Vận dụng nội dung quy luật “Quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất” trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam

Mối quan hệ đó được thực hiện thông qua quá trình lao động sản xuất vật chất, con người cải biến giới tự nhiên bằng sức mạnh thực tiễn.. Năng lực đó được tạo ra trong đ

MỤC LỤC

TRANG LỜI NÓI ĐẦU

NỘI DUNG

I Cơ sở lý luận

1 Các khái niệm 2

2 Quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển

của lực lượng sản xuất 4

II Sự vận dụng quy luật “quan hệ sản xuất phù hợp với

trình độ của lực lượng sản xuất” trong thời kỳ quá độ đi lên

xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam.

1 Thời kỳ quá độ lên xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam 6

2 Sự vận dụng quy luật “Quan hệ sản xuất phù hợp với trình

độ của lực lượng sản xuất” trong quá trình quá độ lên xã hội

chủ nghĩa ở Việt Nam 7

III Gỉai pháp 9 KẾT LUẬN

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

LỜI NÓI ĐẦU

Trong thời kỳ quá độ lên xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, sự tác động qua lại giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất có những đặc điểm riêng đòi hỏi sự nhận thức khách quan, khoa học để có thể đề ra đường lối, chính sách nhằm phát triển lực lượng sản xuất, xây dựng quan hệ sản xuất tiến bộ, phù hợp, nhằm xây dựng thành công Chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam Đây là một vấn đề lý luận phức tạp đã được nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu, tuy nhiên đến nay vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau, nhiều vấn đề chưa được làm

rõ Thực tiễn phát triển đất nước những năm qua cùng với yêu cầu cấp bách nghiên cứu những vấn đề lý luận phục vụ cho việc sửa đổi Hiến pháp 1992 đã đòi hỏi nghiên cứu về quy luật phù hợp giữa quan hệ sản xuất Xã hội chủ nghĩa và lực lượng sản xuất trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở nước

ta Để tìm hiểu rõ hơn vấn đề này, em xin đi sâu vào chủ đề: “Vận dụng nội dung quy luật “Quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất” trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam”.

NỘI DUNG

I Cơ sở lý luận

1 Các khái niệm:

a Lực lượng sản xuất:

Khái niệm “lực lượng sản xuất” phản ánh mối quan hệ giữa con người với giới tự nhiên, biểu hiện trình độ con người chinh phục tự nhiên trong quá trình sản xuất vật chất đó Đó là mối quan hệ vật chất giữa con người với giới tự nhiên Mối quan hệ đó được thực hiện thông qua quá trình lao động sản xuất vật chất, con người cải biến giới tự nhiên bằng sức mạnh thực tiễn Vì vậy xét về thực chất, khái niệm “lực lượng sản xuất” dùng để chỉ năng lực thực tiễn cải biến giới tự nhiên của con người Năng lực đó được tạo ra trong đời sống hiện thực bằng sự kết hợp giữa sức lao động (sức lực vật chất

và tinh thần - đặc biệt là yếu tố tri thức) của con người với những tư liệu sản xuất trong quá trình lao động của họ

Do đó, có thể định nghĩa vắn tắt: “lực lượng sản xuất là toàn bộ các yếu tố

vật chất và tinh thần của con người, tạo thành năng lực thực tiễn cải biến giới tự nhiên theo mục đích của quá trình sản xuất vật chất”.

b Quan hệ sản xuất:

Quan hệ sản xuất là một phạm trù triết học chỉ quan hệ giữa người với người trong quá trình sản xuất (sản xuất và tái sản xuất xã hội) Quan hệ sản xuất bao gồm quan hệ sở hữu các tư liệu sản xuất chủ yếu, quan hệ về tổ chức và quản lý sản xuất và quan hệ về phân phối các sản phẩm làm ra Quan hệ sản xuất do con người tạo ra nhưng sự hình thànhvà phát triển một cách khách quan không phụ thuộc vào ý chí con người Nếu như quan niệm lực lượng sản xuất được xem như mặt tự nhiên của sản xuất thì quan hệ sản xuất là mặt xã hội của sản xuất

Quan hệ sản xuất gồm 3 mặt:

 Quan hệ sở hữu: quan hệ giữa người với người trong việc chiếm hữu tư liệu sản xuất Đây là quan hệ cơ bản và đặc trưng cho từng xã hội, quyết định quan hệ vể tổ chức quản lý sản xuất và quan hệ phân phối các sản phẩm làm ra

 Quan hệ tổ chức quản lý: quan hệ giữa người với người trong việc tổ chức, quản lý xã hội, các hoạt động trao đổi

 Quan hệ phân phối lưu thông: quan hệ giữa người với người trong phân phối, lưu thông sản phẩm làm ra

c Phương thức sản xuất:

Phương thức sản xuất là cách thức con người thực hiện quá trình sản xuất vật chất ở những giai đoạn nhất định trong lịch sử tồn tại và phát triển của xã hội loài người, mỗi phương thức sản xuất đều có hai phương diện cơ bản của

nó là kỹ thuật và kinh tế Giữ một vai trò nhất định đối với tất cả mọi mặt trong đời sống kinh tế xã hội, phương thức sản xuất chính là sự thống nhất giữa lực lượng sản xuất ở một trình độ nhất định và quan hệ sản xuất tương ứng với nó

Mỗi xã hội có phương thức sản xuất riêng dựa trên những điểm riêng biệt

về lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất Sự phát triển từ thấp đến cao của các hình thái xã hội cũng kéo theo sự phát triển của các phương thức sản xuất

2 Qui luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất:

Quan hệ sản xuất và lực lượng sản xuất là hai mặt của phương thức sản xuất, sự tác động lẫn nhau giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất biểu hiên mối quan hệ mang tính chất biện chứng Chính sự thống nhất và tác động giữa quan hệ sản xuất và lực lượng sản xuất đã hình thành nên quy luật

về sự phù hợp giữa quan hệ sản xuất với tính chất và trìng độ phát triển của lực lượng sản xuất

Lực lượng sản xuất là nhân tố thường xuyên biến đổi và phát triển Ngược lại quan hệ sản xuất thường có tính ổn định trong một thời gian dài

a Vai trò quết định của lực lượng sản xuất với Quan hệ sản xuất:

Những kỹ năng và kinh nghiệm của người lao động không ngừng tích luỹ

và tăng lên và sự ổn định của quan hệ sản xuất là nhu cầu khách quan để có thể sản xuất được Vì vậy mà sự phát triển của lực lượng sản xuất đến một giới hạn nhất định sẽ đặt ra nhu cầu xoá bỏ quan hệ sản xuất cũ và hiện có, điều này cũng có nghĩa là diệt vong cả một phương thức sản xuất lỗi thời và

ra đời của một phương thức sản xuất mới Những quan hệ sản xuất cũ và hiện khi đó trở thành những yếu tố kìm hãm sự phát triển, như Các-Mác đã nhận định “Từ một giai đoạn phát triển nào đó của chúng các lực lượng sản xuất vật chất của xã hội mâu thuẫn với những quan hệ sản xuất hiện có trong

đó từ trước đến nay các lực lượng sản xuất vẫn tiếp tục phát triển Từ chỗ là những hình thức phát triển của lực lượng sản xuất những quan hệ ấy trở thàng những xiềng xích của các lực lượng sản xuất Khi đó bắt đầu thời đại một cuộc Cách mạng xã hội”, đó cũng chính là nội dung quy luật về sự phù hợp của quan hệ sản xuất với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất Ngoài ra, ông cũng khẳng định việc chuyển từ quan hệ sản xuất lỗi thời lên cao hơn “không bao giờ xuất hiện trước khi những điều kiện tồn tại vật chất của những quan hệ đó chưa chín muồi”

b Sự tác động trở lại của Quan hệ sản xuất đối với lực lượng sản xuất : Quan hệ sản xuất là hình thức xã hội, còn lực lượng sản xuất là nội dung của quá trình sản xuất Vì thế hình thức tác động trở lại nội dung Dù đã chứng minh vai trò quyết định của lực lượng sản xuất đối với quan hệ sản xuất, chủ nghĩa duy vật lịch sử cũng chỉ ra rằng quan hệ sản xuất bao giờ cũng thể hiện tính độc lập tương đối với lực lượng sản xuất Sự tác động trở lại của quan hệ sản xuất là yếu tố quyết định, tiền đề cho lực lượng sản xuất phát triển khi nó phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất với nhiệm vụ chỉ ra mục tiêu, bước đi và tạo quy mô thích hợp cho lực lượng sản xuất hoạt động, đảm bảo lợi ích chính đáng cho người lao động, phát huy tính tích cực sáng tạo cho con người là nhân tố quan trọng và giữu vai trò quyết định trong lực lượng sản xuất Quan hệ sản xuất nó quyết định mục đích sản xuất, tạo ra những điều kiện hoặc hạn chế sự phát triển của công cụ sản xuất áp dụng thành tựu khoa học và sản xuất hợp tác phân công lao động, quy định hệ thống quản lý sản xuất và quản lý xã hội quy định phân phối và phần của cải ít hay nhiều mà người lao động được hưởng

Như vậy, lực lượng sản xuất quyết định quan hệ sản xuất, nhưng quan hệ sản xuất cũng có tính độc lập tương đối và tác động trở lại sự phát triển của lực lượng sản xuất Chúng tác động qua lại lẫn nhau Biện chứng của mối quan hệ trên được thể hiện theo logic: lực lượng sản xuất là yếu tố động cách

mạng, lao động sản xuất là yếu tố mang tính chậm phát triển, điều đó tạo khả năng mâu thuẫn giữa hai mặt của những phương thức sản xuất và chỉ bộc lộ

rõ khi lực lượng sản xuất đã phát triển đến một giới hạn nhất định, đặt ra nhu cầu thay đổi quan hệ sản xuất Sự thay đổi này chỉ thực hiện được thông qua các cuộc Cách mạng từ đó tạo sự biến đổi của phương thức sản xuất xã hội Nhờ vào Phương thức sản xuất luôn vận động làm cho xã hội phát triển từ hình thái này sang hình thái kinh tế xã hội khác cao hơn

II Sự vận dụng quy luật “quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ của lực lượng sản xuất” trong thời kỳ quá độ lên xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam.

1 Thời kỳ quá độ lên xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam:

Ở Việt Nam, thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội bắt đầu từ năm 1954 ở miền Bắc và từ năm 1975 - sau khi đất nước đã hoàn toàn độc lập và thống nhất, cách mạng dân tộc - dân chủ nhân dân đã hoàn toàn thắng lợi trên phạm vi cả nước, khi đó cả nước cùng tiến hành cách mạng xã hội chủ nghĩa, cùng quá độ lên chủ nghĩa xã hội

Thời kỳ quá độ là thời kỳ lịch sử mà bất cứ một quốc gia nào đi lên chủ nghĩa xã hội cũng đều phải trải qua, ngay cả đối với những nước đã có nền kinh tế rất phát triển Đối với nước ta, một nước nông nghiệp lạc hậu đi lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa thì chắc chắn phải trải qua một thời kỳ quá độ lâu dài

Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta

là một thời kỳ lịch sử với nhiệm vụ quan trọng nhất là phải xây dựng nền tảng vật chất và kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội, tiến dần lên chủ nghĩa xã hội, có công nghiệp và nông nghiệp hiện đại, có văn hoá và khoa học tiên tiến Trong quá trình cách mạng xã hội chủ nghĩa, chúng ta không chỉ phải cải tạo nền kinh tế cũ và xây dựng nền kinh tế mới, mà còn cần xây dựng

2 Sự vận dụng quy luật “Quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ của lực lượng sản xuất” trong quá trình quá độ lên xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam: Như đã nói ở trên, từ năm 1975 - sau khi dành được độc lập và thống nhất đất nước, chúng ta đã đi lên xã hội chủ nghĩa với một lực lượn sản xuất lớn

và tiềm năng mọi mặt còn non trẻ, đòi hỏi nước ta phải có một chế độ kinh tế phù hợp dẫn đến sự ra đời của nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần Quá trình đổi mới đã đưa lại nhiều thành tựu to lớn, nhưng đồng thời cũng đặt ra nhiều lý luận quan trọng mà việc áp dụng quy luật quan hệ sản xuất phụ thuộc vào tính chất và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất vào việc giải quyết chúng một cách đúng đắn sẽ là cơ sở hết sức cần thiết cho việc tiếp tục hoạch định và đẩy nhanh sự nghiệp đổi mới, cũng như sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam Trải qua hơn 30 năm ở miền Bắc và hơn

10 năm xây dựng chủ nghĩa xã hội trên phạm vi toàn quốc, ngôi nhà xã hội chủ nghĩa mà chúng ta muốn xây dựng có hai đặc trưng quan trọng nhất mà dứt khoát chúng ta phải đặt đến: giàu có hơn, vừa công bằng hơn so với trong chủ nghĩa tư bản

Sự thật chỉ ra rằng trong thời gian qua do đề cao vai trò của quan hệ sản xuất do quan niệm không đúng về mối quan hệ sản xuất và quan hệ khác, quên mất điều cơ bản là nước ta quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội từ một xã hội

tư bản chủ nghĩa đồng nhất chế độ công hữu với chủ nghĩa xã hội lẫn lộn giữa hợp tác hóa và tập thể hóa Nghị quyết Đại hội VIII đã chỉ ra rõ những khuyết điểm như: Nền kinh tế phát triển chưa vững chắc, hiệu quả và sức mạnh tranh chấp, năng xuất lao động thấp, chất lượng sản phẩm chưa tốt, giá thành cao, Nhiều sản phẩm nông nghiệp, công nghiệp, thủ công nghiệp thiếu thị trường tiêu thụ trong cả nước và nước ngoài Hệ thống tài chính-ngân hàng yếu kém, thiếu lành mạnh Cơ cấu kinh tế chuyển dịch chậm Cơ cấu đầu tư chưa hợp lý, tình trạng đầu tư phân tán, lãng phí và thất thoát còn xảy ra nhiều Còn còn nhiều vướng mắc và thiếu sót trong nhịp độ thu hút đầu tư trực tiếp của nước ngoài giảm, công tác quản lý, điều hành công tác

này Tỷ lệ thất nghiệp ở thành thị và nông thôn còn ở mức cao Các hoạt động khoa học và công nghệ chưa được đáp ứng tốt yêu cầu của sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá, xây dựng và bảo vệ tổ quốc Cơ chế chính sách không đồng bộ, chưa tạo động lực mạnh để phát triển, thiếu tính khả thi Nhiều cấp, ngành chưa thay thế, sửa đổi những quy định về quản lý nhà nước không phù hợp, chưa bổ sung những cơ chế, chính sách mới có tác dụng giải phóng mạnh mẽ lực lượng sản xuất

Các bước có tính quy luật rất mờ nhạt trên con đường tiến lên xã hội chủ nghĩa vì vậy đã tiến hành cuộc cải tạo xã hội chủ nghĩa đối với nền kinh tế quốc dân Thực chất, theo đường lối “đẩy mạnh cải tạo xã hội chủ nghĩa, đưa quan hệ sản xuất đi trước mở đường cho lực lượng sản xuất phát triển, thiết lập chế độ công hữu thuần nhất giữa hai hình thức sở hữu toàn dân và sở hữu tập thể” Quan niệm cho rằng có thể dưa quan hệ sản xuất đi trước mở

đường thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển đã bị bác bỏ Trên con đường tìm lối thoát của mình từ trong lòng nền xã hội đã nảy sinh những hiện tượng trái ý muốn như quản lý kém, tham ô, tham nhũng, cho thấy mâu thuẫn giữa yêu cầu phát triển lực lượng sản xuất với những hình thái kinh tế

- xã hội xa lại được áp đặt một cách chủ quan cần thiết cho lực lượng sản xuất mới nảy sinh và phát triển Trên thực tế, chúng ta chưa thực hiện tốt các nhiệm vụ phải làm như: giải quyết đúng đắn mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất với quan hệ sản xuất, khắc phục những khó khăn và tiêu cực của nền kinh tế, thiết lập quan hệ sản xuất mới với những hình thức bước đi phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất phát triển với hiệu quả kinh tế cao Trên cơ sở củng cố những đỉnh cao kinh tế trong tay nhà nước cách mạng, cho phép phục hồi và phát triển chủ nghĩa tư bản và buôn bán tự do rộng rãi, có lơi cho sự phát triển sản xuất Quan điểm từ đại hội VI cũng khẳng định không những khôi phục thành phần kinh tế tư bản mà còn phát triển chúng rộng rãi theo chính sách của Đảng và Nhà nước, quan trọng là phải nhận thức được vai trò thành phần kinh tế tư bản tư nhân và kinh tế các

thể thực hiện chính sách khuyến khích phát triển Những yếu tố tiên tiến của quan hệ sản xuất là tiền đề sự thúc đẩy phù hợp giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất Chúng chỉ tác động tích cực trong một thời gian ngắn và luôn phải tuân thủ quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với tính chất và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất

Tại thời điểm đó nền sản xuất nông nghiệp không ổn định, nhiều nơi, nhiều vùng nông thôn bị đói kém Khi đó có người cho rằng, nguyên nhân sản xuất chậm phát triển là do giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất có mâu thuẫn, nó thể hiện giữa một bên là yêu cầu phát triển hơn nữa của lực lượng sản xuất theo hướng tất yếu chuyển từ sản xuất nhỏ lên sản xuất lớn với một bên là chế độ sở hữu phân tán Đây là mâu thuẫn vốn có và phổ biến trong các nền sản xuất Khi nền sản xuất xã hội phát triển đến trình độ cao thì tự bản thân chế độ tư hữu nhỏ không thể nào tồn tại như cũ, nó buộc phải thay đổi Nói quan hệ sản xuất phù hợp với lực lượng sản xuất không thể không nhìn vào đời sống của nông dân, thực tế cho thấy đời sống của nông dân từng bước được nâng cao, điều kiện nhà ở và học tập của con em nông dân cũng khá hơn trước

III Gỉai pháp

Cải tạo xã hội chủ nghĩa phải luôn luôn thấu suốt đặc điểm của quá trình tiến từ sản xuất nhỏ lên sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa là quan hệ sản xuất và lực lượng sản xuất luôn luôn gắn bó với nhau, thúc đẩy nhau cùng phát triển Cần đa dạng hóa các loại hình quan hệ sản xuất nhằm tạo điều kiện cho lực lợng sản xuất phát triển; đẩy mạnh xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật, tạo ra lực lượng sản xuất mới trên mỗi bước đi, trên cơ sở đó tiếp tục đưa quan hệ sản xuất lên hình thức, quy mô thích hợp để cho lực lượng sản xuất phát triển Đồng thời, Đảng bộ phả nhận thức đúng và vận dụng sáng tạo quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất trong quá trình quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta hiện nay, tập trung

nghiên cứu và tổng kết thực tiễn một cách toàn diện sự vận động, phát triển của quan hệ sản xuất trong nề kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, nâng cao vai trò của nhân tố chủ quan trong việc xây dựng quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất

KẾT LUẬN

Nhìn lại quá trình chỉ đạo sản xuất nông nghiệp ở nước ta trước đây Đảng ta đã rút ra được sự cần thiết của quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với tính chất và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất Đồng thời có những biện pháp để quan hệ sản xuất thực hiện phù hợp với tính chất và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất thời kỳ quá độ Đất nước ta đang trong quá trình công nghiệp hóa hiện đại hóa với tiềm năng lao động lớn, cần cù, thông minh, sáng tạo, có kinh nghiệm lao động, đã đang từng bước khắc phục nguy

cơ tụt hậu Quá trình quá độ đi lên xã hội chủ nghĩa vẫn còn tiếp diễn với nhiều thách thức cần phải vượt qua, nội dung chính cơ bản trong việc thực hiện vẫn luôn là phải nhận thức đúng đắn về quy luật sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất trong giai đoạn hiện nay của nước ta