Tư tưởng chính trị platon qua tác phẩm nền cộng hòa và ý nghĩa lịch sử của nó

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN ---oOo--- NGUYỄN THỊ THANH THỦY TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ PLATON QUA TÁC PHẨM NỀN CỘNG HÒA VÀ Ý NGHĨA LỊCH S

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN

-oOo -

NGUYỄN THỊ THANH THỦY

TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ PLATON QUA TÁC PHẨM NỀN CỘNG HÒA VÀ Ý NGHĨA

LỊCH SỬ CỦA NÓ

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

Chuyên ngành: Lịch sử Triết học

Thành phố Hồ Chí Minh – 2012

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN

-oOo -

NGUYỄN THỊ THANH THỦY

TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ PLATON QUA TÁC PHẨM NỀN CỘNG HÒA VÀ Ý NGHĨA

LỊCH SỬ CỦA NÓ

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

Chuyên ngành: Lịch sử Triết học

Mã số: 62228001

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

1 PGS.TS ĐINH NGỌC THẠCH

2 GS.TS BÙI THẾ CƯỜNG

PHẢN BIỆN ĐỘC LẬP

1 GS.TS PHẠM NGỌC QUANG

2 PGS.TS NGUYỄN NGỌC HÀ

PHẢN BIỆN HỘI ĐỒNG

1 PGS.TS ĐẶNG HỮU TOÀN

2 PGS.TS LƯƠNG MINH CỪ

3 PGS.TS NGUYỄN THẾ NGHĨA

Thành phố Hồ Chí Minh – 2012

MỤC LỤC

Trang

PHẦN MỞ ĐẦU 3

Chương 1: H THÀNH TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ PLATON 19

1.1 ĐIỀU KIỆN LỊCH SỬ VÀ TIỀN ĐỀ LÝ LUẬN HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ PLATON 19

1.1.1 Điều kiện lịch sử tác động n 19 1.1.2 Tiền đề lý luận hình thành tư tưởng chính trị của Platon 27

1.2 SỰ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ CỦA PLATON QUA MỘT SỐ TÁC PHẨM TIÊU BIỂU 35

1.2.1 Khái lược nội dung một số tác phẩm tiêu biểu qua các thời kỳ 35

1.2.2 Sự thống nhất quan điểm chính trị với thế giới quan và nhận thức luận trong triết học Platon 44

Chương 2: – SỰ THỂ HIỆN CƠ BẢN TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ CỦA PLATON 52

2.1 SỰ RA ĐỜI VÀ KẾT CẤU CỦA TÁC PHẨM NỀN CỘNG HÒA 52

2.1.1 Sự ra đời của tác phẩm Nền cộng hòa 52

2.1.2 Kết cấu của tác phẩm Nền cộng hòa 58

2.2 MỘT SỐ NỘI DUNG TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ CO BẢN CỦA TÁC PHẨM NỀN CỘNG HÒA 66

2.2.1 Vấn đề phân chia giai cấp và quyền lực chính trị trong tác phẩm Nền cộng hòa 66

2.2.2 Quan niệm về s Nền

cộng hòa 75

2.2.3 Quan niệm về s trong tác phẩm Nền cộng hòa 86

2.2.4 Quan niệm về giáo dục con người trong tác phẩm Nền cộng hòa 90

Chương 3: PLATON 101

3.1 101

3.1.1 – 101

3.1.2 Dấu ấn Platon trong tư tưởng chính trị trung, cận đại Tây Âu 112

3.1.3 Tinh thần hoài nghi và phê phán tích cực 119

3.2 NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA TỪ TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ PLATON ĐỐI VỚI QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM 137

3.2 138

3.2.2.Vấn đề ổ 151

3.2.3 Vấn đề giáo dục con người toàn diện 158

KẾT LUẬN 164

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 167

CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ 174

3

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Đề cập quy luật về tính kế thừa trong sự phát triển tư tưởng, Ph Ăngghen viết: “tư duy lý luận chỉ là một đặc tính bẩm sinh dưới dạng năng lực của người ta mà có thôi Năng lực ấy cần phải được phát triển hoàn thiện,

và muốn hoàn thiện nó thì cho tới nay, không có một cách nào khác hơn là nghiên cứu toàn bộ triết học thời trước”[10, 487]

Trong tác phẩm Bút ký triết học V.I Lênin cũng đã vạch ra những

“vòng khâu” hay những vòng tròn xoáy ốc của lịch sử nhận thức V.I Lênin viết: “nhận thức của con người không phải là một đường thẳng, mà là một đường cong đi gần vô hạn đến một loạt những vòng tròn, đến một vòng xoáy ốc”.V.I Lênin [51, 385].

Nhận định của những nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin cho thấy việc nghiên cứu quá khứ để rút ra những bài học cho hôm nay thực sự có

ý nghĩa

Platon1 là một trong những nhà tư tưởng vĩ đại nhất thời cổ đại Tư tưởng chính trị của ông hình thành trong điều kiện khủng hoảng của nền dân chủ chủ nô, sự gia tăng căng thẳng và xung đột xã hội, sự mất phương hướng của con người trong đời sống tinh thần Vì thế, tư tưởng triết học – chính trị của ông một mặt phản ánh lập trường của quý tộc chủ nô, mặt khác gợi mở những giải pháp vượt qua tình trạng hiện có, vươn đến các giá trị tốt đẹp trong cuộc sống

Dưới hình thức duy tâm, ông phát triển tư tưởng của Socrates, xây dựng những nền tảng vững chắc của ý thức con người Ông có công lớn trong việc nghiên cứu các vấn đề của ý thức xã hội, khẳng định vai trò to lớn của nó

Platon (từ nguyên Hy Lạp: Πλάηων, phiên ra tiếng Latin: Plátōn)

4

trong việc hình thành nhân cách và ý thức cá nhân con người Đồng thời bước đầu ông xây dựng những nền tảng của các khái niệm, phạm trù và tư duy lý luận nói chung Mặc dầu có những hạn chế về thế giới quan và quan điểm nhân sinh, xã hội, song ông được các nhà nghiên cứu xem như một bộ óc lớn của thời đại, nhiều vấn đề do ông nêu ra đến nay tiếp tục được tìm hiểu, đánh giá, rút ra những bài học bổ ích cho quá trình hoàn thiện các chuẩn mực, giá trị xã hội

Tư tưởng chính trị chiếm vị trí quan trọng trong hệ thống tư tưởng của Platon (Platon, 428/427 - 348/347 TCN)2 Từ Platon trở đi, suốt nhiều thế kỷ vấn đề nhà nước, hay chế độ chính trị lý tưởng được nhiều nhà tư tưởng đề cập, thể hiện khát vọng của nhân loại hướng đến một không gian xã hội tốt đẹp, thay thế cho cái đang tồn tại

Là nhân chứng của những biến cố lịch sử phức tạp tại Hy Lạp, gắn liền với những thăng trầm của nền dân chủ chủ nô, Platon đã đưa vào các tác phẩm của mình tâm trạng và khát vọng của người Hy Lạp, suy tư của triết gia

về sự cần thiết cải tổ đời sống xã hội vì mục tiêu nhân văn, khai sáng Do định kiến giai cấp và điều kiện lịch sử trong khuôn khổ chế độ chiếm hữu nô

lệ, một số quan điểm của ông, trong đó có quan điểm chính trị, chứa đựng những yếu tố không tưởng và bảo thủ Song, như một tất yếu của sự phát triển

tư tưởng, những vấn đề mà ông nêu ra, cùng với các tên tuổi của thế giới cổ đại phương Tây như Solon, Pericles, Socrates, Democritos, Aristoteles, Polybius, đã tạo nên điểm xuất phát của lịch sử tư tưởng chính trị phương Tây

Tác phẩm hình thành vào giai đoạn phát triển rực rỡ của

tư tưởng triết học Platon Tác phẩm này được xem như một trong những công

2

Việc xác định năm sinh và mất của Platon không thống nhất Một số tài liệu xác định 424/423 - 348/347 TCN (Wikipedia, the free encyclopedia), hoặc 429 - 347 TCN (Stanford Encyclopedia of Philosophy), hoặc

427 - 347 TCN (Wikipedia tiếng Việt)…

5

trình tiêu biểu về chính trị3 của Platon, trong đó chứa đựng cách tiếp cận về các vấn đề chính trị, xã hội sau hơn nửa thế kỷ sụp đổ của nền dân chủ Athenes Cái chết của Pericles (429 TCN), sự bất ổn trong nội bộ những người đứng đầu Athenes, sự mệt mỏi và tâm trạng bất an của dân chúng, những mâu thuẫn xã hội gay gắt và hàng loạt yếu tố khác đã khiến cho nền dân chủ chủ nô - sự thể nghiệm đầu tiên mô hình nhà nước dân chủ đi đến cáo chung

Vấn đề chính trị - xã hội trong công trình của các nhà tư tưởng Hy Lạp,

La Mã cổ đại chứng tỏ rằng bất kỳ hệ thống triết học, chính trị nào cũng đều

là sản phẩm của thời đại, chịu sự chi phối của những điều kiện lịch sử - xã hội của thời đại ấy C Mác từng khẳng định: “Mọi triết học chân chính đều là tinh hoa về mặt tinh thần của thời đại mình”[12, 157] Có người hiểu “triết học chân chính” một cách đơn giản và mang nặng tính định kiến về mặt thế giới quan, song theo chúng tôi, nhận định ấy của C Mác càng cho thấy triết học, với tính cách là sáng tạo của tư duy con người trong quá trình hoàn thiện đời sống xã hội, là một phần sống động của văn hóa, là linh hồn sống của văn hóa Nhận định của C Mác trong trường hợp này không gắn giá trị của một

hệ thống triết học với một lực lượng xã hội, mà với toàn bộ dòng chảy của lịch sử, trong đó sự thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập là động lực của phát triển Triết học của Socrates, Platon, Aristoteles và nhiều tên tuổi lớn khác của thế giới cổ đại phương Tây là một phần của kho báu tư duy nhân loại

Tư tưởng chính trị của Platon một mặt phản ánh lập trường chính trị của giới quý tộc chủ nô, mong muốn thay thế chế độ dân chủ sơ khai, với tất

cả những thành quả và hạn chế của nó trong hơn nửa thế kỷ tồn tại bằng một chế độ chính trị kết hợp cái tốt đẹp thuộc về dĩ vãng và những mặt tích cực của quả đầu chính trị theo mô hình Sparte; mặt khác bày tỏ khát vọng của

3

Mặc dù, cũng như các tác phẩm khác, Nền cộng hòa không bàn về những vấn đề chính trị thuần tuý, mà

chứa đựng các yếu tố bản thể luận, nhận thức luận

6

người Hy Lạp trong việc tìm kiếm hình mẫu lý tưởng của thiết chế chính trị, với nguyên tắc hàng đầu là công bằng, đồng thời gắn với nó là tính trật tự, nghiêm minh và ổn định

Platon

Platon

ằm hoàn

Platon

Platon trong

công dâ

ĩa ạm

Critias Timaeus

7

Athenes

m sâu

Critias Timaeus

hoạt

,

8

Platon

Platon

–

Bacon, Hobbes, Kant, Fichte, Hegel

–

Platon

nhƣng Platon

hoạt

Platon cho mai sau