựng các chính sách và biện pháp trong khai thác và sửdụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường nhằm định hướng các hoạt động pháttriển trong khu vực, bảo đảm mục tiêu phát triển bền vững”.

 Luật bảo vệ môi trường của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa ViệtNam được ban bố năm 1994 có ghi: “Nhà nước thống nhất quản lý, bảo vệ môitrường trong phạm vi cả nước, lập quy hoạch bảo vệ môi trường” (Điều 3, chươngI) Vậy quy hoạch bảo vệ môi trường đã được nhà nước Việt Nam ghi thành luật; làcông việc phải làm trong công tác quản lý, bảo vệ môi trường

Như vậy QHBVMT có thể hiểu là việc xác lập các mục tiêu môi trường mong muốn, đề xuất và lựa chọn phương án, giải pháp để bảo vệ, cải thiện và phát triển những môi trường thành phần hay tài nguyên của môi trường nhằm tăng cường một cách tốt nhất năng lực, chất lượng của chúng theo mục tiêu đã đề ra.

Nhiệm vụ cơ bản của QHBVMT là giải quyết những mâu thuẫn giữa tăng

trưởng kinh tế và chất lượng môi trường, giữa tăng trưởng kinh tế và việc bảo tồncác nguồn tài nguyên thiên nhiên; duy trì sự cân đối hài hòa các hoạt động phát triển

mà con người vì lợi ích của mình đã áp đặt quá mức lên các hệ tự nhiên Có thể xemquy hoạch bảo vệ môi trường là giải pháp nhằm thống nhất giữa phát triển kinh tế -

xã hội và bảo vệ tài nguyên - môi trường Nó giúp tạo ra cơ chế để giải quyết sựmâu thuẫn vốn có giữa phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ môi trường – tài nguyên

Bản chất của QHBVMT nhằm phục vụ cho quá trình xây dựng chính sách,

hoạch định mục tiêu bảo vệ môi trường, khai thác và sử dụng hợp lý tài nguyên,phân vùng không gian lãnh thổ theo yếu tố môi trường, điều hòa sự phát triển kinh

tế - xã hội theo khả năng chịu tải của môi trường, phục vụ phát triển bền vững [25]

Mục tiêu cơ bản của QHBVMT là hướng tới sự phát triển bền vững của một

vùng lãnh thổ Đó chính là sự điều tiết mối quan hệ hữu cơ giữa phát triển kinh tế,

xã hội với tài nguyên môi trường Một mặt bảo đảm sự phát triển của hệ thống kinh

tế - xã hội không vượt quá mức tải của hệ thống tự nhiên Từ góc độ bảo vệ tàinguyên mà ra các kế hoạch phát triển sử dụng hợp lý tài nguyên không hủy hoại

môi trường Mặt khác, bảo đảm bản thân việc sử dụng tài nguyên thiên nhiên và bảo

vệ môi trường hài hòa với sự phát triển kinh tế của hệ thống kinh tế - xã hội Quản

lý và quy hoạch tài nguyên – môi trường tăng khả năng tái sinh của các tài nguyên

có thể tái sinh và khả năng chịu đựng của môi trường làm cho nó không gây hạn chếcho sự phát triển của kinh tế - xã hội [25]

Nội dung cơ bản trong QHBVMT: Phân tích, đánh giá các điều kiện tự

nhiên, hiện trạng tài nguyên, môi trường và tình hình kinh tế - xã hội của vùng quyhoạch; dự báo xu thế phát triển kinh tế - xã hội và xu thế diễn biến tài nguyên, môitrường tại vùng quy hoạch; phân vùng đơn vị chức năng môi trường và dự báonhững vấn đề môi trường nổi cộm; đề xuất ý tưởng, giải pháp quy hoạch môitrường; xây dựng bản đồ QHBVMT [25]

b – Tổng quan tình hình nghiên cứu QHBVMT

* Tình hình nghiên cứu QHBVMT ở ngoài nước

Năm 1977 John M.Edington và M Anh Edington xuất bản cuốn sách “Sinhthái học trong và QHBVMT ” phân tích rõ nhưng vấn đề sinh thái trong QHMT, sửdụng đất nông thôn, phát triển đô thị, công nghiệp Sau đó năm 1985, Walter E.Westman cũng nhấn mạnh về ảnh hưởng sinh thái và mối quan hệ khăng khít giữasinh thái và ĐTM, trong cuốn “Sinh thái , ĐTM, QHBVMT” [19]

Trong cuốn sách “QHBVMT và ra quyết định” của Leonard Ortolano (1984)

đã cho rằng, QHBVMT sử dụng kiến thức liên ngành về địa chất, cảnh quan, sinhhọc, thẩm mỹ môi trường, luật và chính sách môi trường, giải quyết các vấn đề vềchất thải, ĐTM, sử dụng đất

Cuốn “QHBVMT cho các cộng đồng nhỏ”của hãng Bảo vệ môi trường Mỹ(1994) đã hướng dẫn QHBVMT cần tôn trọng quyền của nhân dân, của cộng đồng,nhu cầu của cộng đồng, giải quyết các nhu cầu đó cho cộng đồng Ở Anh, đáng chú

ý có công trình “ QHBVMT cho phát triển vùng” của Anne R Beer (1990) trong đó

đã trình bày mỗi quan hệ giữa QHBVMT và quy hoạch vùng

Cuốn “QHBVMT bền vững” được biên tập bởi Andrew Blower xuất bản lầnđầu ở Luân Đôn vào năm 1993, sau đó tái bản nhiều lần, đã đưa ra 10 vấn đề cho

QHBVMT: (1) sự thay đổi theo thời gian, (2) quy hoạch nền, quy hoạch thành phố,quy hoạch sử dụng đất, quy hoạch bền vững cấp địa phương, dự báo tương lai choquy hoạch, (3) các hệ sinh thái TNTN, (4) chính sách năng lượng bền vững, (5) ônhiễm và rác thải gánh nặng của bền vững, (6) xây dựng một môi trường bền vững,(7) lợi ích giữa giao thông vận tải công cộng và tư nhân, (8) kinh tế bền vững, (9)quy hoạch khu vực thành phố bền vững, (10) thực hiện và quy hoạch

Ngân hàng phát triển Châu Á (ADB) trong báo cáo môi trường số 3 năm

1991 đã nhấn mạnh có môi liên hệ giữ phát triển kinh tế và sử dụng nguồn lực, sựtác động của kế hoạch phát triển và môi trường khu vực; QHBVMT không tách rờiquy hoạch phát triển kinh tế

Trong một bài viết “Triển vọng của địa học môi trường Trung Quốc”, tác giảChen Jingsheng (1986) đã nêu lên các tiến bộ của địa học môi trường ở TrungQuốc, điều tra tổng hợp chất lượng môi trường, nghiên cứu phân vùng môi trường

và QHBVMT

Ở Singapore, Malone – Leo Lai Cho (1997) đã trình bày quan điểm:QHBVMT đáp ứng nhu cầu về nhà ở, việc làm và nghỉ ngơi, giải quyết xung đột vềmôi trường và phát triển, cần thiết phải quy hạoch trên cơ sở những vấn đề về môitrường [30]

* Tình hình nghiên cứu trong nước

Có thể nói, nhưng nghiên cứu QHBVMT ở Việt Nam được bắt đầu khá sớm

và không chính thức trong các quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội của cảnước và các địa phương, cũng như các quy hoạch ngành nông – lâm nghiệp khác

Và nó chỉ được đặt ra một cách rõ ràng từ sau Luật Bảo vệ môi trường Một số côngtrình nghiên cứu lý thuyết về QHBVMT có thể kể đến như: “nghiên cứu về Phươngpháp luận QHBVMT” - “nghiên cứu xây dựng hướng dẫn QHBVMT và xây dựngQHBVMT”, do TS Trịnh Thị Thanh, khoa Môi trường, trường Đại học Khoa học

Tự nhiên – ĐHQG Hà Nội chủ trì thực hiện năm 1998,1999 Một số nghiên cứuđịnh hướng QHBVMT cho các vùng kinh tế có thể kể đến như: “Nghiên cứu xâydựng QHBVMT phục vụ phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bằng sông Hồng” do

GS Lê Quí An làm chủ nhiệm; “ Nghiên cứu xây dựng QHBVMT vùng kinh tếtrọng điểm miền Trung” do Phân viện Nhiệt đới Môi trường Quân sự chủ trì;

“Nghiên cứu mẫu QHBVMT thị xã Bắc Ninh” dự án hợp tác giữa Việt Nam –Canada 2002-2003, do Viện Môi trường và phát triển bền vững, Hội Bảo vệ TNTN

và Môi trường Việt nam thực hiện

Ngoài ra, đóng góp tích cực về mặt phương pháp luận QHBVMT phải kể đếncòn có các tham luận tại các cuộc hội thảo liên quan đến QHBVMT: Hội thảoQHBVMT do Cục Môi trường – Bộ Khoa học Công nghệ và Môi trường (nay là BộTài nguyên và Môi trường) tổ chức tại Hà Nội (tháng 5-2001); hội thảo khoa học

“Phương pháp luận QHBVMT và các vấn đề môi trường ưu tiên tại vùng ĐôngNam Bộ” do viện Môi trường và Tài nguyên tổ chức tại Vũng Tàu (tháng 10-2002);hội thảo “BVMT và phát triển bễn vững ở Việt Nam” do Ban khoa giáo Trung ương

tổ chức tại thành phố Hồ Chí Minh (tháng 4-2004)

QHBVMT là một trong những vấn đề đang nổi lên ở Việt Nam, được sựquan tâm và khuyến khích của chính phủ, các bộ ngành, thu hút được sự tham gianghiên cứu của nhiều tổ chức, cá nhân QHBVMT có mục tiêu rõ ràng và là một bộphận của quy hoạch phát triển KT-XH

1.1.2 Lý luận về xác lập cơ sở cho định hướng QHBVMT khu vực xây dựng ĐHQG tại Láng Hòa Lạc và các xã lân cận

Xuất phát từ nhiệm vụ, nội dung cơ bản của QHBVMT và đặc điểm địa hình,dòng vận chuyển vật chất năng lượng khu vực xây dựng ĐHQG tại Láng Hòa Lạc

và các xã lân cận (các sông, suối trong khu vực đóng vai trò là dòng vận chuyển vậtchất từ lưu vực xuống vùng thung lũng, đồng bằng vùng lưu vực thấp hơn), để xáclập cơ sở cho QHBVMT, cần nghiên cứu trên cơ sở nghiên cứu, phân tích các đơn

vị cảnh quan của khu vực này Bởi lẽ, theo quan điểm nghiên cứu cảnh quan, cácđiều kiện tự nhiên cùng với dạng khai thác, sử dụng đất tạo thành một địa hệ Cảnhquan lưu vực được coi như một hệ thống tự nhiên với những đặc trưng riêng về điềukiện tự nhiên, được phân biệt với những dạng cảnh quan khác nhờ vào đặc trưngcủa cán cân nước và chế độ nước, mực nước ngầm, mạng lưới thủy văn, dòng chảy

và các quá trình địa mạo Các hoạt động kinh tế - xã hội của con người tác động đếncảnh quan lưu vực theo hai hướng: một mặt các hoạt động như khai hoang mở rộngdiện tích rừng, khai thác khoáng sản, xây dựng cơ sở hạ tầng, san lấp mặt bằng vồhình lấp đi mạng lưới sông suối, thay đổi dòng chảy, thúc đẩy các quá trình dichuyển vật chất trên sườn; nhưng mặt khác các công trình thủy lợi như hồ đập, kênhmương dẫn nước, dòng chảy nhân tạo lại góp phần làm điều hòa dòng chảy chovùng hạ lưu Hiệu ứng của các tác động này phụ thuộc cấu trúc cảnh quan và thông

số thủy văn của lưu vực Với lãnh thổ tập trung đồi, núi thấp như ở khu vực các xãTiến Xuân và Yên Bình, hoạt động kinh tế - xã hội thông qua khai thác, sử dụng tàinguyên và xả thải gây ảnh hưởng trực tiếp tới tầng đất, suy giảm lớp phủ rừng, xóimòn và bồi lắng lòng sông, hồ chứa, ô nhiễm môi trường nước không chỉ của khuvực mà còn liên quan tới môi trường nước của các vùng phụ lưu thấp hơn, trong đó

có khu vực xây dựng ĐHQG Hà Nội Vì vậy, vấn đề khai thác, sử dụng hợp lý tàinguyên thiên nhiên có ý nghĩa rất to lớn đối với việc bảo đảm tính bền vững củacảnh quan lưu vực Việc nghiên cứu phân tích các điều kiện phân bố và đặc điểmđịa mạo, đặc điểm thủy văn, lớp phủ thổ nhưỡng trong khu vực xây dựng ĐHQG

Hà Nội và các xã lân cận sẽ cung cấp những thông tin quan trọng nhằm đáp ứng nhucầu sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường

* Khái niệm cảnh quan

Lịch sử phát triển của Cảnh quan học gắn liền với tên tuổi của nhiều nhàkhoa học Xô Viết như: B.N Xukatror, V.A Nhicolaev, B.B Polunov, Có thể nóinền tảng cơ sở của khoa học cảnh quan có từ rất sớm và đi sâu vào đời sống củanhân loại Vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX V.V.Docutraev (1846-1903) - ngườiđược coi là nhà khoa học đặt nền móng cho học thuyết cảnh quan và là người đầutiên thực hiện nguyên tắc tổng hợp nghiên cứu các điều kiện tự nhiên tại các địaphương cụ thể Ông cho rằng thổ nhưỡng là hàm số của tất cả các yếu tố địa lýkhác: kiểu nham, khí hậu, sinh vật… Theo ông: “phải nghiên cứu thiên nhiên thốngnhất, toàn vẹn và không tách rời từng phần” Tư tưởng này là tiếp nối quan điểmcủa Alecxăng Humbol (1765-1859), khi đề ra nguyên tắc nghiên cứu tổng hợp cáchiện tượng tự nhiên, theo ông: “Địa lý học cung cấp lối nhìn chung về những hiện

tượng trên mặt đất vói sự liên kết phụ thuộc của chúng” Sau chiến tranh thế giớithứ II, cảnh quan học thực sự phát triển và được xác định như một “đơn vị cơ sởdựa trên sự thống nhất các quy luật phân hoá địa đới và phi địa đới” (A.G.Ixatrenco, 1953) Đây là giai đoạn nghiên cứu cấu trúc không gian của cảnh quan vàxem các cảnh quan là những hệ thống cấu trúc không gian phức tạp có tính chấtphân bậc logic theo những trật tự xác định [9]

Từ khi phát triển đến nay, cảnh quan học luôn tiếp cận đến cơ chế trao đổivật chất và năng lượng cũng như trao đổi các thông tin giữa các hợp phần trongcảnh quan Sự trao đổi đó thể hiện ở các đơn vị cảnh quan cùng bậc, từ đơn vị bậccao xuống các đơn vị bậc thấp hơn và ngược lại Cùng với sự phát triển của cảnhquan thì nhiều khoa học liên ngành cũng như các quan điểm đã được sử dụng đểnghiên cứu nó Đặc biệt là việc sử dụng các tiếp cận hệ thống, tiếp cận sinh thái…Với đặc điểm của khu vực nghiên cứu là dải ven biển nằm trong dải chuyển tiếpgiữa đất liền và biển thì quan điểm và cách tiếp cận hệ thống là rất quan trọng Cóthể coi khu vực nghiên cứu là một vùng lãnh thổ tự nhiên đặc biệt do tác độngtương hỗ của các thành phần tự nhiên hay đó chính là các yếu tố thành tạo cảnhquan Ngoài ra các hoạt động nhân sinh cũng đóng vai trò rất quan trọng

Trong các hợp phần tự nhiên, nhân tố khí hậu ảnh hưởng tới dòng chảy củadòng sông, sóng, tới các hoạt động sản xuất… Nhân tố địa chất có vai trò trong việcthành tạo các vùng tài nguyên khoáng sản và các dạng địa hình Địa hình lại ảnhhưởng tới quá trình di chuyển vật chất từ sông ra biển và từ biển vào Nguồn phù sa

và các loại dinh dưỡng từ các sông cũng như lượng nước ngọt còn tạo độ muối thíchhợp trong nuôi trông thủy hải sản…

Nhân tố con người đã tác động lên vùng cửa sông ở trên bằng các hoạt độngphát triển kinh tế Trước tiên họ phải tận dụng những điều kiện thuận lợi và hạn chếnhững bất lợi của lãnh thổ cư trú và sản xuất Sự tác động này làm thay đổi các đặctrưng của cảnh quan như độ cao, độ chia cắt của địa hình, thành phần và chất lượngcác sinh vật…hay nói cách khác con người đã là thay đổi chu trình vật chất và nănglượng của cảnh quan

Từ đó cho thấy, mối liên hệ giữa tự nhiên với các hợp phần đã tạo nên cấutrúc các đơn vị cảnh quan thể hiện sự tương đồng giữa các yếu tố tự nhiên và conngười thông qua các hoạt động phát triển kinh tế xã hội Mỗi một đơn vị cảnh quan

có những đặc thù riêng, những tiềm năng tự nhiên và các hoạt động khai thác củacon người.

Như vậy, có thể nói việc nghiên cứu cảnh quan rất cần thiết trong giai đoạnphát triển kinh tế hiện nay Mặc dù có rất nhiều định nghĩa về cảnh quan, nhưngnhìn chung các tác giả đều theo một trong ba quan niệm sau:

- Quan niệm chung: Cảnh quan biểu thị tổng hợp thể địa lý của một cấp bất

kỳ, đồng nghĩa với tổng thể tự nhiên - lãnh thổ, địa tổng thể tự nhiên hay địa hệ tựnhiên

Các tác giả đại diện cho quan điểm này gồm: F.N.Minkov, N.A.Gvozdetxki,P.X.Kuznhexov, V.P.Prokave, D.L.Aramand- 1983 viết “…tổng hợp thể lãnh thổ tựnhiên là một phần lãnh thổ hay khu vực được phân chia một cách ước lệ bằng cácranh giới nằm ngang theo nguyên tắc mất dần ảnh hưởng của nhân tố theo đó tổngthể được định ra” Nhược điểm của quan điểm này là không phản ánh giới hạn vềmặt lãnh thổ vì thế theo đánh giá của TSKH Phạm Hoàng Hải

và nnk chỉ thích hợp cho việc nghiên cứu môi trường tự nhiên, cho một loại hình sửdụng rất cụ thể như cho các vườn bảo vệ tự nhiên, cho phát triển một số giống, loàinào đó [6]

- Quan niệm về kiểu loại: Cảnh quan là một đơn vị phân loại trong hệ thống

phân vị tổng thể tự nhiên trong đó cảnh quan là đơn vị chủ yếu được xem xét đếnnhững biến đổi do tác động của con người

Theo quan niệm này thì cảnh quan được phân loại theo các cấp phân vị:

Hệ cảnh quan => phụ hệ cảnh quan => kiểu cảnh quan => phụ kiểu cảnh quan => loại cảnh quan => hạng cảnh quan…

Quan niệm này thể hiện trong các công trình nghiên cứu của Polưnov,Markov, Pereman, N.A Gvozdexki… và có lợi thế trong nghiên cứu thành lập bản

đồ cảnh quan phục vụ mục đích thực tiễn ở tỷ lệ lớn và trung bình, đối với các cảnhquan bị biến đổi bởi các hoạt động của con người, khi nhiều yếu tố chưa định lượngmột cách chắc chắn và cần phải công nhận tính đồng nhất tương đối để có thể gộpchúng vào một nhóm Tính đồng nhất tương đối và tính lặp lại được thể hiện rõtrong hệ thống đơn vị phân loại khi thành lập bản đồ cảnh quan Quan niệm này sửdụng cho cả cảnh quan tự nhiên và cảnh quan nhân sinh

- Quan niệm cá thể: Cảnh quan để chỉ một phần lãnh thổ nào đó riêng biệt

của lớp vỏ địa lý, trong đó có những đặc tính chung nhất, tức chỉ các đơn vị phânhóa trên những lãnh thổ cụ thể Quan niệm này khá phổ biến và theo tác giả quanniệm này lại được chia thành hai trường phái:

Trường phái thứ nhất: Coi cảnh quan là cấp dưới cùng của địa lý tự nhiên Trường phái thứ hai: Cho rằng cảnh quan đồng nghĩa với vùng địa lý tự nhiên Đại

diện cho trường phái này là A.G.Ixatsenko, Vũ Tự Lập,… Trong cuốn “cảnh quan

địa lý miền Bắc Việt Nam” [14] Vũ Tự Lập đã đưa ra định nghĩa “Cảnh quan là một tổng thể được phân hóa trong phạm vi một đới ngang ở đồng bằng và một đai cao ở miền núi, có cấu trúc thẳng đứng đồng nhất về nền địa chất, về kiểu địa hình, kiểu khí hậu, kiểu thủy văn, về đại tổ hợp thổ nhưỡng, đại tổ hợp thực vật mà bao gồm một tập hợp có quy luật của những dạng địa lý và những đơn vị cấu tạo nhỏ khác nhau theo một cấu trúc ngang đồng nhất” Dựa trên định nghĩa đó Vũ Tự Lập

đã chia toàn bộ miền Bắc Việt Nam thành 577 cảnh địa lý và mô tả đặc trưng củacác cảnh đó Quan niệm cảnh quan là một đơn vị phân hóa chung như một địa hệ tựnhiên bất kỳ nào đó được sử dụng nhiều không phải trong lĩnh vực cảnh quan học thuầntúy, mà ở các lĩnh vực khác, các ngành khác khi có động đến sự phân dị lãnh thổ Vì vậy,nhiều người cho cảnh quan đồng nghĩa với các quan điểm phân vùng khác

Theo ý kiến của nhiều nhà khoa học, quan niệm về cảnh quan theo quanniệm chung không có một giới hạn rõ rệt về lãnh thổ, không theo sự phân cấp (phânhóa nào) vì sử dụng như một danh từ chung Do vậy, thường được dùng cho cáccông trình chung nghiên cứu môi trường tự nhiên hoặc nghiên cứu cho một dạng sửdụng rất cụ thể nào đó

Đối với các nhà nghiên cứu chuyên ngành cảnh quan thì sử dụng hai quanniệm: kiểu loại và cá thể Trong đó, quan niệm kiểu loại được dùng phổ biến trongcác nghiên cứu cảnh quan Vì theo quan niệm này, cảnh quan là đơn vị cơ sở, là cấpphân vị - đơn vị phân loại thể hiện rõ nét nhất cả hai quy luật phân hóa địa đới vàphi địa đới (A.G Ixatsenko, 1965), đồng thời là địa hệ tự nhiên cấp cơ sở có cấutrúc hình thái riêng Điều này thể hiện một trong những đặc tính của tập hợp, là đặc

tính “nổi bật” chỉ có trong hệ thống các cấp, mà mỗi cấp có tính chất riêng cho sựliên kết tương hỗ của các yếu tố hợp thành.

Nghiên cứu Cảnh quan còn có nhiều quan niệm khác nhau nhưng các quanniệm này đều thống nhất ở một số điểm:

- Các Cảnh quan được cấu thành từ các thể tổng hợp tự nhiên mang tính hìnhthái, như các dạng địa lý và diện địa lý

- Có thể nghiên cứu Cảnh quan ở cả hai phương diện “Vùng” và “Kiểu loại”.Cảnh quan là không gian địa lý có tính đồng nhất về các hợp phần, thể hiện các mốiquan hệ nhân quả giữa chúng, có ranh giới xác định

- Cảnh quan như một hệ thống nên có các tính chất: Tự điều chỉnh và tự phụchồi liên tục

- Sự phát triển của Cảnh quan trải qua các giai đoạn từ “trẻ ” đến “già ” và

“chết”, nghĩa là nó bị biến đổi nhưng vẫn giữ lại một số đặc tính ban đầu Do đó cácCảnh quan còn có đặc tính quan trọng nữa là tính “tàn dư ” và tính “tức thời ”

Xu thế hiện nay trong nghiên cứu cảnh quan trên thế giới cũng như ở ViệtNam là dựa trên các kết quả nghiên cứu ở phạm vi toàn cầu đã được chấp nhận, cácnhà khoa học sẽ tiếp tục đi sâu vào những hướng tiếp cận khoa học tổng hợp trongnghiên cứu cảnh quan vùng và đồng thời tiến thêm một bước quan trọng là ứngdụng các kết quả nghiên cứu đó cho các mục đích thực tiễn cụ thể, đánh giá cảnhquan cho mục đích phát triển sản xuất, kinh tế, bảo vệ và phát triển môi trường lãnhthổ trên quan điểm phát triển bền vững

1.2 Các quan điểm, phương pháp và quy trình nghiên cứu

1.2.1 Các quan điểm nghiên cứu

a - Quan điểm hệ thống

Theo L Bertalanf thì: “ Hệ thống là tổng thể các thành phần nằm trong sự tácđộng tương hỗ” [6] Hệ thống có những tính năng mà tất cả các tổng thể khác khôngcó: nó có khả năng phân chia thành các hệ thống con và khả năng nhập vào các hệthống phân bậc cao hơn Hay nói cách khác, mỗi hệ thống được xem là một bộ phậncủa hệ thống lớn hơn, nhưng lại bao gồm nhiều hệ thống cấp nhỏ hơn Quan điểm

hệ thống giúp nhà nghiên cứu nghiên cứu một cách khách quan bản chất và diễn

biến phức tạp của một sự vật, hiện tượng Đây là một trong những quan điểm được

sử dụng rộng rãi trong QHBVMT, vì đối tượng của QHBVMT chính là các đơn vị

hệ thống lãnh thổ với các mối quan hệ nội tại giữa xã hội, kinh tế với các yếu tố môitrường

Hình 1.1 Mô hình hệ thống (Nguồn: Indiactors for Sustainable Development:

Theory, Methods and Applications, IISD, 1990)

Khu vực ĐHQG tại Láng Hòa Lạc và các xã lân cận như là một hệ thốnghoàn chỉnh về cấu trúc và thống nhất về chức năng Hệ thống này được tạo thành từcác hợp phần tự nhiên (địa chất, khí hậu, địa hình, thủy văn, thổ nhưỡng, sinh vật),các hợp phần kinh tế - xã hội mang tính chất nhân sinh (nông nghiệp, lâm nghiệp,công nghiệp, thủy sản…) và các mối liên hệ giữa các hợp phần đó, làm biến đổidòng vật chất, năng lượng và tiền tệ của hệ thống Khi có yếu tố tự nhiên hay xã hộitrong hệ thống đó bị mất cân bằng thì dẫn tới sự thay đổi của toàn hệ thống Khuvực ĐHQG tại Láng Hòa Lạc và các xã lân cận cũng là bộ phận của hệ thống cấpcao hơn Không chỉ có các nhân tố trong hệ thống làm hệ thống thay đổi mà các tácnhân bên ngoài cũng dẫn đến sự thay đổi

Mục đích của nghiên cứu hệ thống thể hiện ở 3 đặc điểm chính sau: xem xétcác mối tương quan của các yếu tố môi trường, kinh tế - xã hội; áp dụng vào trongtất cả các khâu của lĩnh vực nghiên cứu của luận văn; sử dụng trong xác lập cơ sở

Hệ thống Cấu thành hệ

Đầu ra: ( chất thải, các sản phẩm hàng hóa, khác, lợi nhuận) Mối quan hệ giữa các

yếu tố hệ thống Môi trường hệ

thống

cho định hướng quy hoạch bảo vệ môi trường đề ra giải pháp sử dụng tài nguyênhợp lý.

b - Quan điểm tổng hợp

Mỗi hệ thống là một phức hợp các yếu tố và các mối quan hệ qua lại phứctạp, chính vì thế, cần phải nghiên cứu hệ thống trên quan điểm tổng hợp Đây là mộttrong những quan điểm quan trọng nhất trong quy hoạch lãnh thổ, bảo vệ tài nguyênmôi trường Do tính chất mở của các địa hệ và tính liên tục của tự nhiên qua dòngvật chất năng lượng, dẫn đến những thay đổi trong cấu trúc chức năng không chỉgiới hạn trong địa hệ chịu tác động đó mà còn ảnh hưởng lan truyền đến các địa hệkhác không trực tiếp chịu tác động Quan điểm tổng hợp đòi hỏi nghiên cứu khôngphải một thành phần riêng lẻ mà là toàn bộ các hợp phần của hệ thống, môi trườngtrong mối quan hệ tương hỗ

Với quan điểm tổng hợp, tác giả đã xem xét khu vực ĐHQG tại Láng Hòa Lạc và các xã lân cận trong một hệ thống tương đối toàn diện với đầy đủ các yếu tố

tự nhiên, kinh tế - xã hội, các loại hình phát triển, các hoạt động khai thác, sử dụng tài nguyên, phong tục tập quán của dân cư bản địa, các quy định mang tính pháp lý

về phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường Điều này cho ta cái nhìn đa chiều khi xem xét một vấn đề hoặc một yếu tố phát sinh trong hệ thống trước khi đưa ra một

giải pháp hoặc một quyết định đúng đắn

Quan điểm phát triển bền vững xuất hiện đầu những năm 1980, trong phongtrào bảo vệ môi trường Sau đó, quan điểm này được áp dụng cho nhiều loại hìnhphát triển, các hoạt động và được xem là quan điểm mang tính chỉ đạo cho pháttriển kinh tế - xã hội và bảo vệ môi trường.

Quan điểm phát triển bền vững đòi hỏi phải đạt được sự kết hợp hài hòa giữaphát triển kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường, cụ thể phải đồng thời thực hiện mụctiêu: phát triển có hiệu quả về kinh tế, phát triển hài hòa các mặt xã hội, nâng caomức sống, trình độ sống của các tầng lớp dân cư và cải thiện môi trường môi sinh,bảo đảm phát triển lâu dài, vững chắc cho hệ thống hôm nay và mai sau

d - Quan điểm lịch sử

Quan điểm lịch sử là xem xét các sự vật, hiện tượng phát triển trong một quátrình tiến hóa lâu dài nhất định theo thời gian Vì vậy, việc xem xét lãnh thổ đó trênquan điểm lịch sử giúp ta có được một cách hồi quy quá khứ để từ đó có thể dự báo

xu hướng biến đổi của lãnh thổ đó trong tương lai Nhất là đối với các hệ sinh thái

bị suy thoái, quan điểm lích sử giúp đánh giá được khả năng phục hồi, để từ đó có các giải pháp phù hợp cho mục đích sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên và bảo

vệ môi trường Quan điểm này càng có ý nghĩa hơn đối với nghiên cứu xác lập cơ

sở cho QHBVMT

1.2.2 Quy trình nghiên cứu

Bền vững kinh tế

Phát triển bền vững

Bền vững

xã hội

Bền vững môi trường

Hình 1.2 Mô hình phát triển bền vững (Nguồn IISD, 1995)

Quy trỡnh nghiờn cứu đỏnh giỏ tổng hợp điều kiện địa lý phục vụ định hướng quy hoạch bảo vệ khu vực trường Đại học Quốc gia tại Lỏng Hũa Lạc và cỏc xó lõn cận gồm 4 bước như sau:

Hình 1.3 Quy trình nghiên cứu

Bước 1: Xỏc định mục tiờu, nhiờm vụ, phạm vi nghiờn cứu và xỏc định nhu cầu thụng tin, nhu cầu cập nhật dữ liệu

Bước 2: Phõn tớch cỏc điều kiện địa lý thành tạo cảnh quan và cỏc mặt tỏc động của hoạt động sử dụng cảnh quan, từ đú xõy dựng bản đồ cảnh quan Phõn

Mục tiêu, nhiệm vụ, phạm vi nghiên cứu

Xác định nhu cầu thông tin và thu thập, cập nhật dữ liệu

Phân tích các điều kiện địa lý

thành tạo lãnh thổ Phân tích các mặt tác động của hoạt động sử dụng lãnh thổ

tích đặc điểm và quy luật phân hóa cảnh quan cũng như đặc điểm các tiểu vùng cảnh quan.

Bước 3: Phân tích hiện trạng môi trường khu vực nghiên cứu

Bước 4: Đề xuất các giải pháp và các kế hoạch thực hiện

1.2.3 Các phương pháp nghiên cứu được sử dụng

a Phương pháp phân tích và tổng hợp tài liệu

Công tác chuẩn bị đầu tiên là phải thu nhập phân tích các tài liệu có liên quan

đã được công bố để có cái nhìn tổng quan về khu vực nghiên cứu, cũng như có đượcnhững kiến thức cơ sở vững chắc về mặt lý thuyết đối với hướng nghiên cứu củamình

Việc xác định được mục tiêu, nội dung và nhiệm vụ sẽ giúp lựa chọn đượcnhững tài liệu cần thiết phục vụ quá trình nghiên cứu, từ đó tổng hợp các kết quả đãđạt được cũng như bổ sung thêm những vấn đề cần nghiên cứu thêm

Để phục vụ cho đề tài, trong công tác phân tích thống kê tài liệu, tác giả đã

sử dụng các tài liệu như:

- Niên giám thống kê huyện Thạch Thất 2008;

- Bản đồ hiện trạng sử dụng đất, bản đồ địa hình, bản đồ thổ nhưỡng, bản đồđịa chất huyện Thạch Thất

- Quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế, xã hội huyện Thạch Thất đến năm 2010,định hướng đến năm 2020

- Quy hoạch chi tiết trường ĐHQG Hà Nội tại Hòa Lạc, huyện Thạch Thất, thànhphố Hà Nội

b Phương pháp điều tra, khảo sát thực địa

Đây là phương pháp truyền thống, hết sức quan trọng đối với các ngànhnghiên cứu thiên nhiên, trong đó có ngành địa lý

Quá trình khảo sát thực địa giúp thu thập những thông tin cần thiết cũng nhưđiều chỉnh những thông tin sai lệch mà giai đoạn thống kê tổng hợp tài liệu có sẵncòn thiếu sót cũng như sai lệch với thực tế.

Công tác này đòi hỏi phải xác định rõ quy trình và nội dung khảo sát, chọnnhững điểm khảo sát đặc trưng sao cho mang lại hiệu quả cao nhất

Phương pháp điều tra, khảo sát thực địa bao gồm bốn giai đoạn:

+ Giai đoạn 1 (giai đoạn chuẩn bị): thu thập tài liệu, bản đồ chuyên đề, quyhoạch vùng và địa phương Thêm nữa cần thu thập các tài liệu, số liệu, bản đồ củacác ngành khoa học liên quan như địa chất, khí hậu, thổ nhưỡng, rừng Dựa vàochúng để lựa chọn tuyến khảo sá sao cho ít nhất, ngắn nhất mà vẫn đảm bảo cắt quacác đơn vị địa lý tự nhiên đặc trưng, đồng thời phù hợp với điều kiện đi lại củangười khảo sát

+ Giai đoạn 2 (giai đoạn khải sát sơ bộ): trên cơ sở các tài liệu và bản đồ thuthập được, sơ thẩm để làm quen với khu vực tự nhiên trên lãnh thổ, từ đó xác định

sơ bộ ranh giới các đơn vị hình thái, tiến đến chính thức vạch ra nội dung kế hoạchchi tiết về nội dung nghiên cứu, những tài liệu, số liệu phải thu thập quyết địnhtuyến khảo sát thực địa chi tiết và trang bị cần thiết

+ Giai đoạn 3 (giai đoạn khảo sát thực địa chi tiết): áp dụng phương phápkhảo sát theo tuyến và theo điểm

Khảo sát theo lát cắt cảnh quan: thu thập và mô tả các thành phần tự nhiêntheo cấu trúc ngang, xác định các đơn vị hình thái để đưa lên lát cắt địa hình Thuthập tài liệu KT – XH, các dự án đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng

Khảo sát theo điểm chìa khóa: trắc đạc các yếu tố địa hình (độ dốc, chiều dàisườn, mương xói ); Nền địa chất; Thực vật (loại cây trồng, tốc độ sinh trưởng).Đây là cơ sở đánh giá đặc trưng định lượng của đơn vị tự nhiên trên lát cắt

+ Giai đoạn 4 (giai đoạn tổng kết): tập hợp để phân tích, đánh giá tài liệu,thành lập lát cắt địa hình và viết báo cáo thuyết minh

c Phương pháp bản đồ

- Phương pháp bản đồ: Là một trong những phương pháp cơ bản của khoa

học địa lý Theo quan điểm toán học thì phương pháp bản đồ chính là sắp đặt cácnhân tố thu được lên giấy theo tọa độ địa lý Ngày nay, cùng với sự tiến bộ vượt bậccủa khoa học kỹ thuật, khoa học bản đồ cũng nằm trong quy luật phát triển đó Khinghiên cứu điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên của hai xã Thái Đô và TháiThượng, đề tài đã được thừa kế các bản đồ đã có về khu vực bao gồm: Bản đồ địamạo, bản đồ đất, bản đồ hiện trạng sử dụng đất Đồng thời dựa vào kết quả thu thậpđược trên thực địa, tiến hành phân tích, chỉnh sửa và phát triển thành bản đồ độclập, phù hợp với đối tượng, mục tiêu nghiên cứu Từ các bản đồ này thực hiện cácphép phân tích tổng hợp và thành lập bản đồ cảnh quan

Cùng với sự phát triển không ngừng của công nghệ thông tin đã đưa tin họcthâm nhập sâu vào nhiều lĩnh vực khoa học và đời sống, mở ra một giai đoạn mớitrong ngành địa lý, điều tra cơ bản, quy hoạch đô thị và cảnh báo môi trường

Việc thành lập các loại bản đồ được bắt đầu từ quá trình thu thập thông tin,phân loại và đánh giá các bản đồ chuyên đề, sau đó là các thao tác kỹ thuật (số hóa,chồng ghép…), kết hợp với kết quả khảo sát ngoài thực địa dưới sự trợ giúp củaphần mềm xử lý ảnh và phần mềm MAPINFO, các loại bản đồ được hình thành

d Phương pháp đánh giá nhanh nông thôn

Trong những năm gần đây, phương pháp này được sử dụng nhiều trong cáccông trình nghiên cứu khoa học ứng dụng Cơ sở của phương pháp là kết hợp giữanhà nghiên cứu, cán bộ quản lý và người dân địa phương thực hiện trực tiếp để thuthập thông tin nhanh chóng, phân tích nhanh và đề ra các giải pháp khả thi phục vụmục đích nghiên cứu Hai hình thức đánh giá nhanh nông thôn được sử dụng trong

đề tài:

+ Dùng phiếu điều tra: Phiếu điều tra là bảng hỏi có in sẵn các thông tin đểthu thập số liệu phù hợp với nội dung của luận văn như: thông tin về mức đầu tư vànguồn lợi thu được từ các loại hình sử dụng đất trồng cây nông, lâm nghiêp, phânbón, năng suất, sản lượng, công lao động,

+ Phương pháp phỏng vấn: Đây là phương pháp để người nghiên cứu hiểuđược đặc điểm của vùng nghiên cứu thông qua trao đổi với người dân địa phương.Ngoài ra còn thực hiện lấy ý kiến của cán bộ lãnh đạo huyện, xã và các sở, phòngban có liên quan

CHƯƠNG 2 ĐẶC ĐIỂM TỰ NHIÊN, TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN, KINH TẾ - XÃ

HỘI VÀ MÔI TRƯỜNG

2.1 Điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên

2.1.1 Vị trí địa lý

Khu vực nghiên cứu nằm phía Tây huyện Thạch Thất, cách thủ đô Hà Nộichừng hơn 35 km, trong giới hạn tọa độ địa lý từ 20°56'45 đến 21°02'20 vĩ độ Bắc

và từ 105°26'10 đến 105°33'57 kinh độ Đông:

Phía Bắc giáp huyện Ba Vì, thành phố Sơn Tây của thủ đô Hà Nội

Tây giáp Tỉnh Hòa Bình

Nam giáp huyện Quốc Oai

Đông giáp các xã Bình Yên, Tân Xã, Hạ Bằng của huyện Thạch Thất

Tổng diện tích đất tự nhiên là 8822,2 ha, nằm trong ranh giới hành chính của

ba xã: Thạch Hòa, Tiến Xuân và Yên Bình (đã bao gồm toàn bộ diện tích đất quyhoạch ĐHQG tại Hòa Lạc là 1000 ha và 110 ha đất thuộc Nông trường 1A cũ nằmdọc trục đường 21 Hòa Lạc - Sơn Tây và đường Láng – Hòa Lạc kéo dài)

Khu vực này nằm ở trung tâm của mạng lưới các khu đô thị vùng ngoạithành Hà Nội với cương vị là cực hút, các khu đô thị khác là các khu đô thị vệ tinh:khu đô thị Sơn Tây ở phía Bắc (16km), khu đô thị Xuân Mai ở phía Nam (16km),các khu đô thị Phúc Thọ - Quốc Oai – Chúc Sơn tạo một cánh cung ở phía Đông.Cộng thêm có đường quốc lộ 21, cao tốc Hòa Lạc – Hòa Bình, đường Hồ Chí Minh

và Đại lộ Thăng Long kết nối với trung tâm thủ đô Hà Nội dễ dàng, tỉnh lộ 80 đangđược nâng cấp và trú trọng phát triển các hành lang kinh tế, cụm công nghiệp dọctheo tuyến đường huyết mạch này đã tạo cho khu vực một vị trí rất thuận lợi thôngthương hàng hóa, giao lưu xã hội, cũng như tiếp thu các công nghệ mới và phầnmình cũng là một cực sinh trưởng, một trung tâm văn hóa công nghệ kéo các đô thị

vệ tinh cùng phát triển theo

2.1.2 Địa chất, địa mạo và tài nguyên khoáng sản

a - Đặc điểm địa chất

Đây là hợp phần quan trọng của lãnh thổ, quyết định đến sự hình thành nềnđịa hình và là nguồn cung cấp vật chất ban đầu cho sự hình thành thổ nhưỡng Khuvực nghiên cứu nằm ở phía Tây Nam của đứt gãy sông Hồng là bộ phận thuộc đớikiến trúc, với lớp vỏ lục địa được hình thành vào Triat muộn (T3), Đại trung sinhtiếp tục vận động nâng tạo núi trong Kainozoi và giai đoạn tân kiến tạo – kiến tạohiện đại Do đó khu vực nghiên cứu có cấu trúc thẳng đứng từ cổ đến trẻ có thể bắt

gặp các tầng cấu trúc Mesozoi (MZ) đến Kainozoi Các thành tạo Kainozoi chủ yếu

là các trầm tích Đệ tứ (Q) và thường gặp chủ yếu dưới dạng các sản phẩm phonghóa Như vậy, khu vực nghiên cứu trong diện tích không rộng nhưng có mặt cácloại đá khá đa dạng về thành phần thạch học và tuổi địa chất

* Các đá tuổi Mesozoi

Đá này lộ ra phần lớn trên lãnh thổ hai xã Tiến Xuân và xã Yên Bình, nằmrải rác ở xã Thạch Hòa gồm những đá sau:

- Đá thuộc hệ tầng Viên Nam (T1 vn) có thành phần chủ yếu là các sản phẩm

của hoạt động núi lửa gồm 2 tướng: tướng phun nổ là tuf aglomerat, trachytporphyr, riolit, dacit porphyr; và tướng phun trào: đá bazan porphyr, tuf bazan,andesitobazan Từ đó, tạo hai thành tạo là thành tạo phun trào bazơ với diện tích

Hình 2.1 Lát cắt địa chất,địa hình khu vực nghiên cứu

1281,7 ha (chiếm 14,55 % lãnh thổ) và phun trào axit với diện tích 584,5 ha (chiếm6,63% lãnh thổ).

- Đá thuộc điệp Cò Nòi (T1 cn) gồm 3 phụ điệp là: phụ điệp dưới phân bố ở

hai xã Yên Bình và Thạch Hòa, với các trầm tích nguồn gốc núi lửa, cát kết tuf, bộtkết tuf chiếm diện tích 916,44 ha (chiếm 10,39% lãnh thổ); phụ điệp giữa phân bố

ở xã Yên Bình gồm sét vôi, vôi sét phân lớp mỏng, có cầu tạo dạng giun với diệntích rất nhỏ; phụ điệp trên gồm bột kết, đá phiến sét, cát kết tuf mày tím gụ phân bố

ở xã Yên Bình và Tiến Xuân Cả hai phụ điệp giữa và trên chỉ chiếm diện tích312.13 ha (3,55 % lãnh thổ)

- Đá thuộc hệ tầng Sông Bôi (T2-3 sb): Hệ tầng Sông Bôi chủ yếu lộ ra ở phía

đông nam của xã Yên Bình và ở Đông Bắc xã Tiến Xuân với diện tích 1593,8 ha(chiếm 18% lãnh thổ) Hệ tầng Sông Bôi bao gồm các thành tạo lục nguyên vớichiều dày mỏng khác nhau Các thành tạo này bị vò uốn và bị các đứt gãy theophương Tây Bắc – Đông Nam chia cắt Thành tạo này được phân thành hai tập: Tập1:cuội kết, cát kết, cát bột kết tuf, đá vôi, đá phiến đen, đá phiến sét than, tập này có

bề dày từ 230m – 300m; Tập 2: cát kết, cát bột kết, đá phiến sét đen, bột kết màutím có ít lớp đá vôi, tập này có bề dày từ 250m – 300m

* Các trầm tích tuổi Kainozoi

Địa chất Đệ Tứ gồm có trầm tích sông Holocen cách nay khoảng 4000 –

6000 năm phân bố ở dọc các dải trũng ở phía đông Hòa Lạc Chúng gồm các nguồngốc đa dạng: tàn tích, sườn tích, sông, sông lũ… có tuổi từ Pleistocen muộn đếnhiện đại:

- Hệ tầng Hà Nội (Q12-3 hn) có diện tích lớn nhất khu vực 2335,2 ha (chiếm

26,47% lãnh thổ), gồm có phần đáy là lớp cuội, cuội tảng, bột cát sét màu vàng;phần giữa và trên là cuội sỏi, cát sét bị laterit hóa

- Hệ tầng Hải Hưng (Q21-2 hh): Các trầm tích biển vũng vịnh, sông biển và

bãi bồi cao của sông hình thành trong thời kỳ biển tiến phân bố ở phía đông HòaLạc, thành phần có sét bột xám đen Hệ tầng này có diệnt tích 421,75 ha (chiếm4,79% lãnh thổ)

- Hệ tầng Thái Bình (Q23 tb): Các trầm tích sông phân bố dọc dòng chảy cổ

và hiện đại Trầm tích thuộc tướng sông (a) gồm cát, bột, sét màu xám nâu; tướngsông – hồ - đầm lầy (alb) gồm bột, sét, tàn tích thực vật Chiếm diện tích 750,49 ha(8,52 % lãnh thổ).

- Trầm tích đệ tứ không phân chia (apQ) thành phần cuội, sỏi, cát, bột xámvàng, chiếm diện tích là 626,19 ha (7,1%)

* Tài nguyên khoáng sản: Khu vực nghiên cứu có khoáng sản đặc trưng là đá

ong ở những vùng gò đồi có địa chất, địa mạo thuận lợi cho việc phát triển quá trìnhlaterit hóa Trên kiểu địa hình các bề mặt san bằng chân núi đã bị chia cắt thành cácdãy đồi và núi sót Phân bố dọc các thung lũng trước núi thuộc xã Tiến Xuân và xãYên Bình Thành phần thạch học chủ yếu là các đá tuổi T2-3 sb và các trầm tích Đệ

Tứ bao gồm cát kết, cuội kết Là nơi có địa hình tương đối dốc thoải 3 – 100 , kếthợp với các dòng chảy sông suối xâm thực chia cắt địa hình, gương nước ngầmnông tạo điều kiện cho quá trình laterit phát triển Kiểu địa hình này xảy ra quá trìnhbóc mòn, rửa trôi tầng đất mặt, đất luôn được trẻ hóa làm lộ trơ đá ong, hoặc nếu cóthì lớp đất rất mỏng, xói mòn xảy ra rất mạnh và ở khắp nơi Nghĩa là ở đây quátrình tạo hình thái diễn ra mạnh vì vậy thổ nhưỡng được hình thành đều bị rửa trôi

và chủ yếu là loại đất feralit vàng đỏ bị laterit hóa, đá ong bị lộ ra hoặc nằm rấtnông Nơi có trữ lượng lớn, có diện tích phân bố khá rộng, chất lượng tốt, tầng đáong dày 1,5 – 3,7m Nơi có diện phân bố hẹp thì chất lượng và kém và bề dày nhỏhơn Đá ong khi nằm ở dưới lớp vỏ phong hóa một vài mét, còn ngấm nước thìmềm màu nâu đỏ, vàng loang lổ có thể dùng mai cắt ra tùy ý, dễ khai thác Nhưngkhi đưa lên mặt đất, dưới sự tác động của quá trình ngoại sinh bị mất nước chuyểndần sang màu đen, khô, rắn chắc Đá này được nhân dân trong vùng khai thác làmvật liệu xây dựng

b - Đặc điểm địa mạo

Khu vực nghiên cứu có địa hình khá đa dạng, từ núi trung bình, núi thấp, đồi,đồng bằng gò đồi, thung lũng,…địa hình đồi núi chiếm 41,84% diện tích đất tựnhiên, thấp dần từ Tây Nam sang Đông Bắc và mang tính chất phân bậc khá rõ nét.Theo đặc điểm hình thái và nguồn gốc, địa hình khu vực nghiên cứu được chia ra 4

kiểu địa hình chính:

(1) Địa hình núi trung bình và núi thấp có độ cao tuyệt đối 600 – 1000m,sườn dốc 8 – 250, gồm các dạng địa hình:

- Bề mặt san bằng cao 800 - 1000m, tuổi Miocen muộn (N13)

Bề mặt này trong khu vực nghiên cứu có diện tích rất nhỏ hẹp, chúng tồn tại

ở trên đường phân thủy của núi Viên Nam trên đá phun trào Riađaxit Sự tồn tại của

bề mặt này minh chứng cho quá trình nâng cao địa hình ở vùng nghiên cứu (kí hiệutrên bản đồ địa mạo là 1)

- Bề mặt san bằng cao 400 - 600m, tuổi Pliocen sớm (N2 )

Bề mặt này là sự liên kết các di tích ở dạng các vai núi ở sườn núi Viên Nam.Các bề mặt này thường khá bằng phẳng, ở độ dốc khoảng 3 – 120, lớp vỏ phong hóamỏng (kí hiệu 2)

Hai dạng bề mặt này thích hợp với phát triển du lịch nghỉ dưỡng, du lịch sinhthái như leo núi

- Sườn trọng lực với quá trình trượt lở, dốc > 300

Loại sườn này chỉ phát triển thành một dải hẹp ở sườn sát đường chia nướccủa núi Viên Nam Sự phát triển trên đá phun trào riodaxit thuộc hệ tầng Viên Namvới độ dốc trên 450 Sự thành tạo sườn liên quan đến các hoạt động xâm thực giậtlùi, cắt ngược vào mặt ép đá phun trào của các suối nhánh tác động vào đá cứng Sựxuất hiện của loại sườn này liên quan đến hoạt động nâng cao địa hình ở núi ViênNam (kí hiệu 5)

- Sườn xâm thực – bóc mòn, dốc 20 – 300

Loại sườn này khá rộng ở sườn Đông núi Viên Nam và xung quanh các núisót Trắc diện sườn thẳng hoặc lồi, độ dốc thay đổi từ 20 – 300 Bề mặt sườn có lớp

vỏ phong hóa mỏng, thực vật phát triển Thung lũng suối cắt vào sườn này có đáy

mở rộng dạng chữ U Đặc điểm kiểu sườn này cho thấy sườn này đã trải qua thời kỳxâm thực mạnh, đến nay đã yếu dần đi (kí hiệu 6)

- Sườn xâm thực dọc khe suối, dốc 20-300

Sườn này phát triển ở sườn Đông núi Viên Nam, sườn xâm thực nơi đây cótrắc diện lõm, độ dốc phổ biến 30 – 350 có nơi lên đến 450 Trên bề mặt này pháttriển nhiều mương và rãnh xói (kí hiệu 8)

Các suối ở đây có dạng cành cây cắt sâu vào đá gốc, tạo thung lũng hẹp dạngchữ “V” Đáy các thung lũng này hầu như không có tích tụ, chỉ có các tảng kíchthước khác nhau, có khi đến vài trăm mét khối sắp xếp hỗn độn Do chịu ảnh hưởngcủa đứt gãy theo phương Tây Bắc – Đông Nam cắt dọc núi song song với đườngphân thủy, sườn xâm thực ở đây bị chia thành các đoạn sườn có độ dốc khác nhau,

có nhiều thác ở nơi chuyển tiếp

Các dạng địa hình này thích hợp với phát triển lâm nghiệp

(2) Địa hình núi sót có dạng vách dốc, dạng bát úp, dạng dải, độ cao từ 100 –300m nằm xen giữa các thung lũng sông suối có dạng những máng trũng thấp chạydài, mức độ chia cắt lãnh thổ lớn

- Bề mặt san bằng cao 200 - 300m, tuổi Pliocen muộn (N2)

Bề mặt này tồn tại ở dạng bề mặt đỉnh của các núi sót nhô lên ở vùng thunglũng xen núi sót trong khu vực nghiên cứu Các bề mặt này có diện tích rất hẹp, kháphẳng, phát triển chủ yếu trên các đá phiến sét, cát kết, bột kết màu xám phong hóacho màu loang lổ (kí hiệu 3)

- Sườn bóc mòn trên các khối núi sót, dốc 12 – 200

Loại sườn này phân bố ở một số nơi trên các núi sót, đồi sót nằm độc lập rảirác trên diện tích vùng đồi thềm của khu vực nghiên cứu Đặc điểm có độ dốc thayđổi từ 8 – 200, lồi và thẳng phát triển trên đá phun trào của hệ tầng Viên Nam(T1vn), đá phiến sét, cát bột kết màu tím gụ của điệp Cò Nòi (T1 cn)

Quá trình thành tạo sườn bóc mòn là sự tham gia đồng thời của quá trình bócmòn, xâm thực (xâm thực giật lùi của suối) và trọng lực trên cùng một diện tích củasườn (kí hiệu 7)

(3) Địa hình đồi gò sườn thoải dạng bát úp hoặc dạng dải

- Bề mặt pediment cao 60 -120m, tuổi Pleistocen sớm (Q11)

Đây là bề mặt phát triển rộng trên diện tích các gò đồi, là nơi chuyển tiếpgiữa đồng bằng và miền núi, phần lớn thuộc xã Tiến Xuân Quá trình hình thành bềmặt chủ yếu do hoạt động rửa trôi bề mặt do nước mưa khí quyển và xâm thực yếu(giai đoạn tạo máng xói) Quá trình này tạo ra trong bề mặt chỗ bị rửa trôi, chỗ đượctích tụ tạo cho bề mặt càng ngày càng mềm mại Bề mặt này dân cư tập trung đôngđúc, các loại hình nông nghiệp trồng màu, lúa nước (kí hiệu 4)

- Bề mặt pediment phát triển trên đá cát bột kết, đá phiến sét của hệ tầngSông Bôi (T2 – 3 sb) và đá phun trào riodaxit của hệ tầng Viên Nam (T1 vn) Hiện nay

bề mặt này bị phong hóa mạnh mẽ, độ dốc của bề mặt này khoảng 3 – 80 (kí hiệu4a)

- Đập chắn và hồ chứa nước

Địa hình hồ khá phổ biến ở vùng gò đồi phía tây huyện Thạch Thất Hầu hết

hồ thường phát triển trong các thung lũng, suối, trong các bãi bồi, hoặc là tàn tíchcủa các lòng sông, suối cũ Hồ có thể chia làm hai loại: hồ tự nhiên và hồ nhân tạo:

hồ tự nhiên là các hồ sót vốn trước kia là khúc uốn của lòng sông cổ do sự thay đổigốc xâm thực có thể là nâng lên ở các vùng xung quanh hoặc lòng sông bị hạ lún

mà tạo thành những hồ sót như hồ Đồng Lụa, hồ này đang bị đầm lầy hóa hoặc cạndần, trên mặt là rác và cành cây khô, cỏ hoang xâm lấn dần Hồ nhân tạo là những

hồ chứa nước, các hồ này đều được xây dựng trên cơ sở là thung lũng sông, suốiđược con người đắp đập ngăn nước tạo thành các hồ như hồ Suối Ngọc xã TiếnXuân, hồ Đình xã Yên Bình (kí hiệu 17)

(4) Địa hình thung lũng có độ cao từ 8 – 12m, độ dốc nhỏ hơn 30, địa hình bịchia cắt bởi các máng trũng vốn trước kia là lòng sông cổ, những dải trũng thường

có nước vào mùa mưa và cạn kiệt, nứt nẻ vào mùa khô Gồm các bậc thềm sau:

- Thềm xâm thực - tích tụ bậc I, tuổi cuối Pleistocen muộn

Có độ nghiêng nhỏ hơn 30 cao từ 8 – 12m, phân bố ở rìa đông xã Thạch Hòa

và vùng ven sông Tích Do quá trình hoạt động xói mòn của dòng chảy, dải thềmnày bị chia cắt thành nhiều mảnh nhỏ, nhiều mảnh tồn tại dưới dạng gò sót và cácmáng trũng là lòng sông cổ, mặt thềm không còn giữ được hình dạng ban đầu làbằng phẳng mà trở nên hơi lồi lõm phức tạp, bị rửa trôi, xói mòn bởi nhiều kherãnh Đây là khu vực có nguồn nước mặt phong phú thích hợp trồng lúa nước (kíhiệu 9)

- Bãi bồi cao tuổi Holocen giữa (Q2)

Bãi bồi được coi là một bộ phận của lòng sông, được hình thành do quá trìnhbồi đắp của sông, chủ yếu vào thời kỳ nước lũ Dạng địa hình này phân bố ở các gờcao ven lòng của sông Tích Trong khu vực nghiên cứu dạng địa hình này thường

bằng phẳng, độ cao khoẳng 5 – 10m Thành phần chủ yếu là các vật liệu bột, sét, cát

có lẫn ít cuội, sỏi, thích hợp với trồng lúa xen lẫn vụ trồng màu tận dụng đất (kí hiệu10)

- Lòng sông và bãi bồi không phân chia

Phân bố dọc theo các dòng chảy sông suối nhỏ trong vùng Thành phần vậtchất bao gồm cát, bột, sỏi, cuội thuộc hệ tầng Thái Bình (aQ2 tb) với độ cao thayđổi từ 4 – 8m Hiện nay có một số hộ dân quây lưới nuôi vịt ở một số đoạn sông (kíhiệu 11)

- Bề mặt tích tụ sông – lũ tích tuổi Pleistocen giữa - muộn (ap Q12 – 3)

Là những bề mặt bậc thềm 2 bao gồm những gò thoải có độ cao 15 – 30mphân bố ở xã Thạch Hòa với thành phần vật liệu ở dưới là cuội sỏi và trên là cát,bột, sét Sự thành tạo bề mặt tích tụ này liên quan với quá trình xâm thực bóc mònmạnh vào Pleistocen giữa Quá trình này đã giải phóng vật liệu hạt thô (cuội, tảng,sỏi, cát với chủ yếu cuội là thạch anh) mang đọn lại ven các sông suối, tạo nên tích

tụ thềm với nguồn gốc hỗn hợp sông lũ Hiện nay bề mặt tích tụ này bị quá trìnhxâm thực chia cắt bởi các suối nhánh, khe xói và quá trình rửa trôi do nước mưatrên mặt Chính quá trình chia cắt về sau này đã tạo cho bề mặt này có dạng gò lượnsóng hoặc gò riêng biệt Nhiều chỗ phần hạt mịn của bề mặt bị bóc đi để lộ ra phầnhạt thô ở đáy ngay trển mặt địa hình hiện tại, rồi bề mặt này bị laterit hóa mạnh tạothành tầng đá ong non Khu vực này trồng rừng, cây ăn quả và cây công nghiệp nhưsắn, chè Ở đây còn là khu vực nền móng khá rắn chắc thích hợp cho quân cư, xâydựng đô thị (Kí hiệu 12)

- Bề mặt tích tụ sông - hồ tuổi Pleistocen muộn - Holocen (al Q13 - Q2):

Bề mặt này có diện tích khá rộng phân bố chủ yếu ở xã Thạch Hòa trên địahình vùng đồi thềm 2 và thềm 1 của sông Hồng Thành phần vật chất bao gồm tầngtrên cùng là sét nâu, tiếp đến là cao lanh và đáy là lớp dăm thạch anh Bề mặt tích tụsông – hồ tuổi Pleistocen nằm ở đáy các thung lũng, hiện nay được người dân sửdụng cấy lúa (Kí hiệu 13)

- Bề mặt tích tụ sông – lũ tích tuổi Holocen (ap Q2):

Bề mặt tích tụ này là các nón phóng vật cổ ở sát chân sườn núi thấp Chúngphân bố ở phía Tây khu vực nghiên cứu (dưới chân núi ở Đồng Vao, Xóm Cò xãYên Bình, gò Chè xã Tiến Xuân) Thành phần cấu tạo của bề mặt này là các vật liệucủa sườn tích (dăm, sạn) lẫn với cuội, cuội tảng, sỏi, cát sét cảu sông – lũ tích và có

xu hướng càng lên phía trên của bề mặt thì thành phần hạt mịn tăng lên, hạt thôgiảm dần (Kí hiệu 14)

- Bề mặt tích tụ sông - sườn tích tuổi Holocen (ad Q2):

Bề mặt tích tụ chân núi proluvi phân bố rất hạn chế, thành phần cát, sỏi, sạn

có lẫn cả các tảng có kích thước đường kính 30 – 50cm; bề mặt nằm nghiêng thoải 8– 150 theo địa hình Phân bố ở vùng hồ Đồng Lụa phía chân núi Voi xã Yên Bình,

và chân núi Cột Cờ xã Tiến Xuân Khu vực này thích hợp phát triển nông nghiệpvới các loại vườn đồi, vườn rừng, trồng cây ăn quả, cây công nghiệp dài ngày (Kíhiệu 15)

- Bề mặt tích tụ sông - đầm lầy tuổi Holocen (ab Q2): Bề mặt tích tụ sông –đầm lầy phân bố trùng với các dải địa hình trũng, là di tích của các khúc sông chết

bị lầy hóa Các khúc uốn sông rộng khoảng 30 – 40m uốn lượn quanh các đồi sót,tạo nên các hồ sót vào mùa mưa Một số nơi trũng thấp qunh năm ngập nước bị đầmlầy hóa với các vật liệu sét, bột, cát lẫn nhiều mùn thực vật và có cả than bùn trẻthuộc hệ tầng Thái Bình (aQ2 - 3 tb) Hiện nay, do có hệ thống thủy lợi tiêu nước nêndiện tích bề mặt này được canh tác trồng lúa nước (Kí hiệu 16)

Phân loại theo đặc điểm nguồn gốc địa hình, khu vực nghiên cứu chia 4nhóm nguồn gốc: Địa hình do bóc mòn tổng hợp, địa hình do dòng chảy, địa hình

do tích tụ đa nguồn gốc, địa hình tự nhiên – nhân sinh Trong đó diện tích của địahình do nguồn gốc tích tụ chiếm diện tích lớn nhất (45,73%), sau đó là địa hình dobóc mòn (41,84%), phần địa hình do dòng chảy chỉ chiếm 11,67% Như vậy, phầnlãnh thổ của khu vực nghiên cứu ở thế cân bằng động, quá trình tích tụ và quá trìnhbóc mòn gần ngang nhau

Bảng 2.1 Diện tích các dạng địa hình khu vực nghiên cứu

1 Bề mặt san bằng cao 800 - 1000m, tuổi Miocen muộn 62,59 0,71

2 Bề mặt san bằng cao 400 - 600m, tuổi Pliocensớm 125,02 1,42

3 Bề mặt san bằng cao 200 - 300m, tuổi Pliocen muộn 61,08 0,69

4 Bề mặt pediment cao 60 -120m, tuổi Pleistocen sớm 480,59 5,45

5 Sườn trọng lực với quá trình trượt lở, dốc > 300 388,21 4,4

6 Sườn xâm thực – bóc mòn, dốc 20 – 300 1096,28 12,43

7 Sườn bóc mòn trên các khối núi sót, dốc12 – 200 224,20 2,54

8 Sườn xâm thực dọc khe suối, dốc 20-300 480,59 5,45

Địa hình

dòng chảy

9 Thềm xâm thực - tích tụ bậc I, tuổi cuối Pleistocen muộn 506,48 5,74

11 Lòng sông và bãi bồi không phân chia 500,17 5,67

Các bề mặt

tích tụ đa

nguồn gốc

12 Bề mặt tích tụ sông – lũ tích tuổi Pleistocen giữa - muộn 2659,89 30,15

13 Bề mặt tích tụ sông - hồ tuổi Pleistocen muộn – Holocen 501,49 5,68

14 Bề mặt tích tụ sông – lũ tích tuổi Holocen 277,29 3,1414a Bề mặt tích tụ sông - lũ tích tuổi Đệ tứ không phân chia 126,84 1,44

15 Bề mặt tích tụ sông - sườn tích tuổi Holocen 240,23 2,72

16 Bề mặt tích tụ sông - đầm lầy tuổi Holocen 229,45 2,6

nhiều; mùa lạnh bắt đầu từ tháng 11 đến tháng 3, mưa ít, thời tiết lạnh, khô, cuốimùa ẩm ướt với hiện tượng mưa phùn.

- Khu vực có lượng bức xạ tương đối lớn, số giờ nắng trung bình hàng nămkhoảng 1600-1700 giờ/năm Tháng có số giờ nắng thấp nhất thay đổi theo từng năm

và thường diễn ra trong khoảng từ tháng XII tới tháng III năm sau (khoảng 30-40giờ/tháng, tháng có số giờ nắng cao nhất thường là tháng VII – tháng IX (khoảng

(Nguồn: Viện khí tượng Thủy văn,2008)

- Gió: Do đặc điểm địa hình nằm ở khu vực chuyển tiếp giữa vùng núi thấpxuống đồng bằng, phía Tây Bắc bị chắn bởi núi Ba Vì, phía Tây Nam bị chắn bởi

oC

Hình 2.2 Biểu đồ nhiệt độ trung bình tháng (2002-2006)

núi Viên Nam mà khí hậu vùng này chịu ảnh hưởng nhiều của vùng núi Hòa Bình,Phú Thọ ở phía Tây Vùng núi Hòa Bình – Phú Thọ có tác dụng làm biến đổi ítnhiều hướng gió và tính chất của gió trên lãnh thổ Hà Tây Về mùa đông, hướng gióchung là Đông Bắc của luồng gió mùa mùa đông bị lệch về phía Tây Bắc Về mùa

hạ, trong những trường hợp có gió Tây thổi, vùng núi phía Tây đã gây ra tác dụng

“phơn”, tốc độ cực đại khoảng 30-40 m/s

- Mưa: Các tháng có lượng mưa thấp thường xảy ra trong khoảng từ tháng XInăm trước đến tháng III năm sau Tháng có lượng mưa cao thường là các tháng Vđến VIII Nhìn chung, lượng mưa ở khu vực nghiên cứu khá lớn so với nhiều tỉnh ởvùng đồng bằng Bắc Bộ Mỗi năm có từ 130-152 ngày có mưa Vào các tháng mùamưa, số ngày có mưa xảy ra nhiều, có tháng tới 17-19 ngày xảy ra mưa Ngày cólượng mưa lớn nhất xác định được trong giai đoạn này lên tới 144,1mm Tổnglượng mưa vào các tháng mùa mưa (từ tháng IV đến tháng IX) chiếm khoảng 85-90% tổng lượng mưa cả năm Lượng mưa có sự phân hóa rõ rệt theo mùa và theo vùnglãnh thổ Lượng mưa trung bình năm tăng từ 1800mm lên đến trên 2000mm tương đươngvới lượng mưa thông thường của đồng bằng Bắc Bộ Mưa có xu hướng tăng nhanh khicàng gần núi, ở miền núi với lượng mưa trung bình 2300 – 2400mm/năm còn ở đồng bằng

là 1700 – 1800mm/năm Đó là do ảnh hưởng của dãy núi phía Tây có tác dụng chắn gióđối với các luồng gió mùa Tuy nhiên mưa ở đây không dải đều trong năm mà tập trungvào một mùa trung bình kéo dài 6 – 7 tháng

Bảng 2.3 Đặc trưng lượng mưa tại khu vực Hòa Lạc (mm)

- Độ ẩm không khí trung bình năm giai đoạn 2002-2006 tại khu vực dao

động trong khoảng 83-85% Tháng có độ ẩm không khí trung bình thấp nhất thường

là các tháng XII và tháng I Tháng có độ ẩm không khí trung bình cao nhất thường

(Nguồn: Viện Khí tượng thủy văn,2008)

Hình 2.3 Biểu đồ lượng mưa trung bình tháng (2002-2006)

- Mây: lượng mây trung bình năm chiếm 75% bầu trời Tháng 3, có lượngmây cực đại lên đến 90% bầu trời Tháng 10 trời quang đãng nhất, lượng mâykhoảng 60% bầu trời.

Nhìn chung, khí hậu khu vực nghiên cứu có sự phân hóa theo mùa, đây làđiều kiện thuận lợi cho khu vực phát triển nông nghiệp, lâm nghiệp theo hướng đadạng hóa cây trồng và vật nuôi Số giờ nắng trung bình tương đối cao, tạo điều kiệncho các loài cây trồng tăng trưởng Tuy nhiên, nền nhiệt cao, độ ẩm lớn tạo điềukiện cho các quá trình phong hóa, bóc tách vật liệu, kết hợp với lượng mưa tậptrung 80-90% vào mùa mưa, địa hình dốc là nguyên nhân chủ yếu gây xói mòn, únglụt, ảnh hưởng xấu đến phát triển nông, lâm nghiệp và kinh tế xã hội

b – Thủy văn

- Nước mặt: Khu vực nghiên cứu nằm trong lưu vực sông Tích, một nhánhcủa sông Hồng Bốn nhánh của sông chạy qua khu vực nghiên cứu đều có nướcquanh năm, nhưng mực nước thay đổi khá nhiều giữa hai mùa lũ và mùa cạn Nên

có thể dẫn đến ngập lụt cục bộ tại các vùng trũng xung quanh, do thiếu công trìnhchống lũ và lũ lên nhanh vì lòng sông qua khu vực tương đối dốc

+ Sông Cò, có ba nhánh chính, và hai hồ (hồ Đồng Lụa, hồ Đình) thuộc khuvực xã Yên Bình, lưu lượng 0,3 m3/giây, Suối Cò chảy theo hướng Tây Nam xuốngĐông Bắc đổ vào hồ Đồng Mô

+ Sông Vai Cả là nhánh lớn nhất của sông Tích Giang với lưu vực khoảng34,4 km2 Sông này bắt nguồn từ núi Viên Nam chảy qua khu vực dự án ĐHQG HàNội và phía Bắc của phần Khu Công Nghệ Cao nằm trong khu Đô Thị Hòa Lạc Có

3 con suối chính: suối Nà Mương, suối Ngang, suối Đồng Vênh Suối Ngang chảyqua xóm Gò Mè, qua ĐHQGHN dài 7 km, lưu lượng nước 0,1 m3/giây Suối NàMương chảy theo hướng Bắc Nam, chiều dài 15 km Suối Đồng Vênh chảy theohướng Tây Bắc - Đông Nam, lưu lượng 0,1 m3/giây Khu vực nghiên cứu còn rấtnhiều hồ như hồ Suối Ngọc, hồ Đồng Mô và hàng loạt các hệ thống dòng chảy tạmthời vốn là các máng xói, khe rãnh xói mòn Các hồ không chỉ là nguồn cung cấpnước tưới cho sản xuất mà còn là điểm du lịch hấp dẫn như hồ suối Ngọc

+Cuối cùng là sông Vườn Rào, sông Nhà Trạ ở phía Đông Nam khu vựcnghiên cứu

- Nước ngầm: thường ở độ sâu từ 7-10m có các mạch nước nông, độ sâu 70m

có nước mạch sâu, chất lượng tốt Do địa hình dốc, nguồn nước ngầm bị hạn chế,chất lượng bị thay đổi nhiều Hiện nay nước ngầm là nguồn cung cấp nước sinhhoạt chính của khu vực nghiên cứu

có độ dốc 15-200, thành phần cơ giới thịt nặng, đất chua (pH kcl từ 4-4,5)

2 Đất vàng đỏ trên đá mácma bazơ và mácma trung tính (Fk): phân bố chủyếu ở các khu vực núi trung bình, độ dốc lớn (>250), thành phần cơ giới trung bình,

có diện tích 162,14 ha (1,84%)

3 Đất đỏ vàng trên đá phiến sét (Fs): Được hình thành trên các đá mẹ nghèokiềm, có thành phần cơ giới từ thịt nhẹ đến sét nhẹ, đất xốp, tầng dày 50-100, khảnăng thoát nước tốt, hình thành trên nhiều địa hình khác nhau, từ dạng đồi thấpthoải đến địa hình dốc cao, ít chua thuận lợi cho phát triển cây công nghiệp và cây

ăn quả Loại đất này chiếm diện tích tương đối lớn 3066,87 ha (34,76%)

4 Đất dốc tụ (D): được hình thành do sự rửa trôi các sản phẩn ở đỉnh, sườnđồi, núi Loại đất này nhìn chung có độ tơi xốp và độ phì nhiêu cao, thích hợp sảnxuất nông nghiêp, phân bố ở xã Yên Bình với một diện tích nhỏ

* Nhóm đất thung lũng

5 Đất nâu vàng trên phù sa cổ (Fq): Phân bố chủ yếu ở các bậc thềm cao vensông, tương đối bằng phẳng, thành phân cơ giới từ nhẹ đến trung bình, càng xuốngsâu càng nặng, tầng dày 50 – 70cm, khả năng giữ nước tốt là nhân tố quyết địnhtính thích nghi của loại đất này cho loại hình trồng cây công nghiệp, có diện tích2645,93 ha (29,99%)

6 Đất đỏ vàng biến đổi do trồng lúa (Fl): được hình thành từ các khu vựctrồng lúa nước, do bị ngập nước trong thời gian dài, đất bị biến đổi mất cấu trúc,

mùn giảm, độ phì tự nhiên thấp, đất bị bạc màu nếu không có biện pháp chăm sócthích hợp Loại đất này chiếm hơn 20 % diện tích đất khu vực nghiên cứu.

7 Đất lầy (J): phân bố vùng trũng thấp, do tích tụ sông hồ

2.1.6 Thảm thực vật

* Thảm thực vật

- Thảm thực vật tự nhiên

+ Trảng cây bụi thứ sinh nhiệt đới ẩm: tập trung thành từng cụm phân bố ở

xã Yên Bình, hình thành trên tầng đất dốc, mỏng, sau khi khai thác hết cây gỗ, tạothành cây bụi, xen kẽ với khu vực rừng trồng keo, bạch đàn Nơi tầng đất hơi dàythì hình thành trảng cỏ cao, tầng đất mỏng, sỏi sạn hình thành trảng có thấp, che phủthưa

+ Thực vật thủy sinh: hình thành rải rác dọc sông, suối

- Thảm thực vật nhân tác

+ Lúa, hoa màu, phân bố vùng thung lũng, phần trũng thấp dọc theo trụcđường kéo dài của Đại Lộ Thăng Long và các sông Hệ thống kênh mương dầy đặc,cung cấp nguồn nước tưới phong phú từ các hồ thích hợp cho phát triển nôngnghiệp Tuy nhiên, trong thời gian gần đây, do quá trình đô thị hoá diễn ra, diện tíchđất cho trồng lúa đang bị thu hẹp

+Cây ăn quả, cây công nghiệp trồng chủ yếu phần gò đồi Hòa Lạc, hay trongkhu dân cư như cây chè, sắn, vải, nhãn, bưởi

+ Rừng trồng: Chủ yếu là cây keo, có xen kẽ cây bạch đàn, tầng tán 20-30m,phần lớn do chính sách và sự quản lý tốt của nông trường 1A Phía dưới là tầng cỏquyết, cây bụi, tre tái sinh, lau, sim…

+ Cây trồng trong khu dân cư: Cây trồng chính là nhãn (Thạch Hòa), mít,chuối (chồng nhiều ở xã yên Bình), xoài, mít…trồng xẽn kẽ trong khu dân cư

Nhìn chung thảm thực vật của khu vực nghèo nàn, ít cây có giá trị kinh tế,sinh thái cao, không có cây thuộc loài quý hiếm nào