ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ ******* NGÔ THÁI HÀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG Ở VIỆT NAM... KHÁI QUÁT VỀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ THE
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ
*******
NGÔ THÁI HÀ
CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ THEO HƯỚNG
PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG Ở VIỆT NAM
LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ CHÍNH TRỊ
HÀ NỘI - 2015
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ
*******
NGÔ THÁI HÀ
CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ THEO HƯỚNG
PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG Ở VIỆT NAM
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan bản luận án là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và có nguồn gốc rõ ràng
Tác giả
Trang 4MỤC LỤC
MỤC LỤC i
DANH MỤC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT iii
DANH MỤC CÁC BẢNG v
DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ , ĐỒ THỊ, SƠ ĐỒ vi
PHẦN MỞ ĐẦU 7 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Error! Bookmark not defined
1.1 CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU Ở TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ
TÀI LUẬN ÁN Error! Bookmark not defined.
1.1.1 Các công trình nghiên cứu về cơ cấu kinh tế và chuyển di ̣ch cơ cấu kinh tế Error!
Bookmark not defined
1.1.2 Các công trình nghiên cứu về phát triển bền vững Error! Bookmark not defined
1.1.3 Các công trình nghiên cứu về chuyển di ̣ch cơ cấu kinh tế gắn với phát triển bền vững
Error! Bookmark not defined
1.2 NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA VÀ HƯỚNG NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN Error!
Bookmark not defined
1.2.1 Những vấn đề đă ̣t ra cần đươ ̣c tiếp tu ̣c nghiên cứu Error! Bookmark not defined
1.2.2 Hướ ng nghiên cứu của luâ ̣n án: Error! Bookmark not defined
TẾ THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG Error! Bookmark not defined
2.1 KHÁI QUÁT VỀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN BỀN
VỮNG Error! Bookmark not defined
2.1.1 Một số khái niệm Error! Bookmark not defined
2.1.2 Vai trò của chuyển di ̣ch cơ cấu ngành kinh tế theo hướng phát triển bền vững
Error! Bookmark not defined
2.1.3 Tiêu chí đánh giá chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế theo hướng phát triển bền vững
Error! Bookmark not defined
2.1.4 Những yếu tố tác đô ̣ng đến chuyển di ̣ch cơ cấu ngành kinh tế theo hướng phát triển bền vững Error! Bookmark not defined
Trang 52.2 KINH NGHIỆM MỘT SỐ NƯỚC VÀ BÀI HỌC RÚT RA CHO VIỆT NAM Error!
Bookmark not defined
2.2.1 Kinh nghiệm của các nền kinh tế thuôAPEC̣c Error! Bookmark not defined
2.2.2 Kinh nghiệm của một số nước đang phát triển khác Error! Bookmark not defined
2.2.3 Bài học rút ra đối với Việt Nam Error! Bookmark not defined
TRIỂN BỀN VỮNG Ở VIỆT NAM Error! Bookmark not defined
3.1 THỰC TRẠNG CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU NGÀNH KINH TẾ Ở VIỆT NAM Error!
Bookmark not defined
3.1.1 Đánh giá chung đối với sự chuyển di ̣ch cơ cấu ngành kinh tế theo hướng phát triển bền vững ở Viê ̣t Nam Error! Bookmark not defined
3.1.2 Thực tra ̣ng chuyển di ̣ch cơ cấu ngành kinh tế theo hướng phát triển bền vững ở Viê ̣t
Nam từ năm 2000 đến nay Error! Bookmark not defined
3.2 MỨC BỀN VỮNG CỦA CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU NGÀNH KINH TẾ Ở VIỆT NAM
Error! Bookmark not defined
3.2.1 Sự bền vững trong tăng trưở ng kinh tế Error! Bookmark not defined
3.2.2 Sự bền vững về mặt xã hội Error! Bookmark not defined
3.2.3 Sự bền vững về môi trường sinh thái Error! Bookmark not defined
3.3 NHỮNG HẠN CHẾ VÀ NGUYÊN NHÂN TRONG CHUYỂN DI ̣CH CƠ CẤU NGÀNH KINH TẾ THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG Ở VIỆT NAM Error! Bookmark not
defined
3.3.1 Những hạn chế trong chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế ở Viê ̣t Nam Error! Bookmark
not defined
3.3.2 Nguyên nhân củ a những ha ̣n chế Error! Bookmark not defined
CHƯƠNG 4 : ĐI ̣NH HƯỚNG VÀ GI ẢI PHÁP CHỦ YẾU NH ẰM ĐẨY MẠNH CHUYỂN
Error! Bookmark not defined
4.1 ĐỊNH HƯỚNG ĐỐI VỚI CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU NGÀNH KINH TẾ THEO HƯỚNG
PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG Ở VIỆT NAM Error! Bookmark not defined
4.1.1.Định hướng chung Error! Bookmark not defined
4.1.2 Định hướng cụ thể Error! Bookmark not defined
Trang 64.2 NHỮNG GIẢI PHÁP CHỦ YẾU NHẰM ĐẨY MẠNH CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU NGÀNH
KINH TẾ THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG Ở VIỆT NAM Error! Bookmark not
defined
4.2.1 Nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước đối với phát triển bền vững Error!
Bookmark not defined
4.2.2 Nâng cao chất lượng công tác quy hoạch, kế hoạch theo hướng phát triển bền vững
Error! Bookmark not defined
4.2.3 Phát triển nguồn nhân lực và khoa học, công nghệ Error! Bookmark not defined
4.2.4 Đẩy mạnh chuyển di ̣ch cơ cấu ngành kinh tế và điều chỉnh chính sách ngành Error!
Bookmark not defined
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
Error! Bookmark not defined
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 8 PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined
DANH MỤC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT
I CÁC KÝ HIỆU
1 BOD Biological Oxygen Demand Tiêu hao ô xy sinh học
2 COD Chemical Oxygen Demand Tiêu hao ô xy hoá học
3 DO Dissolved Oxygen Ô xy hoà tan
4 H2S Hydrogen Sulfide Sulfur hydro
5 NH4N Ammonium Amôn
6 NOx(NO2,
NO3)
Nitrogen Dioxide Oxít nitơ
7 SOx(SO2, SO3) Sulfur Dioxide Oxit lưu huỳnh
8 TSS Total Suspended Solid Tổng chất rắn lơ lửng
Trang 711 ASXH An sinh xã hội
12 CDS Commission on Sustainable
Development
Uỷ ban PTBV của Liên Hợp quốc
13 BHXH Bảo hiểm xã hội
14 BHTN Bảo hiểm thất nghiệp
15 BHYT Bảo hiểm y tế
16 BVMT Bảo vệ môi trường
17 CCKT Cơ cấu kinh tế
18 CDCCKT Chuyển dịch cơ cấu kinh tế
19 CDCC Chuyển dịch cơ cấu
20 CNH, HĐH Công nghiệp hóa, hiện đại hóa
21 DNNN Doanh nghiệp nhà nước
22 PCLĐXH Phân công lao động xã hội
23 PTBV Phát triển bền vững
24 PTKT Phát triển kinh tế
25 NHTM Ngân hàng thương mại
26 NHTW Ngân hàng trung ương
27 FDI Foreign Direct Investment Đầu tư trực tiếp nước ngoài
28 GDP Gross Domestic Product Tổng sản phẩm quốc nội
29 I/O Input/Output Bảng cân đối liên ngành
(Vào/Ra)
30 IMF International Monetary Fund Quỹ Tiền tệ quốc tế
31 IUCN The World Conservation
34 TCVN Tiêu chuẩn Việt Nam
35 MDG Millennium Development Goal Mục tiêu phát triển thiên niên
kỷ
36 ODA Official Development
Assistance Hỗ trợ phát triển chính thức
37 TTKT Tăng trưởng kinh tế
Trang 8Uỷ ban KT-XH Châu Á - Thái Bình Dương của Liên Hợp quốc
41 UNESCO
United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization
Tổ chức Văn hoá, Khoa học và Giáo dục của Liên Hợp quốc
42 WCED World Commission on
Environment and Development
Uỷ ban Thế giới về Môi trường
và Phát triển
43 WTO World Trade Organization Tổ chức Thương mại Thế giới
44 WWF World Wildlife Fund Quỹ Bảo vệ động vật hoang dã
Trang 9DANH MỤC CÁC BẢNG
1 Bảng 2.1 Các nhóm chỉ tiêu về PTBV của Liên Hợp quốc và một số
2 Bảng 3.1 Tốc đô ̣ tăng bình quân GDP của cả nước giai đoa ̣n
3 Bảng 3.2 Tăng trưởng kinh tế của cả nước giai đoa ̣n 2001- quý I/2015 74
4 Bảng 3.3 Mức độ ổn định tăng trưởng theo các kế hoạch 5 năm 75
5 Bảng 3.4 Tốc độ tăng tổng sản phẩm trong nước 78
6 Bảng 3.5 Chỉ số lan tỏa về kinh tế và chỉ số kích thích nhập khẩu 80
7 Bảng 3.6 Cơ cấu giá trị sản xuất của ngành nông nghiệp 82
8 Bảng 3.7 Kết quả sản xuất của ngành nông nghiệp 83
9 Bảng 3.8 Diện tích rừng trồng tập trung và rừng bị thiệt hại 84
10 Bảng 3.9 Diện tích mặt nước nuôi thủy sản thời kỳ 2001- quý I/2015 85
11 Bảng 3.10 Chỉ số sản xuất toàn ngàn công nghiệp 86
12 Bảng 3.11 Tốc độ tăng giá trị sản xuất công nghiệp bình quân mỗi năm
(tính theo giá so sánh 1994) phân theo ngành công nghiệp 88
13 Bảng 3.12 Tốc độ tăng vốn đầu tư bình quân mỗi năm trong 10 năm
(2001- 2010) phân theo khu vực kinh tế 90
14 Bảng 3.13 Tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng
(theo giá thực tế) thời kỳ 2001 - 2012 91
15 Bảng 3.14 Kim ngạch xuất khẩu và nhập khẩu hàng hóa 92
16 Bảng 3.15 Kết quả của hoạt động dịch vụ giai đoạn 2011- quý I/2015 93
17 Bảng 3.16 Tốc đô ̣ tăng vốn đầu tư bình quân mỗi năm trong 12 năm
(2001-2012) tính theo giá 1994 phân theo khu vực kinh tế 102
18 Bảng 3.17 Cơ cấu lao đô ̣ng phân theo ngành của cả nước giai đoa ̣n
19 Bảng 3.18 Bảng quan hệ hai chiều giữa tốc độ tăng trưởng và một số
tiêu chí việc làm giai đoạn 2000- 2010 qua ma trận hệ số 107
Trang 10tương quan
20 Bảng 3.19 Bảng mức thu nhập và chênh lệch thu nhập trung bình
tháng/ 1 lao động theo không quan 109
DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ, SƠ ĐỒ
Biểu đồ 3.1 Giao đô ̣ng lên xuống của tăng trưởng GDP ta ̣i Viê ̣t
Nam từ năm 1980-2012 và dự báo đến năm 2015 71
6 Biểu đồ 3.2 Tăng trưởng kinh tế qua các năm 72
7 Hình 3.1
Diễn biến nồng độ BOD tại hồ Bảy Mẫu, sông Tô Lịch (Hà Nội), hồ An Biên (Hải Phòng), kênh Nhiêu Lộc (Thành phố Hồ Chí Minh)
127
Trang 11PHẦN MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
CDCCKT là một trong những nội dung chủ yếu của quá trình CNH, HĐH đất nước CCKT phù hợp với quy luật khách quan sẽ có tác động trực tiếp đến hiệu quả
và sức cạnh tranh của nền kinh tế, đến tăng trưởng và phát triển KT-XH cũng như trong tiến trình Việt Nam hội nhập thành công vào kinh tế khu vực và thế giới Tuy nhiên, CCKT luôn bị lạc hậu tương đối so với tác đô ̣ng của xu thế vâ ̣n đô ̣ng và phát triển của cuô ̣c các ma ̣ng khoa ho ̣c , kỹ thuật và công nghệ , toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế Do đó, CDCCKT theo hướng PTBV là yêu cầu khách quan , tất yếu trong tiến trình phát triển của mo ̣i nền kinh tế, không phân biê ̣t chế đô ̣ chính tri ̣ - xã hội
Qua gần 30 năm đổi mới , nền kinh tế Viê ̣t Nam cũng có những thành tựu đáng kể như : Nền kinh tế đa ̣t tốc đô ̣ tăng trưởng kinh tế khá cao , CCKT tiếp tục chuyển di ̣ch theo hướng CNH, HĐH; vốn đầu tư toàn xã hô ̣i tăng khá nhanh; kinh tế
vĩ mô cơ bản ổn định ; Hô ̣i nhâ ̣p kinh tế quốc tế và kinh tế đối ngoa ̣i có bước tiến mới rất quan tro ̣ng ; Giáo dục và đào tạo có bước phát triển khá ; Khoa ho ̣c và công nghê ̣ có tiến bô ̣; Văn hóa - xã hội có t iến bô ̣ trên nhiều mă ̣t , viê ̣c gắn kết giữa phát triển kinh tế với giải quyết các vấn đề xã hô ̣i có chuyển biến tích cực , chỉ số phát triển con người được nâng lên, …
Tuy vậy, chất lượng tăng trưởng còn thấp , tăng trưởng kin h tế chủ yếu dựa vào các nhân tố phát triển theo chiều rộng , vào những ngành và những sản phẩm truyền thống , công nghê ̣ thấp ; CCKT chuyển di ̣ch châ ̣m ; Các vùng kinh tế trọng điểm chưa phát huy được các thế ma ̣nh để đi nhanh hơn vào CCKT hiê ̣n đa ̣i ; Các TPKT chưa phát triển tương xứng với tiềm năng ; Cơ cấu đầu tư chưa thâ ̣t hợp lý , chưa hướng ma ̣nh vào đầu tư chiều sâu , vào các ngành có giá trị tăng thêm cao và tạo nhiều việc làm, nhâ ̣p siêu còn lớn
Nhìn tổng thể, cho đến nay những yếu kém của CCKT nhìn chung vẫn chưa đươ ̣c khắc phu ̣c Thêm vào đó, khủng hoảng kinh tế và biến đổi khí hậu toàn cầu đã tác động tiêu cực đến nhiều mặt của nền kinh tế nước ta Tăng trưởng kinh tế giảm sút; các điểm yếu của nền kinh tế ngày càng bộc lộ rõ hơn ; nếu không khắc phu ̣c thì khó có thể duy trì được tăng trưởng cao và bền vững trong những năm tiếp theo Do
Trang 12DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
I Tài liệu tiếng Việt
1 Đinh Văn Ân (chủ biên) (2006), Huy động và sử dụng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài theo hướng PTBV, Nhà xuất bản Lao động - Xã hội
2 Đinh Văn Ân và Hoàng Thu Hoà (2009), Vượt thách thức, mở thời cơ PTBV,
Nhà xuất bản Tài chính, Hà Nội
3 Ban Khoa giáo Trung ương, Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam, Đại học Quốc gia Hà Nội, Trung tâm nghiên cứu giáo dục, môi trường và
phát triển (2003), Bảo vệ môi trường và PTBV ở Việt Nam, NXb Chính trị quốc gia,
Hà Nội
4 Bộ Chính trị Đảng Cộng sản Việt Nam (2005), Nghị quyết số 41-NQ/TW ngày 15 tháng 11 về bảo vệ môi trường trong thời kỳ đẩy mạnh CNH, HĐH đất nước, Hà Nội
5 Bộ Chính trị Đảng Cộng sản Việt Nam (2005), Nghị quyết số 54-NQ/TW ngày 14 tháng 9 về phát triển KT-XH và bảo đảm quốc phòng, an ninh vùng đồng bằng sông Hồng đến năm 2010 và định hướng đến năm 2020, Hà Nội
6 Bộ Công nghiệp (2005), Quy hoạch phát triển sản phẩm công nghiệp chủ yếu Vùng KTTĐBB đến năm 2010 (Tài liệu phục vụ Hội nghị của Ban Chỉ đạo Tổ
chức điều phối phát triển Vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ ngày 16 tháng 5), HN
7 Bộ Khoa học, Công nghệ và Môi trường (1995), Nghiên cứu xác định cơ cấu kinh tế lãnh thổ theo hướng phát triển có trọng điểm, Chương trình khoa học cấp
nhà nước “Đổi mới và hoàn thiện các chính sách kinh tế và cơ chế quản lý”, (Đề tài KX.03.20), nghiệm thu tháng 12, Hà Nội
8 Bộ Kế hoạch và Đầu tư (2007), Báo cáo tình hình thu hút, quản lý và sử dụng ODA năm 2007 và dự kiến năm 2008 (Tài liệu báo cáo tại Hội nghị ngành kế hoạch và đầu tư ngày 14 tháng 6), Hà Nội
9 Bộ Kế hoạch và Đầu tư (2006), Cơ sở dữ liệu về viện trợ phát triển Việt Nam
- Xây dựng quan hệ đối tác thông qua chia sẻ thông tin (Tài liệu báo cáo tại Hội
nghị Nhóm tư vấn các nhà tài trợ cho Việt Nam ngày 14- 15 tháng 12), Hà Nội
10 Bộ Kế hoạch và Đầu tư (2006), Quy hoạch tổng thể PTKT- xã hội Vùng đồng bằng sông Hồng đến năm 2020, tháng 11, Hà Nội
Trang 1311 Bộ Kế hoạch và Đầu tư (2006), Báo cáo tổng hợp quy hoạch tổng thể phát triển KT-XH Vùng KTTĐBB thời kỳ 2006 - 2020 (Dự thảo), tháng 10, Hà Nội
12 Bộ Kế hoạch và Đầu tư (2002), Định hướng chiến lược để tiến tới PTBV (Chương trình nghị sự 21 của Việt Nam) (Dự thảo), tháng 8, Hà Nội
13 Bộ Kế hoạch và Đầu tư (2000), Báo cáo tổng kết thực hiện các chủ trương
về phát triển KT-XH Vùng kinh tế trọng điểm Bắc bộ thời kỳ 1991 - 2000, tháng 6,
Hà Nội
14 Bộ Kế hoạch và Đầu tư (1995), Quy hoạch tổng thể PTKT- xã hội Vùng KTTĐBB thời kỳ 1996 - 2010, tháng 12, Hà Nội
15 Bộ Kế hoạch và Đầu tư (2006), Chính sách PTBV ở Việt Nam - Thực trạng
và khuyến nghị, Hà Nội, tháng 1 năm 2006
16 Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Viện nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương
(tháng 5/ 2010), Định hướng và giải pháp nhằm tái cơ cấu kinh tế nước ta trong giai đoạn tới năm 2010 và các năm tiếp theo (Đề tài khoa học cấp Bộ năm 2009)
17 Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Viện nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương
(tháng 8/ 2010), Quan hệ giữa TTKT và PTBV ở Việt Nam (Đề tài cấp Bộ đặc biệt
năm 2009)
18 Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Viện nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương
(tháng 12/ 2010), Tác động của đầu tư đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành ở Việt Nam: Cơ sở lý luận, thực trạng và định hướng nâng cao hiệu quả đầu tư (Đề tài
khoa học cấp Bộ)
19 Bộ Giao thông vận tải (2005), Báo cáo tóm tắt Quy hoạch phát triển giao thông vận tải Vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ (Tài liệu phục vụ Hội nghị Ban Chỉ
đạo Tổ chức điều phối Vùng KTTĐBB ngày 16 tháng 5), Hà Nội
20 Bộ Giao thông vận tải (2004), Báo cáo tóm tắt Dự án Quy hoạch phát triển giao thông vận tải Vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ, tháng 12, Hà Nội
21 Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Trung tâm nước sạch và vệ sinh
môi trường nông thôn (2004), Thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia nước sạch
và vệ sinh môi trường nông thôn (Tài liệu tham khảo), Hà Nội