Dưới giác độ pháp lý, BHXH là một loại chế độ pháp định bảo vệ người lao động, sửdụng nguồn tiền đóng góp của người lao động, người sử dụng lao động và sự tài trợ,bảo hộ của Nhà nước, nh
Trang 1Khái quát chung về Bảo hiểm xã hội và
quỹ Bảo hiểm xã hội
Biên tập bởi:
Nông Hữu Tùng
Trang 2Khái quát chung về Bảo hiểm xã hội và
quỹ Bảo hiểm xã hội
Trang 3MỤC LỤC
1 Khái niệm Bảo Hiểm Xã hội
2 Những nguyên tắc của bảo hiểm xã hội
3 Bản chất của bảo hiểm xã hội
4 Chức năng của Bảo hiểm xã hội
5 Tính chất của Bảo hiểm xã hội
6 Những quan điểm cơ bản về Bảo hiểm xã hội
7 Khái niệm Quỹ Bảo hiểm xã hội
8 Nguồn quỹ Bảo hiểm xã hội
9 Mục đích sử dụng quỹ Bảo hiểm xã hội
Tham gia đóng góp
Trang 4Khái niệm Bảo Hiểm Xã hội
Đồi tượng tham gia BHXH là người lao động và người sử dụng lao động Tuy vậy, tuỳtheo sự phát triển kinh tế – xã hội cuả mỗi nước mà đối tượng này có thể là tất cả hoặcmột bộ phận những người lao động nào đó
Dưới giác độ pháp lý, BHXH là một loại chế độ pháp định bảo vệ người lao động, sửdụng nguồn tiền đóng góp của người lao động, người sử dụng lao động và sự tài trợ,bảo hộ của Nhà nước, nhằm trợ cấp vật chất cho người được bảo hiểm và gia đình trongtrường hợp bị giảm hoặc mất thu nhập bình thường do ốm đau, tai nạn lao động, bệnhnghề nghiệp, thai sản, thất nghiệp, hết tuổi lao động theo quy định của pháp luật, hoặcchết
Quỹ bảo hiểm xã hội dành chi trả các chế độ trợ cấp và quản lý phí được hình thành từđóng góp của người lao động, chủ sử dụng lao động và nguồn hỗ trợ của Nhà nước
Quỹ BHXH được Nhà nước bảo hộ để tồn tại và phát triển Mục đích chính của các chế
độ BHXH là trợ cấp vật chất cho người bảo hiểm khi gặp rủi ro đã được quy định trongluật
2/25
Trang 5Những nguyên tắc của bảo hiểm xã hội
BHXH vừa mang tính bắt buộc, vừa mang tính tự nguyện
Tính bắt buộc thể hiện ở nghĩa vụ tham gia tối thiểu (thời gian mức đóng bảo hiểmv.v ) Như vậy, Nhà nước đóng vai trò tổ chức, định hướng để người lao động và người
sử dụng lao động hiểu được nghĩa vụ và trách nhiệm hợp lý tham gia vào các quan hệ
về BHXH Điều này được thể chế hoá trong Bộ luật Lao động và các văn bản pháp quykhác về BHXH Tính tự nguyện có ý nghĩa khuyến khích mức tham gia, các loạI hình
và chế độ bảo hiểm, mà người lao động có thể tham gia trên cơ sở sự phát triển của hệthống BHXH của một số nước trong từng giai đoạn nhất định Nguyên tắc này cho phépBHXH có điều kiện để phát triển và mở rộng hơn
Xác định đúng đắn mức tối thiểu của các chế độ BHXH
Vấn đề này có quan hệ trực tiếp đến các khía cạnh có liên quan đến việc thiết kế cácchính sách và nội dung cụ thể của từng chế độ BHXH Mức tối thiểu của các chế độBHXH là mức đóng định kỳ (hàng tháng), mức thời gian tối thiểu để tham gia và đượchưởng các chế độ BHXH cụ thể Các mức tối thiểu này, khi thiết kế thường dựa vào tiềnlương tối thiểu, tiền lương bình quân, quảng đời lao động v.v Mặt khác, mức tối thiểucòn phải tính đến giá trị của các chế độ BHXH mà người tham gia được hưởng Nguyêntắc này liên quan trức tiếp đến việc tạo nguồn, xây dựng quỹ BHXH, và khuyến khíchngười lao động và các tầng lớp xã hội tham gia
Trang 6BHXH phải đảm bảo sự thống nhất và liên tục cả về mức tham gia và thời gian thức hiện, đảm bảo quyền lợi của người lao động
Nguyên tắc này đảm bảo sự thích hợp của BHXH trong cơ chế thị trường, trong đó sự
di chuyển và biến động lao động có thể xảy ra, thậm trí mang tính thường xuyên Sựthay đổi nơI làm việc và thay đổi hợp đồng lao động cả vể nội dung đối, tác v.v… tạo
ra những giai đoạn có thể vệ thời gian và không gian của quá trình làm việc Điều này
có thể xảy ra trong cả các quan hệ về BHXH Việc đảm bảo cho người tham gia BHXH
có thể duy trì quan hệ một cách liên tục theo thời gian có tham gia và thống nhất về cácchế độ sẽ tạo ra sự linh hoạt cần thiết và thuận tiên cho người lao động tham gia vào cácquan hệ BHXH tốt hơn, đầy đủ và tích cực hơn Do vậy, mức tham gia và thời gian thực
tế tham gia là căn cứ chủ yếu nhất đẻ duy trì quan hệ BHXH đối với người lao động
Công bằng trong BHXH
Đây là nguyên tắc rất quan trọng songcũng rất phức tạp trong chính sách BHXH Quan
hệ BHXH được thực hiên trong một thời gian dài, cả trong và ngoài quá trình lao động.Trong quá trình đó có thể có sự thay đổi diễn ra Mức và thời gian tham gia của từngngười và mức hưởng lương của họ cũng có thể không giống nhau Việc theo rõi và ghinhận các vấn đề này không đơn giản nhất là trong điều kiện một hệ thống BHXH đangcòn có những khác biệt về đối tượng thành phần và khu vực tham gia ở nước ta hiệnnay Do vậy đảm bảo công bằng trong BHXH là rất cần thiết nhưng rất khó đảm bảotính tuyệt đối
Sự công bằng, trước hết là phải đặt trong trong quan hệ giữa đóng góp và được hưởng.Điều này được thể hiên trong nội dung và điều kiên tham gia trong từng chế độ vềBHXH Xét trên góc độ khác, công bằng còn đặt trongcác quan hệ xã hội giữa nhữngngười tham gia BHXH trong từng khu vực hay giữa các vùng, địa bàn, ngành nghề khácnhau v.v… dựa trên nguyên tắc tính xã hội của bảo hiểm
Trên đây là những nguyên tắc phải tính đến khi thiết kếvà thực hiện các quan hệ và cácchế độ về BHXH
4/25
Trang 7Bản chất của bảo hiểm xã hội
Bản chất của BHXH
Bản chất của BHXH được thể hiện ở những nội dung chủ yếu sau đây:
- BHXH là nhu cầu khách quan, đa dạng và phức tạp của xã hội, nhất là trong xã hội màsản xuất hàng hoá hoạt động theo cơ chế thị trường, mối quan hệ thuê mướn lao độngphát triển đến một mức độ nào đó Kinh tế càng phát triển thì BHXH càng đa dạng vàhoàn thiện Vì thế có thể nói kinh tế là nền tảng của BHXH hay BHXH không vượt quátrạng thái kinh tế của mỗi nước
- Mối quan hệ giữa các bên trong BHXH phát sinh trên cơ sở quan hệ lao động và diễn ragiữa 3 bên: Bên tham gia BHXH, bên BHXH và bên được BHXH Bên tham gia BHXH
có thể chỉ là người lao động hoặc cả người lao động và người sử dụng lao động BênBHXH (Bên nhận nhiệm vụ BHXH) thông thường là cơ quan chuyên trách do Nhà nướclập ra và bảo trợ Bên được BHXH là người lao động và gia đình họ khi có đủ các điềukiện ràng buộc cần thiết
- Những biến cố làm giảm hoặc mất khả năng lao động, mất việc làm trong BHXH cóthể là những rủi ro ngẫu nhiên trái với ý muốn chủ quan của con người như: ốm đau, tainạn lao động, bệnh nghề nghiệp Hoặc cũng có thể là những trường hợp xảy ra khônghoàn toàn ngẫu nhiên như: Tuổi già, thai sản v.v Đồng thời những biến cố đó có thểdiễn ra cả trong và ngoài quá trình lao động
- Phần thu nhập của người lao động bị giảm hoặc mất đi khi gặp phải những biến cố,rủi ro sẽ được bù đắp hoặc thay thế từ một nguồn quỹ tiền tệ tập trung được tồn tích lại.Nguồn quỹ này do bên tham gia BHXH đóng góp là chủ yếu, ngoài ra còn được sự hỗtrợ từ phía Nhà nước
- Mục tiêu của BHXH là nhằm thoả mãn những nhu cầu thiết yếu của người lao độngtrong trường hợp bị giảm hoặc mất thu nhập, mất việc làm Mục tiêu này đã được tổchức lao động quốc tế (ILO) cụ thể hoá như sau:
+ Đền bù cho người lao động những khoản thu nhập bị mất để đảm bảo nhu cầu sinhsống thiết yếu của họ
+ Chăm sóc sức khoản và chống bệnh tật
+ Xây dựng điều kiện sống đáp ứng các nhu cầu của dân cư và các nhu cầu đặc biệt củangười già, người tàn tật và trẻ em
Trang 8Với những mục tiêu trên, BHXH đã trở thành một trong những quyền con người và đượcĐại hội đồng Liên hợp quốc thừa nhận và ghi vào Tuyên ngôn Nhân quyền ngày 10/12/
1948 rằng: "Tất cả mọi người với tư cách là thành viên của xã hội có quyền hưởng bảohiểm xã hội, quyền đó được đặt cơ sở trên sự thoả mãn các quyền về kinh tế, xã hội vàvăn hoá nhu cầu cho nhân cách và sự tự do phát triển con người"
Ở nước ta, BHXH là một bộ phận quan trọng trong chính sách bảo đảm xã hội NgoàiBHXH, chính sách bảo đảm xã hội còn có cứu trợ xã hội và ưu đãi xã hội
Cứu trợ xã hội là sự giúp đỡ của Nhà nước và xã hội về thu nhập và các điều kiện sinhsống khác đối với mọi thành viên trong xãhội, trong nhưng trường hợp bị bất hạnh, rủi
ro, nghèo đói, khôngđủ khả năng để tự lo cuộc sống tối thiểu của bản thânvà gia đình
Sự giúp đỡ này dược thể hiện bằng các nguồn quỹ dự phòng của Nhà nước, bằng tiềnhoặc hiện vật đíng góp của các tổ chức xã hội và những người hảo tâm
Ưu đãi xã hội là sự đãi ngộ đặc biệt về cả vật chất và tinh thần của Nhà nước, của xãhội nhằm đền đáp công lao đối với những người hay một bộ phận xã hội có nhiều cốnghiến cho xã hội Chẳng hạn những người có công với nước, liệt sỹ và thân nhân liệt sỹ,thương binh,bệnh binh v.v đều là những đối tượng được hưởng sự đãi ngộ của Nhànước, của xã hội, ưu đãi xã hội tuyệt nhiên không phải là sự bố thí, ban ơn, mà nó làmột chính sách xã hội có mục tiêu chính trị - kinh tế - xã hội, góp phần củng cố thể chếchính trị của Nhà nước trước mắt và lâu dài, đảm bảo sự công bằng xã hội
Mặc dù có nhiều điểm khác nhau về đối tượng và phạm vi, song BHXH, cứu trợ xã hội
và ưu đãi xã hội đều là những chính sách xã hội không thể thiếu được trong một quốcgia Những chính sách này luôn bổ sung cho nhau, hỗ trợ nhau và tất cả đề góp phầnđảm bảo an toàn xã hội
6/25
Trang 9Chức năng của Bảo hiểm xã hội
Chức năng của BHXH
BHXH có những chức năng chủ yếu sau đây:
- Thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người lao động tham gia bảo hiểm khi
họ bị giảm hoặc mất thu nhập do mất khả năng lao động hoặc mất việc làm Sự bảo đảmthay thế hoặc bù đắp này chắc chắn sẽ xảy ra vì suy cho cùng, mất khả năng lao động sẽđến với tất cả mọi người lao động khi hết tuổi lao động theo các điều kiện quy định củaBHXH Còn mất việc làm và mất khả năng lao động cũng sẽ được hưởng trợ cấp BHXHvới mức hưởng phụ thuộc vào các điều kiện cần thiết, thời điểm và thời hạn được hưởngphải đúng quy định Đây là chức năng cơ bản nhất của BHXH, nó quyết định nhiệm vụ,tính chất và cả cơ chế tổ chức hoạt động của BHXH
- Tiến hành phân phối và phân phối lại thu nhập giữa những người tham gia BHXH.Tham gia BHXH không chỉ có người lao động mà cả những người sử dụng lao động.Các bên tham gia đều phải đóng góp vào quỹ BHXH Quỹ này dùng để trợ cấp cho một
số người lao động tham gia khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập Số lượng những ngườinày thường chiếm tỷ trọng nhỏ trong tổng số những người tham gia đóng góp Như vậy,theo quy luật số đông bù số ít, BHXH thực hiện phân phối lại thu nhập theo cả chiều dọc
và chiều ngang Phân phối lại giữa những người lao động có thu nhập cao và thấp, giữanhững người khoẻ mạnh đang làm việc với những người ốm yếu phải nghỉ việc v.v Thực hiện chức năng này có nghĩa là BHXH góp phần thực hiện công bằng xã hội
- Góp phần kích thích người lao động hăng hái lao động sản xuất nâng cao năng suất laođộng cá nhân và năng suất lao động xã hội Khi khoẻ mạnh tham gia lao động sản xuất,người lao động được chủ sử dụng lao động trả lương hoặc tiền công Khi ốm đau, thaisản, tai nạn lao động, hoặc khi về già đã có BHXH trợ cấp thay thế nguồn thu nhập bịmất Vì thế cuộc sống của họ và gia đình họ luôn được đảm bảo ổn định và có chỗ dựa
Do đó, người lao động luôn yên tâm, gắn bó tận tình với công việc, với nơi làm việc Từ
đó, họ rất tích cực lao động sản xuất, nâng cao năng suất lao động và hiệu quả kinh tế.Chức năng này biểu hiện như một đòn bẩy kinh tế kích thích người lao động nâng caonăng suất lao động cá nhân và kéo theo là năng suất lao động xã hội
- Gắn bó lợi ích giữa người lao động với người sử dụng lao động, giữa người lao độngvới xã hội Trong thực tế lao động sản xuất, người lao động và người sử dụng lao độngvốn có những mâu thuẫn nội tại, khách quan về tiền lương, tiền công, thời gian lao độngv.v Thông qua BHXH, những mâu thuẫn đó sẽ được điều hoà và giải quyết Đặc biệt,
cả hai giới này đều thấy nhờ có BHXH mà mình có lợi và được bảo vệ Từ đó làm cho
họ hiểu nhau hơn và gắn bó lợi ích được với nhau Đối với Nhà nước và xã hội, chi cho
Trang 10BHXH là cách thức phải chi ít nhất và có hiệu quả nhất nhưng vẫn giải quyết được khókhăn về đời sống cho người lao động và gia đình họ, góp phần làm cho sản xuất ổn định,kinh tế, chính trị và xã hội được phát triển và an toàn hơn.
8/25
Trang 11Tính chất của Bảo hiểm xã hội
Tính chất của BHXH
BHXH gắn liền với đời sống của người lao động, vì vậy nó có một số tính chất cơ bảnsau:
- Tính tất yếu khách quan trong đời sống xã hội
Như ở phần trên đã trình bày, trong quá trình lao động sản xuất người lao động có thểgặp nhiều biến cố, rủi ro khi đó người sử dụng lao động cũng rơi vào tình cảnh khó khănkhông cảm như: sản xuất kinh doanh bị gián đoạn, vấn đề tuyển dụng lao động và hợpđồng lao động luôn phải được đặt ra để thay thế v.v Sản xuất càng phát triển, nhữngrủi ro đối với người lao động và những khó khăn đối với người sử dụng lao động càngnhiều và trở nên phức tạp, dẫn đến mối quan hệ chủ - thợ ngày càng căng thẳng Đểgiải quyết vấn đề này, Nhà nước phải đứng ra can thiệp thông qua BHXH Và như vậy,BHXH ra đời hoàn toàn mang tính khách quan trong đời sống kinh tế xã hội của mỗinước
- BHXH có tính ngẫu nhiên, phát sinh không đồng đều theo thời gian và không gian.Tính chất này thể hiện rất rõ ở những nội dung cơ bản của BHXH Từ thời điểm hìnhthành và triển khai, đến mức đóng góp của các bên tham gia để hình thành quỹ BHXH
Từ những rủi ro phát sinh ngẫu nhiên theo thời gian và không gian đến mức trợ cấpBHXH theo từng chế độ cho người lao động v.v
- BHXH vừa có tính kinh tế, vừa có tính xã hội, đồng thời còn có tính dịch vụ
Tính kinh tế thể hiện rõ nhất là ở chỗ, quỹ BHXH muốn được hình thành, bảo toàn vàtăng trưởng phải có sự đóng góp của các bên tham gia và phải được quản lý chặt chẽ, sửdụng đúng mục đích Mức đóng góp của các bên phải được tính toán rất cụ thể dựa trênxác suất phát sinh thiệt hại cuả tập hợp người lao động tham gia BHXH Quỹ BHXHchủ yếu dùng để trợ cấp cho người lao động theo các điều kiện của BHXH Thực chất,phần đóng góp của mỗi người lao động là không đáng kể, nhưng quyền lợi nhận được làrất lớn khi gặp rủi ro Đối với người sử dụng lao động việc tham gia đóng góp vào quỹBHXH là để bảo hiểm cho người lao động mà mình sử dụng Xét dưới góc độ kinh tế,
họ cũng có lợi vì không phải bỏ ra một khoản tiền lớn để trang thải cho những người laođộng bị mất hoặc giảm khả năng lao động Với Nhà nước BHXH góp phầm làm giảmgánh nặng cho ngân sách đồng thời quỹ BHXH còn là nguồn đầu tư đáng kể cho nềnkinh tế quốc dân
Trang 12BHXH là bộ phận chủ yếu của hệ thống bảo đảm xã hội, vì vậy tính xã hội của nó thểhiện rất rõ nét Xét về lâu dài, mọi người lao động trong xã hội đều có quyền tham giaBHXH Và ngược lại, BHXH phải có trách nhiệm bảo hiểm cho mọi người lao động vàgia đình họ, kể cả khi họ còn đang trong độ tuổi lao động Tính xã hội của BHXH luôngắn chặt với tính dịch vụ của nó Khi nền kinh tế - xã hội ngày càng phát triển thì tínhdịch vụ và tính chất xã hội hoá của BHXH cũng ngày càng cao.
10/25
Trang 13Những quan điểm cơ bản về Bảo hiểm xã
hội
Những quan điểm cơ bản về BHXH
Khi thực hiện BHXH, Các nước đều phải lựa chọn hình thức, cơ chế và mức độ thoảmãn các nhu cầu BHXH phù hợp với tạp quán, khả năng trang trải và đình hướng pháttriển kinh tế - xã hội của nước mình Đồng thời, phải nhận thức thống nhất các quanđiểm về BHXH sau đây:
Chính sách BHXH là một bộ phận cấu thành và là bộ phần quan trọng nhất trong chính sách BHXH
Mục đích chủ yếu của chính sách này nhằm đảm bảo đời sống cho người lao động và giađình họ, khi người lao động bị giảm hoặc mất thu nhập do bị giảm hoặc mất khả nănglao động, mất việc làm Ở nước ta, BHXH nằm trong hệ thống các chính sách và xã hộicủa Đảng và Nhà nước Thực chất, đây là một trong những loại chính sách đối với ngườilao động nhằm đáp ứng một trong những quyền và nhu cầu hiển nhiên của con người, nhu cầu an toàn về việc làm,an toàn lao động,an toàn xã hội v.v Chính sách BHXHcòn thể hiện trình độ văn minh, tiềm lực và sức mạnh kinh tế, khả năng tổ chức và quản
lý của mỗi quốc gia Trong một chừng mực nhất định,nó còn thể hiện tính ưu việt củamột chế độ xã hội Nếu tổ chức và thực hiện tốt chính sách BHXH sẽ là động lực to lớnphát huy tiềm năng sáng tạo của người lao động trong quá trình phát triển kinh tế - xãhội của đất nước
Người sử dụng lao động phải có nghĩa vụ và trách nhiệm BHXH cho người lao động
Người sử dụng lao động thực chất là các tổ chức, các doanh nghiệp và các cá nhân cóthuê mướn lao động Họ phải có nghĩa vụ đóng góp vào quỹ BHXH và có trách nhiệmthực hiện các chế độ BHXH đối với người lao động mà mình sử dụng theo đúng luậtpháp quy định Người sử dụng lao động muốn ổn định sản xuất kinh doanh thì ngoàiviệc phải chăm lo đầu tư để có thiết bị hiện đại, công nghệ tiên tiến còn phải chăm lo taynghề và đời sống cho người lao động mà mình sử dụng Khi người lao động làm việcbình thường thì phải trả lương thoả đáng cho họ Khi họ gặp rủi ro, bị ốm đau, tai nạnlao động, bệnh nghề nghiệp v.v trong đó có rất nhiều trường hợp gắn với quá trìnhlao động với những điều kiện lao động cụ thể của doanh nghiệp thì phải có trách nhiệmBHXH cho họ Chỉ có như vậy, người lao động mới yên tâm, tích cực lao động sản xuất,phát huy sáng kiến cải tiến kỹ thuật góp phần nâng cao năng suất lao động và tăng hiệuquả kinh tế cho doanh nghiệp