Nâng cao hiệu quả giờ dạy thông qua đổi mới kiểm tra miệng trong các tiết dạy chương 1 sinh học 12 cơ bản

Nếu giáo viên lơ là không thực hiện tốt việc kiểm tra miệng thì quá trình tiếp thu kiến thức của học sinh sẽ bị gián đoạn, các em sẽ bị hổng các kiến thức kỹ năng cần có trong mỗi tiết h

3 Những yêu cầu sư phạm về cách tổ chức kiểm tra miệng 6

Phần III Kết luận và kiến nghị 16

3

PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ:

Trong những năm qua, việc thực hiện đổi mới ngành giáo dục nói chung, giáo dục phổ thông nói riêng chúng ta đã thu được những kết quả đáng khích lệ Tuy nhiên bên cạnh đó vẫn còn những tồn tại cần tiếp tục đổi mới, bổ sung Nghị quyết Hội nghị lần thứ 2 BCH TW Đảng khóa VIII đã chỉ rõ con đường đổi mới

giáo dục - đào tạo phải bằng “đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học”

Điều đó đặt ra yêu cầu cho việc dạy học cần phải tăng cường nhiều hơn nữa việc đổi mới phương pháp dạy học ở tất cả các cấp học, bậc học, cần phải nghiên cứu và triển khai việc áp dụng các phương pháp dạy học hiện đại để bồi

dưỡng cho HS sinh năng lực tư duy sáng tạo, năng lực tự giải quyết vấn đề

Cùng với việc đổi mới chương trình sách giáo khoa, đổi mới phương pháp giảng dạy thì vấn đề đổi mới kiểm tra đánh giá là khâu hết sức quan trọng trong quá trình giảng dạy và học tập Đổi mới phương pháp dạy học và đổi mới kiểm tra đánh giá là hai hoạt động có liên quan chặt chẽ với nhau Đổi mới kiểm tra đánh giá là động lực đổi mới phương pháp dạy học, góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục đào tạo Đổi mới kiểm tra đánh giá bao gồm nhiều khâu, nhiều nội dung, nhiều công đoạn trong đó việc đổi mới kiểm tra miệng là khâu hết sức quan trọng vì đây là một hoạt động diễn ra thường xuyên liên tục Kiểm tra miệng không chỉ là kiểm tra ở đầu giờ mỗi tiết học mà cũng có thể diễn ra xuyên suốt trong một tiết học Nếu giáo viên lơ là không thực hiện tốt việc kiểm tra miệng thì quá trình tiếp thu kiến thức của học sinh sẽ bị gián đoạn, các em sẽ

bị hổng các kiến thức kỹ năng cần có trong mỗi tiết học Điều này sẽ ảnh hưởng đến kết quả của các bài kiểm tra định kỳ (1 tiết, học kỳ, ) Trên thực tế việc kiểm tra miệng trong các tiết học Sinh học hiện nay còn nhiều bất cập do áp lực của lượng kiến thức, kỹ năng cần phải tải trong mỗi tiết dạy nên thời gian dành cho việc kiểm tra miệng hầu như rất ít Bên cạnh đó phần lớn học sinh rất thụ động, học vẹt để đối phó thậm chí một số em do mất căn bản nên lười nhác trong việc học bài cũ và nghiên cứu tài liệu mới

Trong chương trình Sinh học 12 THPT, di truyền học là một phần nội dung quan trọng, đặc biệt chương I “Cơ chế di truyền và biến dị” có nhiều nội dung vừa dài vừa khó Tuy nhiên thời lượng dành cho phần này lại rất ngắn Việc chủ động hoạt động tích cực của học sinh cũng gặp khó khăn nếu giáo viên không có phương pháp dẫn dắt học sinh học tập phù hợp Nếu sử dụng phương pháp cũ là giảng giải minh hoạ học sinh nhớ máy móc kiến thức, ít nghiên cứu sách giáo khoa, kiến thức thụ động rời rạc không có hệ thống Khi giáo viên nêu những câu hỏi thì học sinh trả lời nhưng chỉ có một vài học sinh được hoạt động

vì thời gian có hạn, còn hầu hết học sinh khác ngồi nghe câu trả lời của bạn, của

4

giáo viên, vì vậy học sinh ít được hoạt động, không được rèn luyện kĩ năng, không có điều kiện bộc lộ kĩ năng hoạt động của bản thân Giáo viên chỉ đánh giá thông qua gọi kiểm tra chỉ ở một số học sinh hay trả lời câu hỏi Do đó, đa số học sinh tiếp thu kiến thức dưới dạng chấp nhận, không biết vận dụng kiến thức vào việc giải bài tập và thực tế Giáo viên dễ gặp phải tình trang cháy giáo án, học sinh tiếp thu kiến thức không chọn vẹn

Trước thực tế đó, tôi đã lựa chọn và nghiên cứu đề tài: “ Nâng cao hiệu

quả giờ dạy thông qua đổi mới kiểm tra miệng trong các tiết dạy chương I Sinh học 12 cơ bản” Dựa trên những thành tựu của các tác giả đi trước, qua

thực tế giảng dạy bộ môn sinh học, trong đề tài này tôi chỉ đưa ra một số cách kiểm tra miệng, xây dựng một số ví dụ cho các cách kiểm tra đó giới hạn trong các bài dạy ở chương I “Cơ chế di truyền và biến dị” sinh học 12 cơ bản Kết quả của đề tài sẽ góp phần làm phong phú hơn các cách kiểm tra miệng trong các tiết

học Sinh học ở trường THPT, giúp các em chủ động hơn trong học tập, tích luỹ

kiến thức, rèn luyện kỹ năng đồng thời tạo không khí sinh động trong các giờ học, đáp ứng được yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học trong nhà trường hiện

kỹ năng cần thiết

Kết hợp với kiểm tra thường xuyên nên dành một phần điểm vào kiểm tra miệng để gắn liền quyền lợi và trách nhiệm cho học sinh Bởi vì nếu giáo viên không kiểm tra miệng thường xuyên học sinh sẽ nhanh chóng lãng quên việc chuẩn bị bài gây khó khăn trong quá trình giảng dạy của giáo viên và quá trình tiếp thu kiến thức của học sinh Do đó, việc kiểm tra miệng thường xuyên hơn sẽ giúp học sinh hình thành thói quen trong việc học bài cũ và chuẩn bị bài mới rất

có ích cho giáo viên và học sinh trong quá trình thực hiện tiết dạy

Việc đổi mới kiểm tra miệng ngay tại lớp không những giúp không khí học tập sinh động mà còn giúp học sinh tránh được lối học vẹt, học thụ động, học đối phó từ đó phát huy được tính tích cực, chủ động của học sinh và đem lại hiệu quả cao trong giảng dạy và học tập

là một hình thức kiểm tra miệng rất tích cực, do vậy thường không cho điểm để khuyến khích học sinh Dẫn đến tình trạng học sinh rất ngại xung phong lên bảng, trả lời câu hỏi, lâu dần học sinh sẽ lười trả lời câu hỏi và nhác nghiên cứu tài liệu mới, kiến thức cơ bản không được khắc sâu nên khi áp dụng vào kiểm tra các em sẽ mau quên, kết quả làm bài thấp

2 Đối với giáo viên

Đa số giáo viên trong trường nhiệt tình và có trách nhiệm cao trong công việc giảng dạy và giáo dục học sinh Thường xuyên trao đổi kinh nghiệm giảng dạy và chuyên môn nâng cao trình độ chuyên môn và kĩ năng sư phạm Tuy nhiên, nhiều giáo viên trẻ kinh nghiệm giảng dạy chưa nhiều, đa số giáo viên thiếu kinh nghiệm trong việc thực hiện đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực, có thực hiện nhưng hiệu quả chưa cao

3 Đối với học sinh

Đối với học sinh công việc học bài cũ và chuẩn bị bài mới là thường xuyên, liên tục trong cả quá trình học Tuy nhiên, việc thực hiên công việc này của đa số học sinh là rất chểnh mảng, điều này thể hiện ở việc các em rất ít xung phong lên bảng, không chịu hoạt động trong việc chủ động tiếp thu bài mới, việc các em trả lời câu hỏi kiểm tra bài cũ hầu như điểm rất thấp Nhiều học sinh học đối phó bằng cách học bài cũ xung phong lên bảng một hôm để lấy điểm cao sau

đó không bao giờ xung phong lên bảng nữa

Trong các đề thi kiểm tra học kỳ (do Sở giáo dục hoặc trường ra) hoặc đề thi tốt nghiệp (do Bộ giáo dục ra) bằng hình thức trắc nghiệm 100% nên nhiều

Tất cả những yếu tố trên làm cho học sinh lười nhác, thụ động trong học tập, chất lượng dạy và học không cao

III GIẢI PHÁP TỔ CHỨC THỰC HIỆN

Như trên đã nói việc kiểm tra để lấy điểm miệng không chỉ thực hiện vào đầu của mỗi tiết học mà tùy theo từng kỹ năng, kiến thức có thể thực hiện vào đầu, giữa hay cuối của tiết học Muốn thực hiện được việc kiểm tra miệng đạt kết quả thì cần có những nội dung sau:

1 Chuẩn bị của giáo viên:

- Để nâng cao hiệu quả giờ day thông qua việc đổi mới phương pháp kiểm

tra miệng, công tác chuẩn bị của giáo viên rất quan trọng, đặc biệt là chuẩn bị bài soạn Bài soạn không phải là khuôn mẫu để giáo viên truyền đạt những hiểu biết của bản thân mình, truyền đạt sự sáng tạo mà để khơi dậy sự sáng tạo của học sinh Giáo viên phải tiến hành lần lượt các bước tham khảo tài liệu, SGK đến việc lựa chọn nội dung, tình huống có vấn đề Có như vậy bài soạn của giáo viên mới chặt chẽ hơn, đảm bảo cho học sinh tiếp thu tri thức chính xác, khoa học

là giáo viên phải biết cách sắp xếp các nội dung, tình huống đó như thế nào để khi bắt gặp tình huống, qua quá trình nghiên cứu, học tập, trao đổi học sinh có thể nắm được tri thức bài học một cách dễ dàng

các câu hỏi và cách giải quyết vấn đề làm sao buộc học sinh phải huy động vốn

7

tri thức đã có, vận dụng phương pháp tư duy lôgic để giải quyết vấn đề Như vậy, câu hỏi mà giáo viên đưa ra phải làm sao giải quyết được thực chất của vấn

đề đã nêu, đồng thời phải phù hợp với mức độ tối thiểu kiến thức và kỹ năng mà học sinh đã thu nhận được trong quá trình học tập Câu hỏi đặt ra cho học sinh phải chính xác, rõ để học sinh không hiểu thành hai nghĩa khác nhau dẫn đến việc trả lời lạc đề

- Giáo viên có thể phải thiết kế lại các yêu cầu, bài tập trong sách giáo khoa hay ra các bài tập tương tự để tránh việc các em sử dụng các đáp án trong sách “Hướng dẫn học tốt” nhằm đối phó với giáo viên

Mặc dù câu hỏi và cách giải quyết vấn đề đã được giáo viên chuẩn bị trước, nhưng tùy theo tình hình học tập của học sinh trong buổi học, trong tiết học mà giáo viên có thể thay đổi câu hỏi và cách giải quyết vấn đề cho phù hợp Trong giờ học, các câu trả lời của học sinh có thể không trả lời được nội dung tri thức mà bài học đòi hỏi Do vậy giáo viên phải chuẩn bị câu hỏi phụ hoặc chủ động giảng giải cho học sinh hiểu được vấn đề

- Cột điểm Miệng trong sổ điểm cá nhân được chia thành 2 cột : M1 và M2 Cột M1 sẽ ghi điểm cho học sinh trực tiếp lên bảng để trả lời hoặc làm bài tập Cột M2 được ghi điểm cho học sinh ngồi dưới lớp để trả lời hoặc làm bài tập Điểm miệng chính thức của học sinh là điểm trung bình cộng của M1 và M2

Lớp 12A 2 ( HKI / 2011 -2012) Số TT Họ và tên học sinh M

M1 M2 1 Nguyễn Trọng Anh 8

2 Phạm Văn Anh 3

3 Lê Thế Anh 6 7

4 Nguyễn Thị Bình 8 9

5 Nghuyễn Đình Cường 9, 9 8

6 Vũ Văn Chung 5

7 Nguyễn Văn Dậu 7

8 Phạm Văn Diện 2 7

9 Đỗ Thị Dung 7 7

10 Đinh Thị Dung 9

…

2 Chuẩn bị của học sinh:

Đây là khâu rất quan trọng và cực kì cần thiết cho chính bản thân học sinh

và đồng thời nếu học sinh làm tốt khâu này sẽ trợ giúp rất nhiều cho giáo viên trong quá trình thực hiện tiết dạy - học

8

Việc chuẩn bị của học sinh đã được giáo viên yêu cầu và hướng dẫn ngay

từ đầu năm học, học sinh sau mỗi bài học về nhà cần chuẩn bị:

+ Học bài cũ: nắm được trọng tâm bài học, làm bài tập SGK, sách bài tập,

và tài liệu tham khảo nếu có

+ Chuẩn bị bài mới: trước hết các em đọc lướt qua nội dung bài mới, xác định nội dung chính của bài và tập trả lời các câu hỏi lệnh trong các mục SGK Ngoài ra với những bài khó học sinh có thể lập dàn ý của bài theo hướng dẫn của giáo viên trước đó thông qua hình thành hệ thống các câu hỏi và tự trả lời

3 Những yêu cầu sư phạm về cách tổ chức kiểm tra miệng:

- Tạo điều kiện thuận lợi để học sinh có thể bộc lộ một cách tự nhiên đầy

đủ nhất những hiểu biết của các em

- Dựa vào những câu trả lời miệng và hoạt động thực hành của học sinh

mà phát hiện được tình trạng thật của kiến thức và kỹ năng của các em

- Thái độ và cách đối xử của giáo viên với học sinh có ý nghĩa to lớn trong khi kiểm tra miệng Giáo viên cần biết lắng nghe câu trả lời, biết theo dõi hoạt động của học sinh và trên cơ sở đó rút ra kết luận về tình trạng kiến thức của học sinh Sự hiểu biết của giáo viên về cá tính học sinh, sự tế nhị và nhạy cảm sư phạm trong nhiều trường hợp là những yếu tố cơ bản giúp thấy rõ thực chất trình

độ kiến thức và kỹ năng của học sinh được kiểm tra

- Trong quá trình học sinh đang trả lời câu hỏi có thiếu sót hoặc sai, nếu không có lí do gì cần thiết giáo viên cũng không nên ngắt lời của học sinh Cùng

là một sai sót nhưng giáo viên phải biết sai sót nào nên sửa ngay và sai sót nào thì nên đợi học sinh trả lời xong

- Nên phối hợp các cách kiểm tra và cùng một lúc có thể kiểm tra được nhiều học sinh: trong lúc gọi một số học sinh lên bảng thì giáo viên ra cho các học sinh ở dưới lớp câu hỏi khác sau đó sẽ thu vở nháp của một số em để chấm

- Khi tổ chức kiểm tra thì giáo viên phải giải quyết các khó khăn lớn sau đây: khi một hay vài học sinh được chỉ định lên bảng thì các học sinh khác trong lớp cần phải làm gì và làm như thế nào Giáo viên gọi nhiều em cùng một lúc, đưa ra yêu cầu khác nhau phù hợp với trình độ của mỗi học sinh sau đó đặt các câu hỏi cho cả lớp sau khi các học sinh này hoàn thành xong nhiệm vụ của mình như sau: “ Bạn trả lời như vậy có đúng không?”, “Các em có đồng ý với câu trả lời đó của bạn không?”, “ Có điểm nào sai hoặc thiếu không ?”… Ngoài những câu cơ bản, giáo viên có thể sử dụng các câu hỏi phụ trong quá trình kiểm tra miệng Nhờ những câu hỏi bổ sung đó mà giáo viên có thể hình dung được chất lượng kiến thức của học sinh

9

4 Các cách kiểm tra miệng:

Như ta đã biết, kiểm tra miệng là việc diễn ra thường xuyên, liên tục trong các tiết dạy Vì vậy hoạt động này phải đa dạng để tránh sự nhàm chán đơn điệu, tạo không khí sinh động trong lớp học và giúp học sinh học tập có hiệu quả hơn Tuỳ theo mỗi tiết học và tuỳ theo từng yêu cầu về kiểm tra kiến thức, kỹ năng mà giáo viên có thể áp dụng các cách kiểm tra miệng khác nhau

4.1 Đối với kiểm tra đầu tiết dạy

a Cách kiểm tra truyền thống:

Gọi 1 hoặc 2 học sinh lên bảng trả lời câu hỏi bài cũ, hoặc giáo viên nêu câu hỏi sau đó lấy tinh thần xung phong của học sinh Cách kiểm tra này hiệu quả không cao vì:

+ Nhiều học sinh không học bài cũ vì em nghĩ rằng có thể không đến lượt mình, một số em lại học kiểu đối phó bằng cách học bài cũ một hôm để xung phong lên bảng lấy điểm cao sau đó có thể không cần học bài cũ nữa…

+ Mặt khác, cách kiểm tra này vừa tốn nhiều thời gian, lại gây tâm lí căng thẳng cho học sinh hơn nữa không thể kiểm tra được nhiều em cùng một lúc

Như vậy, với cách kiểm tra bài cũ truyền thống, học sinh ngày càng trở nên lười biếng trong việc học bài cũ, kết quả học tập không cao, không thể phát huy được tính tích cực học tập của các em

b Cách kiểm tra phát huy tính tích cực của học sinh:

Qua kinh nghiệm giảng dạy của bản thân, tôi xin đưa ra một số cách kiểm tra nhằm phát huy tính tích cực của học sinh trong học bài cũ như sau:

Cách 1:

Cách thực hiện : Gọi một lượt 4 học sinh lên bảng Giáo viên đưa ra câu

hỏi chung cho tất cả, học sinh nào trả lời được trước thì giáo viên cho phép Các học sinh còn lại sẽ trả lời các câu hỏi phụ hoặc bổ sung cho bạn trả lời trước

Ví dụ: Khi kiểm tra bài cũ kiến thức tiết 1, bài: Gen, mã di truyền và quá trình nhân đôi ADN

Câu hỏi: Gen là gì? Trình bày cấu trúc chung của một gen cấu trúc ?

HS 1: Gen là một đoạn của phân tử ADN Cấu trúc gồm 3 vùng trình tự nuclêôtit : vùng điều hoà, vùng mã hoá, vùng kết thúc

HS 2: Gen là một đoạn của phân tử ADN mang thông tin mã hoá cho 1 chuỗi pôlipeptit hay 1 phân tử ARN Cấu trúc gồm 3 vùng trình tự nuclêôtit : vùng điều hoà, vùng mã hoá, vùng kết thúc

HS 3: Bổ sung cho ý kiến trả lời của HS 2 : về vị trí và chức năng của các vùng trình tự nuclêôtit

HS 4: có thể trả lời câu hỏi bổ sung của giáo viên đưa ra

10

Sau khi học sinh trả lời xong, giáo viên nhận xét, bổ sung để khắc sâu kiến thức cho học sinh, đồng thời cho điểm Học sinh trả lời nhanh và hoàn chỉnh nhất được cho điểm vào cột M1 Các học sinh khác được cho điểm vào cột M2

Đây là hình thức kiểm tra đơn giản nhất, dễ thực hiện, có thể áp dụng cho việc kiểm tra bài cũ hoặc củng cố bài Với cách này học sinh sẽ bớt đi tâm lý lo

sợ, e ngại khi kiểm tra miệng và có được nhiều sự lựa chọn hơn

Cách 2:

Cách thực hiện : Gọi học sinh để trả lời một câu hỏi mà các em đã được học

và củng cố rất kỹ trong tiết trước (5 điểm), câu thứ hai do một bạn (đang ngồi dưới lớp) hỏi em một câu trong bài đã học ở tiết trước để em trả lời (2 điểm), câu thứ 3 do chính em học sinh này hỏi một bạn khác (đang ngồi dưới lớp) (3 điểm)

Số điểm mà em học sinh này đạt được sẽ được ghi vào cột M1, số điểm mà 2 học sinh khác do đặt câu hỏi đúng hoặc trả lời đúng sẽ được ghi vào cột M2 Sau một thời gian quen dần cần nâng cao yêu cầu câu hỏi của học sinh đặt ra cho bạn mình

Ví dụ: Kiểm tra bài cũ kiến thức phần quá trình nhân đôi AND:

Câu hỏi: Trình bày diên biến của qua trình nhân đôi ADN?

HS: Trả lời

HS khác trong lớp đặt câu hỏi bổ sung:

Vì sao trên mỗi chạc chữ Y, một mạch được tổng hợp liên tục còn mạch kia được tổng hợp ngắt quãng?

HS đó có thể ra câu hỏi cho một học sinh khác trong lớp:

Nguyên tắc bổ sung, nguyên tác bán bảo tồn là gì?

Lưu ý: Khi thực hiên cách kiểm này giáo viên cần phải linh hoạt gợi ý cho học

sinh đặt câu hỏi cho phù hợp với nội dung cần kiểm tra, để không bị lạc đề và đỡ tốn thời gian vào bài mới

Cách kiểm tra để tự học sinh đặt câu hỏi này không chỉ áp dụng cho kiểm tra miệng mà còn có thể áp dụng với cả khi kiểm tra củng cố cuối bài Để phát huy hơn nữa tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh, giáo viên có thể ra bài tập về nhà cho các em như sau: Dựa vào phần bài học mỗi em sẽ ra cho cô 5 câu tương tự: 2 câu trắc nghiệm khách quan, 3 câu tự luận vừa có vận dụng cả lý thuyết vừa có liên hệ thực tế Đến tiết học tiếp theo giáo viên sẽ thu toàn bộ các bài của cả lớp và chọn ngẫu nhiên bài của một số em sau đó giáo viên gọi học sinh cầm những câu hỏi đó để làm bài kiểm tra miệng của mình

Cách 3:

Cách thực hiện : Gọi 5 - 6 học sinh lên ngồi các dãy bàn đầu, mỗi học sinh

mang theo 1 tờ giấy có đánh số thứ tự từ 1 đến 10, những học sinh trong lớp còn lại sẽ cùng làm và dùng vở nháp để ghi các đáp án tương ứng

Giáo viên đọc các câu hỏi lần lượt từ 1 đến 10 và yêu cầu học sinh ghi các đáp án tương ứng Sau đó thu bài của các em học sinh được gọi lên và 1 vài bài