Tân an ngày xưa (NXB phủ quốc vụ khanh 1972) đào văn hội, 59 trang

- Phiên An tr n - Biên Hòa tr n Biên Hòa và Ph c Tuy ngày nay và Hà Tiên tr n Hà Tiên, Kiên Giang và Cà Mau... n Trên xui khi n anh té ùm xu ng sông... Nguyên v n bài hát ch Pháp là : «

ào V n H i

TÂN AN Ngày X a

Ph Qu c V Khanh

c Trách V n Hóa

XU T B N

1972

Thành kính Dâng

Ch v Th y tôi

và Song thân tôi thiên kh o c u nh nhoi n y

Tr m n m bia đá thì mòn, Ngàn n m bia mi ng v n còn tr tr

Ca dao

- L ch s c a quan Ph Ngô V n Chiêu Nhà in Vi t H ng x.b

- Monographies des Provinces de Cochinchine ( a d chí các t nh Nam K )

ôi L i Hoài C v Hai Ch « TÂN AN »

Nh ng bu i chi u tà, khách nhàn du đ ng trên « C u xe l a » Tân An phóng t m con m t v phía h p l u hai con sông Vàm c tây v i B o đ nh hà, th y nh ng tòa l u, nhà tr t, n hi n d i lùm cây xanh soi bóng trên dòng n c b c

ó là châu thành Tân An, m t t nh l nho nh , xinh xinh, v i dân c thu n h u, g i trong lòng du t vì sanh k mà ph i lìa quê xi t bao k ni m êm đ m

Hai ch « Tân An », sau khi t n t i su t m y tr m n m trong l ch s , cách nay ch ng bao lâu, n m 1956,

b Ngô tri u cao h ng xóa b trong b ng đ mi n Nam đ t Vi t và thay vào hai ch Long An

Tân An ! M c d u Tân An không còn hi n di n trên công v n gi y t n a, song không bao gi phai l t trong tâm t nh ng ng i chân th t t x ng mình là « ng i Tân An » !

Ng i th ng nói : « Vô c b t thành kim » (không có x a sao có nay), hi n t i tuy quan tr ng mà quá

kh c ng ch ng nên khinh, hu ng chi kh p n m Châu bi t bao nhiêu là sách s ghi chép nh ng tích c truy n x a t m y ngàn n m v tr cd, và chính hi n nay, nhi u nhà kh o c nh c trí kh tâm c công

ph i ra ánh sáng nh ng thành ph xa x a đã b th i gian vùi l p

Nh th y, l nào chúng tôi, con dân sanh tr ng Tân An, đành làm ng ch ng góp m t viên g ch m c

d u nh nhoi vào công trình so n th o m t « Tân An đ a ph ng chí » đ y đ sau n y

V l i, v i m c đích hào b o hai ch Tân An thân m n, hôm nay chúng tôi m o mu i th o n m ba tr ng

v t nh Tân An n m m i n m v tr c và xa h n n a, cho đ n c n đ i th i cu c 1945

Tân An, m t t nh k c u l ch s di tích d i dào, nhân v t c ng n i danh ch ng kém m t t nh nào khác Nam K , nh nh T ng ch ng h n

Tuy nhiên, không đ ph ng ti n s u t m tài li u trong th i k chi n tranh n y, chúng tôi khiêm nh ng

l u ý đ ng bào tân c u, lão thi u, n m ba đi m chính v l ch s , đ a lý và c ng hi n đôi câu chuy n v nhân v t, c tích, giai tho i … đ cùng chúng chúng tôi th ng th c nh ng gi nhàn r i

I) L ch S

Tìm hi u l ch s m t t nh, t c là kh o c u l ch s c a toàn x g m t nh kia trong đ y

Nh th , đ c ng hi n đ c gi l ch s t nh Tân An, chúng tôi tr c xin trình bày l ch s x Nam K thân

m n c a ta, nhân ti n bi u d ng tinh th n nh n n i c a t tiên, kiên c ng khai thác su t m y tr m n m

tr i m t vùng đ t r ng l n g n sáu m i ngàn cây s vuông, hoang vu t c th i, bi n thành m t v a lúa phong phú nh t nhì ông Nam Á, hàng n m xu t c ng ra ngo i qu c, tr c th i cu c 45, v i dân c đông đúc, v i nh ng thành ph đ p đ kim th i

Gi a th k th VI, n c Phù Nam s p đ và n c Chân L p tr c là h u qu c c a Phù Nam, ngày càng

m nh m Vào kho ng n m 540-550, hai anh em vua Chân L p, Bhavavarman và Citrasena (Ch t đa t na) đánh l y Phù Nam, chi m kinh đô c M c

u th k th VIII, n c Chân L p chia làm hai mi n :

- Mi n b c g m nh ng núi non và truông r y, g i là L c Chân L p ;

- Mi n nam giáp bi n Nam h i, nhi u đ m h sông r ch, g i là Th y Chân L p

Nam Ph n Vi t Nam x a kia là Th y Chân L p

n đ i nàh Lý Vi t Nam, hai n c L c, Th y Chân L p h p l i làm m t g i là Chân L p, sau n a g i là Cao Miên hay Kampuchéa, Camgodia, t c Camgodge d i th i Pháp thu c và là qu c hi u do Sihanouk

ch n l a

Sau ng i Nam t qu c huý là c ch Miên trong tên vua Thi u Tr , vi t thành Cao Man

Trong m t th i gian khá lâu, n c Cao Miên có hai vua : đ nh t v ng đóng đô Oudong (ta g i là Long Úc) còn đ nh v ng thì đóng đô t i Sài Gòn, lúc b y gi kêu là Prey Nokor, ban đ u kêu là Prey Kôr, d ch là « R ng gòn » sau đ i là Prey Nokor, Prey là « r ng », Nokor là « x »

T khi Vi t Nam l p qu c, mãi đ n n m Thu n Thiên th ba (1012) đ i vua Lý Thái T , n c Chân L p

m i vào c ng, t đó c ba n m l i m t l n sai s đ n

V sau, Chân L p cùng v i Chiêm Thành th ng đ n xâm đ t Ngh An, nh ng nhi u l n b quân ta đánh

b i, t đó nhìn nh n n c ta là th ng h ng

Trong m t kho ng th i gian quá ngàn n m, trên gi i đ t hoang vu c a Phù Nam x a, mà ban s chúng ta

g i là Th y Chân L p, ng i Tàu kêu là « C Chiêm Thành », sau n y ng i ph ng tây g i là Basse Cochinchine, r i Cochinchine do các nhà hàng h i B ào Nha th y mi n duyên h i mi n Nam n c Vi t

gi ng nh mi n duyên h i x Cochin n c n , nên g i Cauchin China hay Cochin Chin, t c là

Cochin g n n c Tàu (China) đ kh i l m Cochin bên n , trên gi i đ t n y, r ng l n minh mông,

s ng r i rác nhi u dân t c, ng i Miên, Chàm, Mã Lai và ng i Tàu, ph n nhi u chuyên v tr ng t a, bán buôn, s n b n, chài l i, mà không có m t chánh quy n cai tr nào v ng ch c

B i th cho nên, sau n y có nh ng cu c di dân quan tr ng ng i Vi t ng i Tàu vào đ t ng Nai, không ai ph n đ i chi c , và m i khi trong hoàng t c Cao Miên x y ra nh ng v tranh ch p đ dành ngôi vua thì c u c u cùng Chúa Nguy n Mãn nguy n r i, h c t nh ng vùng đ t trên Th y Thân L p t n Chúa Nguy n, mà th t s h c ng không thi t thòi gì

b) Nhân dân Trung Ph n di c vào Nam

Dân t c Vi t Nam ta th t s Nam ti n vào đ u th k th XVII v i nhân dân mi n nam Trung Ph n, vùng

Qu ng Nam, Qui Nh n, Phú Yên th ng hay m t mùa, ph i đói kh luôn, v l i nh m lúc Chúa Nguy n, Chúa Tr nh tranh hùng cho nên m t s đông dân chúng gánh g ng, dìu d t nhau t n c , tìm n i an toàn, phì nhiêu mà sanh s ng

oàn di dân ti n v phía nam n c Chiêm Thành, có l hi n nay là Cù Mi, La Gi, đ b lên l c đ a l p nghi p sanh c , n i đây thu y g i là « Môi Xoài » (hay M i Xúy) là vùng đ t gi a Biên Hòa và Bà R a (Ph c Tuy ngày nay)

oàn khác l i theo dòng th y tri u mà t p vào m t n i khác trên ph n đ t gò n ng mà đi u thú đa s là loài công, do đó truy n mi ng nhau g i là Gò Công (Kh ng t c nguyên)

ám ng i trôi d t khác l i theo c a C n Gi ng c dòng sông Nhà Bè tr lên m t đ ng b ng, có l n i đây h g p nhi u b y nai th n nhiên n c gi a c nh thiên nhiên cho nên đ t tên vùng đ t m i là ng Nai (L c Dã) t c là Biên Hòa ngày nay

L i có đám di dân t n l c lên t i bình nguyên Prey Kôr mà khai kh n, y là Sài Côn mà hi n nay là Sài Gòn

c) B n ng i Tàu D ng Ng n ch và Tr n Th ng Xuyên khai kh n mi n Nam

N m k mùi (1679) T ng binh thành Long Môn (Qu ng Tây) nhà Minh tên là D ng Ng n ch, Phó

t ng Hu nh T n (Hoàng Ti n) và T ng binh châu Cao, châu Lôi và châu Liêm (Qu ng ông ?) là Tr n

Th ng Xuyên, Phó t ng Tr n An Bình c binh ph n nhà Thanh đ m u khôi ph c c nghi p nhà Minh

Th không đ ch n i, hai T ng binh đem t ng s xu ng thuy n ch y sang h i ph n n c Nam, ban đ u

c u c u v i Chúa Tr nh, sau đó l i đ u hàng Chúa Nguy n và xin Chúa nh n h làm ng i dân Vi t Chúa Hi n v ng Nguy n Phúc T n xu ng ch cho h vào đ t Th y Chân L p dùng làm nhân công khai thác các vùng đ t hoang

D ng Ng n ch và Hu nh T n theo dòng sông C u Long đ n c m tr i nh T ng, còn b n Tr n

Th ng Xuyên vào c a C n Gi , ng c dòng sông ng Nai c m tr i đ t Ban Lân (Biên Hòa) và ông

Ph (Gia nh) chuyên lo vi c th ng mãi và canh nông, ng i Tàu, ng i Tây D ng, Mã Lai, Nh t

b n ch thuy n đ n buôn bán ngày m t th nh v ng vui v t i Biên Hòa

d) M c C u khai thác đ t Mang Kh m (Hà Tiên) l p b y xã thôn qui ph vào Nam tri u

N m Tân h i (1671) có ng i Tàu tên là M c C u, ng i huy n Lôi Châu, t nh Qu ng ông, không th n

ph c ng i Thanh, cùng các ng i di dân xu ng thuy n xu t ngo i sang Cao Miên th n ph c vua N c Ông Non, khai kh n đ t Mang Kh m, chiêu m l u dân l p ra b y xã thôn :

- Hà Tiên,

Chúa Minh v ng Nguy n Phúc Chu ch p thu n và đ i tên đ t Mang Kh m là Hà Tiên tr n

Con M c C u là M c Thiên Tích n i chí cha, khai thác mi n duyên h i Th y Chân L p và tr n Hà Tiên

đ c thêm b n huy n n a :

- Long Xuyên (Cà Mau, ngày nay là t nh An Xuyên),

- Kiên Giang (R ch Giá),

- Tr n Giang (Phong Dinh bây gi ),

- Tr n Di (B c Liêu, Bai Xau)

e) Chúa Nguy n l p Dinh, Tr n và các o trên Nam Ph n th i x a

Ngo i tr nh ng cu c di dân l p p nói trên, các Chúa Nguy n còn dùng x ng máu chi n s Vi t Nam

đ h tr Miên v ng trong nh ng v hoàng t c h cùng nhau tranh ngôi báu

Và khi v v ng nh Vi t Nam ta giúp đ đ c mãn nguy n r i, h c t đ t đ n n, nay m t t nh mai m t

mà chúng tôi đã biên trong m c « Tài li u tham kh o », chúng tôi ngh không c n thi t chép dài dòng ra

đây làm chi, đ c gi mu n lãm t ng xin xem qua m y quy n sách y

i u quan tr ng là nêu lên k t qu công lao c a ng i Vi t Nam trên mi n Nam đ t Vi t su t m y tr m

n m

N m 1698, Chúa Minh v ng Nguy n Phúc Chu l p :

Tr n Biên Dinh (Biên Hòa)

và Phiên Tr n dinh (Gia nh)

N m 1714 và m y n m sau, nh n Hà Tiên tr n và m y huy n :

và Long Xuyên đ o (t c An Xuyên ngày nay)

K t đó, toàn cõi Nam K đ c Nguy n tri u kinh lý và ng i Vi t Nam sinh c l p nghi p, khai thác ngày m t th nh v ng cho đ n ngày nay

Trên đây là s l c l ch s Nam K

Bây gi chúng tôi xin đ c p đ n :

Gia nh thành thu c h t có 4 tr n, 4 ph , 15 huy n

và ph thêm m t tr n Hà Tiên : 2 đ o, 2 huy n

- Phiên An tr n

- Biên Hòa tr n (Biên Hòa và Ph c Tuy ngày nay)

và Hà Tiên tr n (Hà Tiên, Kiên Giang và Cà Mau)

Th là, trong m t Ph và hai huy n, đã có hai ch Tân và An

Qua n m 1832 sau khi B c thành T ng tr n Lê Ch t và Gia nh thành T ng tr n Lê V n Duy t t tan, vua Minh M ng đ i :

- Biên Hòa ( ng Nai)

- An Giang (Châu c)

- Hà Tiên

D i tri u T c, Nam K phân làm ba qu n, m i qu n do quan T ng đ c cai tr , g m hai t nh

Qu n nh biên g m hai t nh Gia nh và Biên Hòa T nh Gia nh có 4 Ph , 9 Huy n :

Th là Ph Tân An ra đ i d i tri u T c và trong m t « lòng phái » do v Hòa th ng chùa Ph c

H i Cái Bè (M Tho) c p cho m t n tín đ Tân An cách đây n m m i n m, chúng tôi đ c nghe

m y danh t đ a ph ng nh sau :

« i Nam qu c, Tân An ph , Tân thành huy n, Th ng h i th ng t ng, Bình l p thôn… »

b) Quân đ i Pháp xâm chi m Nam K tr c đo t ba t nh mi n đông : Biên Hòa, Gia nh, nh T ng

Do Hòa c n m Nhâm Tu t ký k t ngày 5-6-1862, s th n Vi t là Phan Thanh Gi n và Lâm Duy Hi p

nh ng cho Pháp ba t nh nói trên

Thu b y gi , Ph Tân An v n thu c đ a ph n t nh Gia nh và ban s , Ph đ ng đ t t i Châu phê, ch Cai Tài, làng Huê M Th nh, nên m i có câu ca dao còn truy n t ng đ n ngày nay :

B ng treo t i ch Cai Tài, Bên v n, bên võ, ai có tài ra thi,

N m 1863, chánh quy n d i Ph l v làng Nh n th nh, t ng n sông Vàm c tây và n m 1864, m t viên Tham bi n Pháp (Inspecteur) đ c b nhi m cai tr Ph n y

Cu i n m 1868 (hay đ u n m 1869), Ph đ ng đ c v nh vi n d i v v trí t nh l Tân An hi n nay, lúc

b y gi đ c g i là V ng gù

Lúc tr c, t ng H ng long thu c Ph Ki n an (t nh nh t ng) n m 1867 sáp nh p v i Tân An và n m

1871, Tân An l i đ ng thêm t ng M c hóa khi x a thu c Ph Tây ninh : nh v y, các t ng làng n m gi a hai con sông Vàm c đ u đ c nhà c m quy n Tân An ki m soát

Tham bi n Tân An t n t i đ n n m 1899 và ngh đ nh ngày 20-12 bãi b ch Tham Bi n (Inspection) và thay th b ng ch T nh (Province)

Và tham bi n Tân An t đây g i là T nh Tân An

c) Sau cùng, do S c l nh s 143-NV ngày 22-20-1956, T ng Th ng đ nh t Vi t Nam C ng Hòa s a đ i ranh gi i các t nh Nam Ph n Vi t Nam, bi n nhi u t nh c làm qu n, l p thêm nhi u t nh m i Qu n M c Hóa t nh Tân An đ c tách ra làm t nh Ki n T ng ; ph n còn l i hi p v i các qu n c Hòa, C n Giu c, C n c c a t nh Ch L n c l p thành t nh Long An

Tuy nhiên, Tân An đã có trong b ng đ Nam K g n ba tr m n m nay, thì d u ai có oai l c kinh thiên

đ ng đ a làm sao c ng không th m t s m m t chi u làm cho Tân An đ ng nhiên m t tích

II) a Lý

a) Hành chánh, giao thông

D i th i Pháp thu c, t nh Tân An g m b n qu n, 10 t ng, 62 thôn

Qu n Châu thành, 2 t ng, 9 thôn : - T ng H ng Long

M c Hóa, 1 t ng, 17 thôn : - M c Hóa

T ng M c Hóa di n tích b ng 9 t ng kia, t c nhiên qu n M c Hóa r ng l n b ng ba qu n kia v y

S giao thông gi a ba qu n Châu thành, Th th a và Bình ph c r t d dàng b ng đ ng b đ ng th y, còn t Châu thành đ n qu n l M c hóa lúc b y gi ch có duy nh t m t chi c tàu đò c a Hoa ki u m i

tu n vài chuy n ch y đi ch y l i trên sông Vàm c tây mà thôi

Là vì t o hóa t m y ngàn x a đã t ng Nam K m t cánh đ ng bao la man mát, g i là ng Tháp M i,

n c đ ng quanh n m su t tháng mà chúng tôi s nói sau

Và t ng M c Hóa c a Tân An l i n m g n trong ng Tháp M i thì tr c đây, mu n vi ng qu n l , không có đ ng nào khác h n là con sông Vàm c tây

N u chúng tôi nh không l m thì vào n m 1949 ( ?), đ ti n vi c hành quân, quân đ i Vi t Nam đ p m t con đ ng đ t dài 40 cây s ngàn, d c theo kinh Bà Bèo, n i li n qu n Cai L y (M Tho) v i qu n M c Hóa, sau này là t nh Ki n T ng

Ch c con đ ng y ngày nay đã tr i đá tráng nh a r i, giao thông ti n l i

b) V trí, sông ngòi

T nh Tân An n m gi a t nh M Tho phía nam, Gia nh, Ch L n phía đông ; b c, giáp Cao Miên còn tây thì c n V nh Long, Sa éc và Châu c

a ph n Tân An g m c hai con sông to :

Vàm C ông (Waico oriental) x a g i là Sông Thu n an, t c danh là sông B n L c, và Vàm C Tây (Waico occidental) x a là sông H ng Hòa, t c danh là V ng Gù

Sông B o nh Hà n i li n Vàm c tây qua Ti n Giang t i t nh l M Tho Th i x a, sông n y là hai khúc r ch nh , nh Vân tr ng h u là Nguy n C u Vân n i li n c hai làm m t thông th ng t V Gù qua sông M Tho

n n m Gia Long th 18 (1819), vua sai đào thêm và n i r ng, đ t tên là B o nh hà, ghe tàu đi l i thu n ti n t Tân An qua M Tho và các t nh mi n H u Giang

Và chính nh B o nh hà mà sau khi chi m c nh T ng, quân đ i Pháp dùng nó ch th t , b u ki n

t Tân An qua M Tho ( nh T ng) nên m i có cái tên « Arroyo de la poste » (Kinh B u chánh)

M t con kinh đào ch y ngang châu thành Tân An, hình vòng cung, b t đ u t sông Vàm c tây, ng n cách hai tr ng nam n ti u h c, và đ ra B o nh hà, n i c u i Lai

Kinh n y, ng i ta g i là Kinh Lính T p vì nó ch y bên hông dãy nhà lính , ng i Pháp kêu là Canal de Ceinture vì nó gi ng cái th t l ng ; vài m i n m nay, kinh đã đ c l p b ng

c) ng Tháp M i

H n đ ng bào Nam Ph n Vi t Nam không còn ai xa l gì v i danh t ng Tháp M i mà ng i Pháp

g i là Plaine des Joncs (đ ng cói, đ ng lác)

Cánh đ ng bao la n y ch y dài, v phía đông và nam, t các t nh M Tho, Tân An và Ch L n, phía tây

t các t nh Sa éc, Long Xuyên và Châu c

V phía b c cánh đ ng ti p giáp v i Cao Miên và nh ng trung tâm sau đây có th coi nh là c a ngõ l n

Vì sao có cái tên là ng Tháp M i ?

Là vì đ ng n y l y tên m t ngôi chùa c , hay g i là tháp, theo ki n trúc Cao Miên, xây cao m i t ng trên

Parmentier đ c nh ng ch trên m y t m bia đá s t m vì phong s ng tu nguy t và tan tác ng n ngang,

gi i ngh a r ng đây là Cây Tháp Th M i trong s 10 cái tháp c a vua n c Th y Chân L p l p ngày

x a

Vì th mà dân c g i cánh đ ng bao la có cái Tháp th 10 y là ng Tháp M i

M t m c v t nh t ng Ph t, đ th b ng đá, b ng đ ng đ c đoàn kh o c đem v Sài Gòn ch ng bày trong B o tàng vi n

Theo k t qu kh o c u c a m t nhà kh o c khác là P Pelliot, thì đ t Nam Ph n x a thu c n c Phù Nam (Founan), l p qu c trên mi n tây bán đ o ông D ng t th k th I đ n th k th VI K s p đ ,

b vua Chân L p xâm chi m

Và tòa Tháp g i là Tháp M i là công trình ki n t o c a vua Phù Nam Gunavarman là con vua Jayavarman, đ k ni m s l p hào v ng, l p m t thánh đ ng đ tôn th d u ch n c a Vishnou là Thái

d ng thiên th n

N i đây, ng i ta còn g p nhi u di tích thuy n bè b đ m nh c t bu m, lòi tói, m neo …

Tr c đây, khi ng Tháp hoàn toàn hoang vu, có nh ng n i nh Bàu Sen, Láng bông súng, Lung N ng,

ng Lác, ng ng, R ng Tràm, c cây m c la li t, liên ti p nhau ch y mút t m con m t, xa t n ch n

tr i ó là n i trú n c a vô s thú r ng nh hùm beo, r n, t ng … có ch voi đi thành đìa l y, nên g i

là Láng T ng

V mùa m a, cánh đ ng ng p đ n m t hai th c n c

Theo l i Thi u t ng V n Là, nguyên Ch huy tr ng Khu chi n ng Tháp M i, đ ng này có nhi u ngu n l i thiên nhiên ch ng h n nh có nh ng đìa cá vô s k , có th g i là « Ti u Bi n H Cao Miên » Nam Ph n

Và n u ng Tháp đ c khai thác h n hòi, đào kinh x rãnh đ ng ch t n c phèn, thì trong m t ngày g n đây, s là m t kho tàng lúa và cá c a mi n Nam đ t Vi t, d đ d n, có th hàng n m xu t c ng

d) Th s n

Nh h th ng sông r ch phong phú, phân ph i đ ng đ u nh t là nh phù sa hai con sông Vàm c , B o

đ nh và các con kinh nhân t o khác mà đ t đ a Tân An phì nhiêu không kém m y t nh có ti ng là ph n

th nh Nam K , ch ng h n nh M Tho, C n Th …

Th s n chính hai qu n Châu thành và Bình ph c là Lúa đ lo i, Trái Cây, Thu c Lá

Qu n Th Th a s n xu t Mía làm đ ng trong m y thôn n m dài theo sông Vàm c đông, giáp ranh v i

qu n c Hòa

Nh ng n m n c sông Vàm c lên quá cao, vào tháng chín, tháng m i, mía tr ng hai bên b sông c ng

h hao chút đ nh

V vi c tiêu th mía Th Th a, nhà v n l p thì th c hành ti u công ngh làm đ ng tán, đ ng th , v i

ph ng pháp thô s , máy ép c càng, l p thì bán mía cho Hãng đ ng Hi p Hòa qu n c Hòa và vì

s l thu c vào nhà t b n đ c quy n mà m t b n « th y xu », nhân viên trong Hãng, h ai « bi t đi u » thì h cho cân mía tr c, b ng ch ng thì ph i ch u c nh đ i ch , mía khô m t tr ng l ng, đôi khi nhà

v n khóc h n đ mía xu ng sông mà v !

Theo m t nhân viên ng i Pháp Hãng đ ng Hi p Hòa, ép mía b ng máy c l c a nhà ti u công ngh

ch thâu ho ch đ c sáu m i ph n tr m n c mía mà thôi ; trái l i, ép b ng máy t i tân c a hãng thì l y

m t mía đ n 98, 99 ph n tr m…

Th s n đ c bi t c a qu n M c Hóa là Heo và Gà V t

Lúa thì th dân, đa s là ng i Miên, tr ng Lúa S , h n c lên đ n đâu thì lúa lên đ n đ y, ch ng n c

h xu ng, lúa c ng theo xu ng mà tr bông

M i nhà chúng dân nuôi gà v t vô s k và m i k tàu t M c Hóa v Châu thành Tân An, chi c tàu Hoa

ki u ch đ y nhóc nh ng gi gà giò, gà mái, gà thi n mà đ ng bào ta mua trên y đem v t nh bán ki m

b n l i

Vì r ng ng i Miên lúc b y gi tánh tình còn ch t phác, h bán m t con gà giò m t c c b c mà m t con

gà mái c ng m t c c thôi ; h lý lu n r ng « l n nh gì c ng con gà » h a ho ng con gà thi n to m p, h

III) Sanh Ho t T nh

a) V n đ đèn n c

Châu thành Tân An là m t trong các châu thành ch m ti n nh t v v n đ đèn n c

Tr c n m 1920, ban đêm, các con đ ng trong t nh l đ c th p b ng đèn d u ; n i Tòa b , v n phòng Chánh Phó ch t nh, vài t i nh n ng i rút qu t

Trong công s , nhà ng i Pháp và các nhà khá gi ng i Vi t đ t đèn m n-song (manchon)

N c m a n i ch đ c h ng vào m t cái b to (citerne) cao r ng ; m i ngày, m t toán t i nh n đ n xe, cung c p n c u ng, t m gi t cho các công ch c Pháp Nam trong châu thành

Th ng dân thì u ng n c m a ch a trong mái đ m, còn t m gi t thì có n c sông, ho c gánh trong m t cái ao to g n tr ng h c

T 1920, Công ty Layne đ n đào gi ng l y n c m ch và đ t ng phân ph i n c trong châu thành

ng th i, đèn đi n sáng tr ng thay th m y cây đèn d u lu lít

b) Chuy n xe l a Sài Gòn – M Tho

T sáu gi s m mai đ n b y gi r i t i, n m chuy n xe l a Sài Gòn M Tho ghé ga Tân An, ba chi c

c , hai chi c m i

Chi c xe c ch có hai h ng, h ng ba và h ng t , b ng dài b ng cây, ch y cà r ch cà tang, m i ga m i ghé ; t Sài Gòn đ n M Tho ch có 72 cây s ngàn mà nó ch y m t ba ti ng đ ng h m i t i !

Là vì, c k , y u đu i ch m ch p, nó ì ch leo d c c u s t Tân An, lên g n t i c u thì tu t l n tu t l n

xu ng c tr m th c, l i l y tr n leo lên, có khi ba b n l t m i lên t i c u và ch y luôn

Chi c xe m i khá h n, có ba h ng gh cho hành khách : h ng nhì, gh đ p, lót n m da, h ng ba c ng gh

n m da song kém h n, h ng t thì b ng cây dài ; trên sàn toa xe, hành khách tha h đ gi gà v t gi heo con, trái cây, m m mu i …

Chi c xe n y v i t c l c 40 cây s gi c ng m t hai ti ng đ ng h m i đi su t hành trình

ng Sài Gòn M Tho có c th y m t ch c ga đ đ u, v a l n v a nh : Ch L n – Phú Lâm – An L c – Bình i n – Bình Chánh – Gò en – B n L c – Bình nh – Tân An – Tân H ng – Tân Hi p – L ng Phú và Trung L ng

Làm m t bài toán c n con, chi c xe c ghé m i ga trung bình ba phút, th h i hành khách b c mình m t ngày gi là bao nhiêu, ch a k b i than đá bay vãi vào y ph c !

M c d u chi c xe c ch y ch m rì song vì nó ch y t i th t lui ga Tân An, nên b y gi t i ngày ba m i

T t n m n , nó đ ng nh m đ a bé gái n m tu i con anh t gác nhi p ch y ch i gi a đ ng r y (rails)

và cán nát óc

Ngày m ng b y tháng giêng n m sau, tr ng th ng huy n m m , l i m i gi đêm, vài ng i hãi hùng

th y bóng m t đ a bé c t đ u đi t i đi lui gi a đ ng r y tr c ga Tân An

Báo h i ông s p ga, ông Hu nh Sum t c Rùm, r c th y c u siêu cho von gh n em bé ba đêm, nó m i

h t hi n h n v

c) Chi c đò rút

Trên qu c l h ng v Tân An, còn n m tr m th c t i c u, con đ ng chia làm hai, m t đi ngay đ n c u

s t, m t r qua tay trái xu ng b n đò

M t chi c đò rút ti p chi c xe h i Sài Gòn xu ng, r i tám anh phu l c l ng, m i bên b n anh, h ng

v phía Tân An n m chi c dây rút, ch giáp n c sông cái v i B o nh hà, bên hè nhà ông Huy n S , lúc

x a g i là V ng Gù, hay B ng C , đ c tr i ti ng Miên g i n i đó là b n bò u ng n c

K vi t bài n y thú th t h i m i, m i hai tu i, ch th y đàng xa h rút chi c đò, ch y t t qua sông,

ch ch a h l i g n mà xem c c u nó ra sao cho bi t

Chi c xe h i d i đò lên b n r i, ho c vào châu thành, ho c đi d c theo B o nh hà, qua chi c c u quây,

ra qu c l mà xu ng M Tho

d) Cây c u s t Tân An

Cây c u n y b t ngang sông Vàm c tây đã lâu l m r i, có l cách nay m t tr m n m ; t lúc ban s cho

đ n n m 1919 (1920 ?) ch dành cho chi c xe l a Sài Gòn – M Tho ch y thôi

Trên c u lót đà ngang to, cách kho ng nhau l i m t th c hai D c theo lan can c u, phía bên ph i h ng

v M Tho, S Tr ng ti n lót ván làm m t « chi c c u » r ng đ th c t , ch đ cho chi c xe kéo hay

xe đ p và b hành đi

ng trên c u nhìn xu ng sông d i ch n mình, n c ch y nh c t, tr con và ng i y u bóng vía ch c phát run

Và chính vì s lót đà cách kho ng y mà x y ra m t tai n n ly k … không có ng i ch t

N m y, anh ng V n Ký mang b nh phong đ n b Chánh quy n đ a ph ng sai m t anh lính mã tà gi i lên b nh vi n Ch Quán Chi c xe l a ch y ngang c u s t lúc b n gi chi u, ch c anh Ký bu n t i ph n mình d s ng d ch t làm kh cho gia đình, nên anh ra ngoài toa xe, nh y xu ng c u quy t lòng t t n Trên xui khi n anh té ùm xu ng sông

Th y b nh nhân t v n, anh lính ho ng h n : anh không tròn ph n s , anh m i làm sao đây ?

Anh li n co giò nh y theo và, l lùng th nào, anh c ng l t tu t xu ng sông, nh b n ghe chài đ u d c mé sông g n đó l i ra c u c hai thoát n n

N u n n nhân nh y nh m m y cây đà ngang trong lúc xe đang ch y thì gãy tay gãy ch n, b đ u b ng c

là ph n ch c

T n m 1919 (1920 ?), chi c c u đ c lót tr n b ng ván dày, xe c qua l i hai chi u ti n l i

Và m i bu i hoàng hôn, tr i quang mây t nh, đ ng bào lão u hay lên đây hóng gió mát m nh là « Ti u

V ng Tàu »

e) Tr ng ti u h c

Tr c n m 1911, tr ng n y b ng cây l p lá Cu i n m 1910, m i đ c ki n t o b ng l p ngói, cao ráo,

v n vang, m t dãy dài chia làm chín l p

Và ngày 5-3-1911, ngôi tr ng m i m c a ti p h c sanh đông đ o, m ng vui

L p tám (Cours Enfantin C) do th y giáo Nghi đ m nhi m ; th y tr ng, m, m c áo xuy n dài, b t kh n nhi u ; m t con roi mây ng n đ trên bàn song th y ít đánh ai

Th y c ng đi u khi n luôn l p b y (C.E.B)

L p sáu (C.E.A) giáo viên là ông Cha Ki m, m t th y dòng c i áo nhà tu

L p n m (Cours Préparatoire B) có th y n m i, rong r ng cao, m nh mai nh m t ng i đàn bà đ p

Th y hi n h u, ai c ng m n th y

Th y Qu i d y l p t , ch n đi cà nh c

T t c m y th y trên đ u có b ng S h c (Certificat d’Etudes primaires franco-indigènes), còn t th y ba

s p lên đã đ b ng Thành chung (Diplôme de fin d’Etudes complémentaires)

Th y ba Giá đ m nhi m l p ba B (Cours Elémentaire B), th y H V n C nh, l p ba A

D ng nh th y đánh làm vui, m y đ a ng i bàn đ u b a chi u nào v c ng u đ u x tai !

Thu y, chúng tôi là nh ng đ a h c trò nh bé l p nhì A M i chi u, ông c h c là ông To n cho phép

h c sanh l p ba s p lên, t b n r i đ n n m gi m n banh ch i môn túc c u

Ông giáo Hu nh V n u d y l p nh t (Cours Supérieur) nhi u n m, ông là thân ph Bác s Hu nh Công Chiêu chuyên môn v nhi khoa Sài Gòn hi n nay Chúng tôi xin dành riêng cho ông m t bài trong

ch ng « Nhân v t »

V ph n d y ch nho và luân lý thì có th y Tr n Phong S c, chúng tôi c ng dành m t bài nói v th y sau đây

S d chúng tôi nêu danh ch v giáo viên tr ng t nh Tân An vào n m 1918-19 là đ t lòng tri ân đ i

v i quí v đã dày công đào luy n tr em su t m y m i n m tr i, và đa s s ng không ai bi t, ch t không

m t ti ng vang !

Ngày nay, t t c đ u ra ng i thiên c ; nh ng k k c u sáu m i tu i s p lên h a ho ng con t ng ni m đôi ba hình bóng ng i x a

« Quân, S , Ph », kính th y nh cha, th i nay tìm đâu cho th y ? « Th i h , th i h , b t tái lai ! Ngày

gi qua không bao gi tr l i Và tuy t n m nay ch ng ph i tuy t n m x a ! »

f) N n tai kh ng khi p

Châu thành Tân An bé nh ba phen ch u ách n c tai tr i, nh ng b c lão thành trên b y m i không sao quên đ c

Bão N m Thìn

Tr n bão n m thìn (1904) tàn phá toàn cõi Nam K , ngày và tháng nhi u ng i quên l ng

Theo l i truy n kh u, tr n bão b t đ u Tân An h i b n gi chi u, lúc ai n y đang n u c m Ban đ u, gió hiu hiu, m a pháy pháy, k gió th i càng ngày càng to, cây ngã, nhà s p « Bão ! bão ! » đ ng bào kêu la

th t thanh, m nh ai n y ch y, tìm m y nhà g ch ch c ch n mà dung thân

Thu y, nhà c a châu thành còn l p x p, ch có hai lo i, nhà g ch c a các công s và công ch c ng i Pháp còn ng i Nam c trú trong nh ng nhà lá x ch x ch, lôi thôi

Gió th i m nh nh t vào lúc b y gi đêm, m a ào ào, to không th t ng t ng ; sau đ y, ng i ta l i nói

r ng chi u đó l n đ u tiên m a đá r i Tân An, m a nh ng c c to b ng cái tr ng gà

N c sông Vàm c tây, B o đ nh hà, kinh lính t p dâng lên, nhi u ng i ch y không k p b n c lôi cu n

xu ng Th y t Dân s đua nhau ch y đ n dinh Ch t nh và Tòa b mà n mình, đêm y ng i chen chút nhau khoanh tay mà ch u tr n

M a l n l n t nh, n c gi t l n l n, b y gi sáng ngày hôm sau, m t c nh điêu tàn bày ra tr c m t đ ng bào s hãi : t t c nhà lá đ u s p, m y cây keo cây me m c trên l đ ng tr c g c chín m i ph n tr m ; trên sông Vàm c , nhi u cái thây n i l u b u theo dòng n c

M t đi u l làm sao, là cái chu ng heo c a bác cai Hi n c t trên kinh lính t p còn v ng ch c ; trong c n kinh kh ng, đôi ba ng i leo đ i vô đó mà ng i, l i thoát n n, k ch a !

B nh D ch h ch

N m 1915, vào kho ng tháng t tháng n m, dân chúng châu thành Tân An tr i qua m t c n hãi hùng :

b nh d ch h ch (peste bubonique) hoành hành t i ch , trong m y ti m c a ng i Trung Hoa, không có

ti m nào là không ng i mang b nh

Là vì ng i Hoa ki u v i nhau đông đúc, b t ch p v sanh, g p ph i b nh truy n nhi m, m i ngày đ u

có m t hai ng i t b nh

Chánh quy n đ a ph ng dùng m i ph ng pháp phòng ng a, tr b nh và t y u Ng i nào b nh n ng thì cho t i nh n võng xu ng « nhà th ng lá » (lazaret) t c là m t cái nhà lá c t g n b n đò Chú Ti t, xa châu thành m t cây s ngàn, đ n m đó d ng b nh, r i ch t thì đem ra ru ng mà chôn li n cho ti n

Nhi u ng i không đau n ng l m song b b n m m t mình trong khung c nh âm u đ y t khí, kh ng

ho ng tinh th n, s hãi ch t luôn !

H đ c « hân h nh » làm khách c a « nhà th ng lá » thì ít có ai may m n m nh mà v !

Ch Tân An c m nhóm, tr ng h c đóng c a, h n n a tháng tình hình m i tr l i bình th ng

M t tr n h a tai

N m 1916, tháng ba, tr i n ng hanh hao, m t bu i chi u t i xóm Ngã t , vì m t em bé n u c m b t c n

mà bà H a b c lên thiêu r i m y tr m c n nhà lá, heo trong chu ng ch t m y m i con

L a sanh ra gió, gió t ng s c l a, cách xa châu thành c ngàn th c, dân làng còn th y ng n l a c t lên ngùn ng t

V i ph ng pháp c u h a thô s th i b y gi , c nh sát v i lính mã tà, có dân chúng ti p tay, ch t v t h t

s c m i đàn áp ng n l a sau hai ti ng đ ng h c g ng, t ba gi đ n n m gi chi u

Th t là m t tr n h a tai l n nh t x y ra t i châu thành Tân An cách nay h n n a th k

g) nh t th chi n

Tr n th chi n kéo dài t n m 1914 đ n 1918 gi a quân đ i ng minh Anh Pháp M và c qu c

Tân An, chánh quy n đ a ph ng m quân tình nguy n sang Pháp khuy n khích m y anh chi n s

b t đ c d y, vài giáo viên tr ng n d a theo b ng qu c ca « La Marseillaise » c a Pháp mà đ t m t bài hát l ng c ng, Tây không ra Tây, mà ta c ng ch ng ph i ta, hát lên nghe nó ng ng n, bu n c i Nguyên

v n bài hát ch Pháp là :

« Allons enfants de la Patrie,

Le jour de gloire est arrivé

Contre nous de la tyrannie,

L’étendard sanglant est levé (bis)

…

và đây là m y câu đ u bài hát c a ta :

« Anh hùng thành thân đ ng lo ngã trí, h

Vì n c quên nhà sá chi lìa quê

Ngàn muôn n m đ ng quên n chi n s , h

L ng tên đá tr ng chinh chi n m y khi v (hai l n)

…

Chánh ph l i quyên ti n, móc túi m y anh ba Tàu mà th ký, giáo viên c ng th t l ng bu c b ng quyên

n m ba c c, th m chí m y h c sanh c ng nh n n xôi bánh mà quyên đôi xu, là vì, trên vách t ng các công s và các hi u buôn, nhan nh n nh ng bích ch ng v hình con r ng vàng phun b c, đánh anh lính

nh c dân t c Vi t Nam ch quên công n n c Pháp, h cho di n m t tu ng hát nhan là :

« Cao Hoàng đ vi n chinh Tây s n t c,

ông cung C nh c u vi n i Pháp đình »

di n l p Cha Bá L c đem Hoàng t C nh m i b y xuân đi c u vi n n i Pháp qu c

Anh kép đóng vai Bá a L c m c áo nhà tu, hát nam hát khách, gi ng l l khó nghe …

VI) Nhân v t

ng bào mi n Nam, m i khi nghe nói đ n ng Tháp M i là liên t ng đ n Thiên h D ng, t c Nguy n Duy D ng, v anh hùng kháng chi n, m y n m c hi m ng Tháp M i, làm cho quân Pháp điêu đ ng kh s

Trong ch ng « Nhân v t » t nh Tân An n y, chúng tôi xin l t k n m ba v t t x a n i b c trên đám danh nhân và, tôn tr ng th i gian tính, tr c tiên chúng tôi trình bày ti u s ngài Ti n quân Nguy n

Hu nh c, m t trong các v khai qu c công th n c a Vua Gia Long, mà công lao h n mã không kém ngài T quân Lê V n Duy t

Sau, chúng tôi s đ c p đ n ngài Thiên h D ng trong đo n « Tân An kháng Pháp » và các nhân v t khác

a) Ti n quân Nguy n Hu nh c (1748 – 1819)

(Trích « Danh nhân N c Nhà » c a ào V n H i, tr ng 17 và m y tr ng k ti p)

Trên con đ ng Sài Gòn đi M Tho qua kh i t nh l Tân An đ h n ba cây s ngàn, có m t con đ ng

nh r sang tay m t n i ngã ba đ ng đó lúc tr c có c m m t t m b ng to, k m i tên ch d i dòng ch Pháp : « Tombeau du Maréchal c » (L ng Ngài c qu c công)

Khách hành h ng do theo t m b ng đi t i khóm d a xanh trong làng cu i đ ng thì th y làng Khánh

h u, n i sanh tr ng c a m t v h t ng khai qu c công th n nhà Nguy n :

Phía trên, có b c hoành ba ch : « v n lý danh »

N i nhà th và m , có r t nhi u câu đ i, xin l c chép ra sau :

1) B c Nam tam T ng tr n, v n lý binh quy n ;

Ti n h u l ng T ng quân, l c s soái l nh

2) Hoàng thiên tri ngh a li t, h u t ng t c x đáp thành th n ;

B ch nh t quán tinh trung, phân phó th n linh phù ph c t ng

3) Th t th p h u nh trung, trung hi u nh t sinh th l p ;

C u nguy t trùng d ng nh t, th ninh ng phúc th y chung

4) Trung ngh a c ng th ng, long h phong vân đính h i

Anh hùng mi m c, Tiêm Miên Lao Mi n tri danh

Ngoài c a nhà th , cách m t cái sân nh l i còn có m t ti u đình trong đ cái dòn võng c a ngài khi x a

và m t lá c đuôi nheo phai c màu s c

L i có cái khánh b ng đ ng b dài 7 t c 3, b đ ng 5 t c 7, b gáy 4 phân tây Cái khánh n y đúc ra đã trên 150 n m r i (1819) và có kh c m y ch Nho (k mão niên, trung thu th t o)

Theo l i ông Nguy n Hu nh Tân, cháu n m đ i c a ngài Ti n quân thì b c chân dung nói trên do h a s Nguy n V n V n t i ch C Chi thành tâm t ng t ng v ra h i n m 1942

Ngài Nguy n Hu nh c tên t c là Hu nh T ng c, sanh n m m u thìn (1848) t i Gi ng Cái Én, làng

Tr ng khánh t ng H ng Nh ng, huy n Ki n H ng, ph Tân An, tr n V nh T ng ( nh T ng), nay

là làng Khánh H u, t ng H ng Long, t nh Tân An, con m t v võ quan tri u Lê là cai đ i Hu nh Công

L ng Ông n i ngài là Hu nh Công Chu, làm quan Th y s tri u nhà Lê

Ti u s ngài Nguy n Hu nh c nhi u sách báo đã đ ng, chúng tôi không k rành m ch làm chi n a, ch xin l c thu t nh ng b c công danh th ng tr m c a ngài n i đây đ c gi lãm t ng

1780 đ u quân phò Chúa Nguy n h i 33 tu i

1782 b Nguy n Hu đánh b i t i Gia nh, phò Nguy n Ánh quá giang, có l là sông B n L c,

su t đêm không ng , đ c Chúa cho đ i h Hu nh làm h Nguy n

1783 b Nguy n Hu b t t i ng Tuyên ( ?) đem ra B c hà làm phó t ng cho Nguy n V n Du Ngh An

Tr n v v i Chúa Nguy n – T m Chúa n i Xiêm qu c, song đ n n i, đ c bi t Nguy n Ánh

đã v Gia nh

Sau m t th i gian th thách, Xiêm v ng c p thuy n bè cho v g p Chúa Nguy n, đ c

phong làm Khâm sai Ch ng c qu n Trung chi t ng s

1796 Th ng Khâm sai Ch ng H u quân Bình tây t ng quân, tr n th Diên Khánh

1797 Theo Nguy n v ng ti n đánh Qu ng Nam r i v i Nguy n V n Thành cùng l u l i gi Phú Yên

1798 em th y quân c u vi n n c Xiêm b quân Mi n sang xâm l n

N m Minh M ng th 5 (1824), ngài đ c tùng t t i Thái mi u và đ n n m th 12 (1831) đ c truy t ng

là Ki n x ng Qu n công

M y n m tr c đây, ngài giáng c bút l u h u th m t bài th nh v y :

Vi t Nam Khai Qu c

c Ti n quân giáng bút thi :

Hàn lâm võ vi n chuy n s n thông

Nh th p nh t đi n nh p kh đ ng ;

c quán càn khôn minh võ tr ,

Ngh a phò nh t nguy t chi u nam đông

Công danh s nghi p h ng hà t i ?

c thâu tr i đ t soi hoàn v ,

Ngh a hi p tr ng sao r ng cõi đông

S nghi p công danh là đâu nh ?

Gian lao chí s há n công

Lòng son công tr n truy n mai h u,

Trung ngh a ngàn sau th m gi ng dòng

B ván linh v i Tr n Bá L c

Ông Nguy n Hu nh Tân, cháu n m đ i c a ngài Ti n quân thu t v i chúng tôi r ng t lúc chánh khí v

th n t i nay, ch ng có ai dám ng i trên b ván c a ngài h t

H i n m 1880, ngh a quân c a ông Ong n i ch ng Pháp t i L ng Phú (M Tho) bây gi T ng đ c Tr n

Bá L c đ c l nh ti u tr , ghé làng Khánh H u, vào mi u đ ng Ti n quân, b t nhân dân vùng đó tra kh o

L c là ng i Thiên Chúa giáo, không tin qu th n, c leo đ i lên b ván y ng i ch m ch

Gi a lúc đám cháu chít ngài Ti n quân b c ra lom khom cúi l y chào quan thì Tr n Bá L c đang ng i trên ván b ng té nhào xu ng đ t b t t nh nhân s

B n lính h u bèn khiêng ông đ n m trên b ván k đó Ch p sau, L c t nh d y nh th c gi c chiêm bao, thu t l i v i m i ng i nh v y :

« Ta đ ng ng i trên ván thình lình có m t b n n m sáu tên lính h u c a quan Ti n quân vâng l nh ngài

đ n b t ta đem đi chém, ta vùng v y v i b n lính h u nên té tu t xu ng đ t »

Ng i th nhì là Bá H X ng ; con cháu d ng nh còn đ ng Lý Thành Nguyên trong Ch L n

C u T ng đ c H u Ph ng, mà ai ai c ng nghe danh đ c s p h ng ba

« Trong khi Nguy n v ng lo ph c nghi p, ông Hóng h t lòng giúp ngài v vi c quân l ng Ông t n tâm

đ n n i không màng hao c a t n công, đ c su t đào m t con kinh đ ti n vi c v n l ng Kinh đó ngày nay hãy còn và có tên là « Kinh ông Hóng »

C ng nh ông Nguy n V n H u H i Oa (N c xoáy, Sa éc), ông Hóng giúp vua Nguy n ch vì lòng

v tha ch ch ng vì danh v ng ph m hàm, nên ông không th lãnh ch c t c chi c khi Nguy n Ánh thâu

ph c đ c san hà, nh n ng i c

« T i làng Bình lãng, b ng ru ng đ n m tr m th c, vào p nh Hòa, chúng tôi g p m t ng i trai v m

v , đ u tr n qu n v n đang cu c đ t lên gi ng quanh m t kho nh đ t r ng không h n tr m th c vuông

và trên đó có b n ngôi m c H i ra thì đó là ông Phan V n Ch i, cháu ba đ i c a ông Hóng

« Ông Ch i vui v d n chúng tôi đi xem m

« B n ngôi m b ng nhau đ u xây theo ki u thu c đ i Gia Long, hình mái nhà Trên hai ngôi m c a bà

và ông Hóng còn l u l i nét n i m m nh ng hình con cù con ph ng Phía tr c m có bình phong, h bán nguy t và phía sau có vòng t ng th p bao tròn ba m t

« Hai ngôi m kia thu c hai ng i con M t ngôi l i n t n đ n n i lòi c hòm ra ngoài !

« C nh tang th ng c a toàn m đ a không nh ng th y rõ v i c cây lan m c, n c đ ng v ng sâu, mà c

nh ng s t m c a vôi g ch, b nát c a đá ông Hoàng ph th t là hoàn toàn hoang ph !

« N i an gi c ngàn thu c a m t gia đình phú h vào b c nh t nhì đ t Gia nh x a, có th th n y đ c ! Sao không, khi chúng tôi nhìn l i ông Phan V n Ch i hi n di n, tay l m ch n bùn, đ u bù tóc r i, c c

nh c v t vã su t ngày đ ki m mi ng n cho b y con th ba đ a

« Ông Ch i m i chúng tôi vào nhà ông cách m đ a vài tr m th c M t gian nhà lá tr ng tr c tr ng sau càng ch rõ cái nghèo hi n t i c a m t h mà ti n c a tr c kia đã nuôi n i m t đ o binh, giúp n i m t ông vua ph c nghi p

« Nghèo th t là nghèo, nh ng gi a nhà còn trang nghiêm m t cái bàn th trên có t m bi n kh c hai ch

‘Th Dân’ c a vua Minh M ng ban

« Ông Ch i thanh đ m đãi chúng tôi gi i khát b ng n c d a t i và thu t cho chúng tôi nghe gia th c a ông Theo ông thì m t ph n l n đi n s n c a h Phan đã bán cho ông Huy n S , và hi n nay, v hai làng Hòa Ái, Huê M Th nh (Tân An) còn nhi u ru ng công đi n mà trong b l i ghi tên Bá h Phan V n Ngh , cháu n i ông Hóng

« Ông Ch i không hi u vì sao có chuy n éo le nh th !

« R i không n th t công, ông m i chúng tôi đi xem ngôi đình làng Bình Lãng đã nh ti n c a ông Hóng

d ng nên Ngôi đình đã h nhi u Bên trong còn m t c p h c r t c và m t cái h ng án ch m tr công phu, s n son th p vàng, có ch kh c là do Phó Th y s ô đ c Võ V n Liêm ( ?) cúng »…

Và sau đây là đo n ti u s ông Hóng do ngo i t chúng tôi thu t l i và có l Khuông Vi t ch a đ c bi t Ông Hóng là m t dân cày c a m t đ a ch Tân An

D m m a dãi n ng làm l ng c c nh c n m b y mùa, ông Hóng dành d m đ c m t s ti n nho nh , ông

đi n ch cho ông c t nhà ra riêng mà và cho ông m n m t mi ng ru ng mà làm

Ông Hóng m i d n m t cái n n trong v n c a ch , d ng lên b n cây c t

êm khuya, ông đ a ch ra v n c a b ng th y trên b n đ u c t, b n cây đèn sáp to t ng đang cháy sáng tr ng

V a ng c nhiên v a t c gi n, vì ông đ a ch b o là ông Hóng xài to, lãng phí, m i kêu ông Hóng đ n r y Thì ra ông n y c ng ph i ng c nhiên không kém ch vì ông không có mua m y cây đèn sáp y bao gi ,

v l i ông có ti n đâu mà mua

Ông đ a ch vào nhà bàn v i v r ng đèn y là « đèn tr i », ông Hóng s giàu không ai sánh k p và gia tài

s s n c a hai ông bà s v tay ông Hóng

M y l i tiên đoán y ng hi n

Ông Hóng làm ru ng n m nào c ng trúng mùa to còn ông ch l i th t b i, thành th l n l n ông mua h t gia viên đi n s n c a ch

Trong lúc Chúa Nguy n Ánh còn bôn đào, m t hôm chi n thuy n ngài đ n đ u t i sông Vàm c tây, n i

t nh l Tân An bây gi Nghe ti ng ông Hóng là ng i hào hi p, ngài sai quan h u c n đ n m n ông

M i bu i mai, đ u trùm kh n, tay xách g y, ông Hóng đi r o trong xóm trong làng

G p m t chòi lá, tình c ông b c vô, th y anh nông phu ng i r , v anh đau, con anh rách r i, đói khát khóc kêu N m r i anh th t mùa, c p trâu l i ch t, có m y con v t t bán ch y thu c cho v h t r i !

ng lòng tr c n, ông cho anh m n m i l ng b c đ mua lúa gi ng, m n trâu làm mùa và thu c thang cho v , n m sau s hoàn l i cho ông

N m sau, đúng ngày gi , ông Hóng không quên tr l i vi ng gia đình anh nông phu kia Thì vui thay, nhà anh m i l p l i, trong b lúa đ c vài thiên, con anh qu n áo s ch s , b y gà b i g c r m, vài con heo đi núc ních

V ch ng và m y con anh quì l y t n và tr s b c cho ông

Ông c i, ph y đôi l i và t ng luôn s b c y, b o có c n dùng gì ông s n lòng giúp thêm cho

Có khi, ông c ng g p ng i lãn t không lo làm n, th a d p có s ti n ông cho m n c b c r u chè Ông n i gi n h i g y đ p ch t anh y đi r i sai gia nhân vác ti n đ n th ng nhân m ng cho thân nhân

ng i đó

Ti n c a ông quá nhi u không bi t làm gì cho h t, ông xúc đ đ y m t ghe l ng ti n k m, m b ng m t tên m i (t c bán m i lúc y hãy còn), móc ru t gan ra, gi n ti n may l i đ thây tên m i xu ng ghe, r i

nh n chìm chi c ghe trong kinh ông Hóng

Nh ng đêm tr i trong tr ng t , n c l n đ y kinh, th chài g p anh m i chèo thuy n lên xu ng trong kinh Th chài h i gì, h n anh m i ch l c đ u mà thôi C p thuy n l i, th chài h t m t n m ti n trong tay thì ti n nát ra nh cám Buông chi c thuy n ra ma, thuy n trôi theo dòng n c m t h i r i tan m t trong s ng mù

Ph i ch ng t i ông Hóng giàu mà ít tu nhân tích đ c l i gi t ng i vô t i quá nhi u, t o thành « nghi p »

ác n ng sâu, cho nên gia s n ch ng còn mà con cháu đ i n y, ch ng h n nh anh Phan V n Ch i, làm

l ng đ m hôi sôi n c m t m i có mi ng n !

c) M t nhà có bi t tài d ch thu t : Tr n Phong S c

M y m i n m v tr c, n u n i đ t B c Nguy n M c n i danh nh d ch thu t m y b di m tình ti u thuy t Trung Hoa « D chi phu » (ch ng tôi), « D chi thê » (v tôi), « Song ph ng k duyên »… thì,

d i tr i Nam, t nh Tân An, không m y ai là không bi t tên tu i nhà nho Tr n Phong S c, và ch c c hai

m i t nh Nam K , nhi u ng i đ c nghe ti ng ông, d ch gi h n b n m i b truy n Tàu, mà k vi t bài này còn nh m y b sau đây :

- Phong th n – Tam qu c di n ngh a – Thuy t ng – La Thông t o B c – Ti t nh n Quí chinh ông –

Ti t đinh San chinh Tây – Phi Long di n ngh a – Ng h bình tây – Ng h bình Nam – Th p nh qu ph chinh Tây – D ng v n Qu ng bình Nam – Nh c phi di n ngh a – Anh hùng náo tam môn giai – H u anh hùng – Phong ki m xuân thu – Tây Hán – ông Hán – Qu n anh Ki t – Ph n trang l u – Tái sanh duyên – Càng long h Giang nam – Chánh đ c du Giang nam – Tam h p minh châu b u ki m – Tây du di n ngh a – ông du bát tiên – B c du Ch n Võ – Nam du Huê Quang …

Câu v n ông v a cân đ i trôi ch y, v a bóng b y v n hoa, ph n nhi đ ng đ c m y pho truy n ông đã say mê mà h ng lão thành, nhà trí th c xem càng thích thú …

N m y, tôi là m t h c sinh nh bé tr ng t nh Tân An M i t i, c m n c xong xuôi, anh em chúng tôi làm bài h c bài đ n tám gi , r i thì ông thân chúng tôi chìa ra m t cu n truy n c a Tr n Phong S c, ông

m i m n đâu h i chi u, ho c Ti t Nh n Quí chinh đông, ho c Ti t inh San chinh tây

Anh em chúng tôi thay phiên nhau đ c, c nhà n m nghe, hàng xóm c ng đ n nghe hùn, đ n m i gi

M t l p ba m i m y, b n m i trò, ch còn vài m i đi h c l y l và, s m mai, th y cho vi t m t bài ám

t , đ c vài bài Pháp v n, Vi t v n ; chi u, th y C nh, th y ba Giá, th y nhì Anh, ch n trong l p vài ba trò

đ c Vi t v n trôi ch y cho luân phiên đ c truy n Tàu c a Tr n Phong S c, th y và các b n đ ng h c

th ng th c làm vui

Trên, tôi có nói ông Tr n Phong S c d ch thu t r t hay, th nh tho ng ông chêm vào b n d ch m t vài bài thi bát hay t cú đ c êm tai, là vì ông có m t n n h c v n Hán v n v ng ch c, và tôi tin ông c ng có m t tâm h n thi s n a

Tôi thích nh t là b truy n « Phong Th n » ông d ch, k t thúc bài t a c a ông b ng b n câu thi nh v y :

Tr n thi n can vua kính h L ng,

Phong làm Th a t ng giúp tri u đ ng ;

S c bà Qu c thái sai tìm chúa,

Chánh c v ngai h ng thái b ng

(Tr n Phong S c chánh)

Trong b truy n (Phong Th n) mà nh ng k không tin pháp m u huy n bí c a th n tiên cho là b a đ t,

m i khi m t v tiên (Xi n giáo) xu t tr n đ i đ ch cùng m t tiên (Tri t giáo) là m i v ngâm m t bài thi

r i m i so tài đ u phép

D i ngòi bút linh ho t c a nhà nho h Tr n, tình ngh a th y trò thiêng liêng đ c miêu t m t cách vô cùng thân ái song không kém nghiêm minh, nh đo n Thái t m n tay đ o h u là V n Thù s a tr tánh

n t hung h ng c a Na Tra Linh châu t

Ch ng nh ng ông Tr n Phong S c t nh trong v n tình c m mà khi ông t c nh hai t ng Phiên ng chi n đ u, h i v n ông m nh m g n gàng, nghe nh ti ng binh khí ch m nhau chan chát : « … k phùng

đ ch th , t ng ng l ng tài, m t qua, m t l i, m t t i, m t lui, b n m i hi p c m đ ng… » y, ông đang d ch thu t mà ông l i dùng ch nho trong câu v n, song đ c lên c ng hay hay

ôi khi, nhà nho đ o m o c ng dùng l i v n hài h c mà kín đáo ch c c i đ c gi Nh h i L u Kim ính d ng b ng chiêu phu t i núi Song T a, Cao Quân B o đi ngang qua đ p b ng y đi, L u Kim ính

n i gi n, t c thì đôi nam n anh hùng nh t t h n chi n, sáu m i hi p th ng b i b t phân, « đao l n dáo dài, trai m nh gái d n » ( ?!)

Thu y, bao nhiêu truy n Tàu do ông Tr n Phong S c d ch ra đ u đ c nhà in Joseph Nguy n V n Vi t, inh Thái S n, ng L Nghi xu t b n, bán có ba c c m t cu n mà thôi

Ch ng nh ng ông Tr n Phong S c là d ch gi tr danh nh ng truy n Tàu, ông l i còn có bi t tài sáng tác bài ca d a theo âm đi u (notes) m c d u ông không bi t đ n

B n « L u th y hành vân », tôi còn nh bài b n nh v y :

Môn luân lý th ng d y bu i chi u, tùy theo l p, t b n gi t i b n gi r i, và b n gi r i t i n m gi

Ông gi ng d y b n ph n làm con đ i v i cha m , h c trò đ i v i th y, nhân dân đ i v i Chánh ph , anh

ch em, bè b n c x v i nhau

R i ông lên b ng đen, vi t m t câu l i chín m i ch Hán, vi t luông m t câu gi i ngh a, m t hàng Ông

vi t r t khéo, r t đ p, ch nh dao c t Ông b t chúng tôi chép vào m t t p v nh , đem trình ông ch m

đi m

Nh ng ch Nho ngo n ngoèo khó vi t làm sao cho nh ng bàn tay non n t và chúng tôi v ch ng khác v bùa, th mà đ c ông cho chín m i đi m ngon lành !

Tánh ông tr m l ng, ít giao thi p nên gi ngh x h i, m y ông giáo kia t u nhau chuy n vãng còn ông thì

ng i m t mình trong l p xem sách ch Nho

Có l vì th i bu i y, tr ng t nh Tân An xem th ng môn luân lý, vì ông Tr n Phong S c quá hi n h u lôi thôi, và c ng vì m y ông giáo khác ít n ông, không r n d y h c trò ph i kính tr ng ông, nên gi d y luân lý, cái l p c a ông không khác nào cái ch , m c ông nh p roi nh p th c trên bàn h c trò c gi n …

G n b n m i tu i đ u, ông tái giá cùng m t cô thôn n Có ng i c c c h i ông sao không k t hôn cùng m t góa ph kho ng ba m i đ n b n m i, có ph i là x ng đào x ng kép ch ng ?

Quí đ c gi đoán đ c ông tr l i th nào không ?

Ông b o r ng thà là c i con gái đ ng trinh, còn đàn bà góa ch ng ph i đ cho ng i ta th ti t th ch ng

m i ph i đ o Thánh hi n cho

Tôi không bi t thu m u thân ông sanh ti n ông th m hi u th o th nào mà, sau khi m ông quá vãng, ông t c t ng g m t ng i đàn bà, trên đ u g n tóc gi , m c y ph c đàng hoàng đ th trên cái gác nhà ông

S m mai và chi u hai bu i, ông d n c m n c nhang đèn tr c t ng cúng l y kính c n : « S t nh s sanh » (Cung ph ng ng i ch t nh ng i s ng)

Ông xóm Ngã t m t cái nhà ngói ba c n sùm s p, tr c nhà có m t hàng rào b ng cây, ông quét n c vôi tr ng toát r i vi t ch Nho đ y c m y thanh g hàng rào

Chi c c a ngõ nhà ông g m hai tr g ch, trên, ông gác m t t m đá xanh to, dày m t t c, r ng b n m i phân, d c m t th c hai

Chúng tôi có c m t ng đó là m t cái « c a đ ng » Vài công ch c hóm h nh ngâm câu th m a mai :

« T nh Tân An có đ ng Tr n Phong »

N m 1916, xóm Ng t b m t tr n h a ho n to m t chi u n ng g t, tôi đã có nói trong ch ng « Sanh

ho t t nh » trên đây Ph ng ti n c u h a thô s t nh th i b y gi không đ s c đàn áp bà H a, bà thiêu

r i m y tr m c n nhà, heo nh t trong chu ng ch t c ng b n, may không có tai n n v ng i

ôi ba b n h c tôi, nhà c ng xóm Ngã t , nh ng dãy khác, hôm sau thu t r ng cái xóm b h a tai cách nhà ông Tr n Phong S c m t cái r ch con và ng n gió l i th i v phía nhà ông n a

M y anh th y t n m t, ông th nh ra đ trên phi n đá xanh c a ng m t cái hình nh n cao đ vài t c tây, tay c m lá c Ông đ c chi l m th m m t ch p, đo n ph t lá c trên tay hình nh n m y l t ; l thay,

ng n l a đang cháy mãnh li t, h ng v phía nhà ông, s p leo qua r ch t n công mái ngói c a ông, b ng quay tr l i

Th là nhà ông n n kh i tai qua

ây là l i m y b n tôi thu t l i, h th c th nào tôi không dám quy t, ch chép c ng hi n b n đ c coi

ch i

Ông Tr n Phong S c là ng i h u Tài vô M ng Bình sanh, ông làm giàu cho nhà xu t b n, ông không d

gi chi, l i ch t nghèo

D ng nh ông l y vi c d ch thu t v n ch ng làm s thích mà không m y chú tr ng v ti n tài

Ông x th theo Thánh hi n, không mích lòng ai, không oán gi n h n ai

Ng i trí th c đ ng th i Tân An ít ai hi u ông, h nói t i ông là h m m c i, có l h cho ông là m t

ng i gàn d

Th h i ai là ng i tri k c a ông, bi t đ c ông là « ng i quân t » ?

Và đ ng nói chi m t t nh Tân An mà có l c L c T nh Nam K , n a th k tr c đây, ch a th y ai có tài

d ch thu t đ c s c nh ông Tr n Phong S c

M y n m sau đây, tuy nhiên có nhi u b n d ch truy n Tàu đ c ra đ i, song m y ông « d ch » có m t l i hành v n đ c lên nghe nó « làm sao y » !

Có l t i tôi tiêm nhi m l i hành v n c a ông th y « ma ranh » tôi r i ch ng ?

d) Sáng l p viên o Cao ài : Ông Ngô V n Chiêu t c Ngô Minh Chiêu (1878 – 1932)

Nam Ph n Vi t Nam, không m y ai không bi t ông Ph Ngô Minh Chiêu là m t trong nh ng ng i góp công to trong vi c sáng l p o Cao ài

Ông là ng i g c gác Ch L n, song ông làm vi c Tân An đã lâu n m đ c đ ng bào kính m n, ông là

ng i đ o đ c hoàn toàn, chúng tôi hân h nh chép ti u s ông vào m c « Nhân v t » t nh Tân An

Ông sanh ngày m ng b y tháng giêng n m M u d n (28-2-1878) sau chùa Quan t i qu n Bình Tây,

t nh Ch L n Khi sanh ra, ông không ch u bú, mà n u có bú thì mình m y l i phù lên, cho nên thân m u ông ph i cho ông u ng n c c m, l n l n t p n cháo và n c m y c ng là m t đi m l V n con nhà hàn vi mà l ng thi n, ông đ c Chánh quy n Pháp c p cho h c b ng h c t p đ n thành danh

N m 21 tu i, ông thi đ u c p b ng Thành chung và ngày 23-3-1899, ông đ c b làm th ký S Tân đáo (Service de l’Immigration) t i Sài Gòn, cho đ n ngày 31-12-1902

T m lòng ông t thi n, h ng kính tr ng Tiên Ph t Thánh Th n, ông th c Quan Thánh Quân, n chay m t tháng hai ngày, và t ng Kinh Minh Thánh

N m 1902, ông lên h u đàn tiên t i Th d u m t (Bình D ng) c u th cho m u thân và mu n bi t vi c

ti n trình

Tiên ông giáng c khuyên ông lo tu, ngày sau đ c l

n ngày 1-1-1903, ông đ c đ i v làm vi c Dinh Hi p lý (Bureaux du Gouvernement) cho t i

30-4-1909, k thuyên chuy n làm vi c t i Tòa B Tân An