Áp dụng quan điểm dạy học phân hóa trong bài luyện tập nhằm phát huy tính tự giác chủ động của học sinh trung học phổ thông

Người giáo viên GV như chúng ta không thể cứ mãi lựa chọn phương pháp dạy học PPDH như trước đây theo kiểu “thầy đọc, trò chép”, mà cần đóng vai trò là người chỉ đường, hướng dẫn giúp H

ĐẶT VẤN ĐỀ

I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Hầu hết, dạy học ở các trường trung học phổ thông (THPT) ở nước ta hiện nay mang tính chất đồng loạt Trong khi đó, mỗi một học sinh (HS) lại có một phong cách học tập, khả năng tiếp nhận kiến thức khác nhau Người giáo viên (GV) như chúng ta không thể cứ mãi lựa chọn phương pháp dạy học (PPDH)

như trước đây theo kiểu “thầy đọc, trò chép”, mà cần đóng vai trò là người chỉ

đường, hướng dẫn giúp HS trở thành những con người chủ động, tự mình tham gia học tập ở mức độ cao nhất và có cảm giác thoải mái, cho phép phân hóa nhịp

độ và trình độ của HS

Quan điểm “dạy học phân hóa” sẽ giúp cho chúng ta giải quyết được các

vấn đề nêu trên Quan điểm này mới chỉ triển khai ở cấp tiểu học và trung học cơ

sở theo dự án Việt – Bỉ, chưa thực hiện triển khai ở cấp THPT Vì vậy, tôi xây

dựng đề tài “Áp dụng quan điểm dạy học phân hóa trong bài luyện tập nhằm phát huy tính tự giác – chủ động của học sinh trung học phổ thông” Do giới

hạn của một sáng kiến kinh nghiệm, tôi chỉ đưa ra một giáo án minh họa có tiến hành triển khai thực nghiệm tại trường THPT Bắc Sơn – Ngọc lặc và thấy có hiệu quả (các em HS chủ động hơn, tự giác hơn, yêu thích môn học hơn) Tôi hy vọng rằng đây sẽ là một nguồn tài liệu hỗ trợ có ích cho các thầy cô giáo

II NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

- Nghiên cứu cơ sở lý luận tổng quan về “ Quan điểm dạy học phân hóa”, PPDH hợp đồng, kĩ thuật sơ đồ tư duy

- Thiết kế giáo án có sử dụng PPDH theo quan điểm phân hóa

- Đánh giá tính khả thi và tính hiệu quả của việc áp dụng PPDH theo quan điểm phân hóa (tổ chức thực nghiệm + thống kê số liệu)

III PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu và áp dụng PPDH hợp đồng theo quan điểm dạy học phân hóa trong bài “luyện tập tính chất của nitơ và hợp chất của nitơ” - lớp 11

NỘI DUNG

I CƠ SỞ LÍ LUẬN

1 Dạy học phân hóa là gì?

Dạy học phân hóa là một quá trình giảng dạy và học tập cho HS có khả năng khác nhau trong cùng một lớp Mục đích của dạy học phân hóa là để tối

đa hóa sự phát triển và thành công của mỗi cá nhân HS bằng cách đáp ứng và

hỗ trợ trong quá trình học tập của mỗi cá nhân HS Dạy học phân hóa là dạy học để đáp ứng nhu cầu của tất cả HS

2 Tại sao nên đưa dạy học phân hóa vào THPT?

Dạy học phân hóa là một chiến lược, một quan điểm giúp mọi HS có thể học tích cực dựa trên năng lực của mình Xét về hiệu quả của quá trình dạy học (QTDH) thì phân hoá dạy học cần thiết vì:

- Thứ nhất: Phần lớn học sinh các lớp trên đã ổn định hứng thú đối với

một số môn học, hoặc một dạng hoạt động nào đó

- Thứ hai: Quá trình dạy học sẽ đạt hiệu quả mong muốn nếu biết sử

dụng các hứng thú của HS vào mục đích dạy học và giáo dục

- Thứ ba: Tạo ra động lực học tập cho HS, tạo điều kiện thuận lợi cho sự

phát triển tối đa tư chất và năng lực của học HS có năng khiếu

- Thứ tư: Phân hoá dạy học có khả năng loại trừ tình trạng quá tải đối với HS

- Thứ năm: Phân hoá dạy học là điều kiện chuẩn bị nghề cho HS

Tóm lại, việc tổ chức cho HS học phân hóa là con đường nâng cao hiệu quả của quá trình dạy học

3 PPDH theo hợp đồng

3.1 Khái niệm

Học theo hợp đồng là cách tổ chức học tập, trong đó mỗi HS (hoặc mỗi nhóm nhỏ) làm việc với một gói các nhiệm vụ khác nhau (nhiệm vụ bắt buộc

và tự chọn) trong một khoảng thời gian nhất định Trong học theo hợp đồng,

HS được quyền chủ động xác định thời gian và thứ tự thực hiện các bài tập, nhiệm vụ học tập dựa trên năng lực và nhịp độ học tập của mình

3.2 Bản chất của dạy học theo hợp đồng

Tên tiếng Anh "Contract Work" thực chất là làm việc hợp đồng hay còn gọi

là học theo hợp đồng, nhấn mạnh vai trò chủ thể của người học trong dạy học Hợp đồng là một biên bản thống nhất và khả thi giữa hai bên GV và HS, theo đó có cam kết của HS sẽ hoàn thành nhiệm vụ đã chọn sau khoảng thời gian đã định trước

Học theo hợp đồng là một hình thức tổ chức hoạt động học tập trong đó người học được giao một tập hợp các nhiệm vụ được miêu tả cụ thể trong một văn bản chính quy theo dạng hợp đồng

Trong dạy học theo hợp đồng: GV là người nghiên cứu thiết kế các nhiệm vụ,

bài tập trong hợp đồng, tổ chức hướng dẫn HS nghiên cứu hợp đồng để chọn nhiệm

vụ cho phù hợp với năng lực của HS HS là người nghiên cứu hợp đồng, kí kết hợp đồng, thực hiện hợp đồng, nhằm đạt được mục tiêu dạy học nội dung cụ thể

GV có thể chắc chắn rằng mỗi HS đã kí hợp đồng tức là đã nhận một trách nhiệm rõ ràng và sẽ hoàn thành các nhiệm vụ vào thời gian xác định theo văn bản

3.3 Quy trình thực hiện dạy học theo hợp đồng

a Giai đoạn 1: Giai đoạn chuẩn bị

Bước 1 Xem xét các yếu tố cần thiết để học theo hợp đồng đạt hiệu quả

Chọn nội dung: GV cần xác định nội dung cho phù hợp Có thể chọn là

một bài ôn tập hoặc luyện tập hoặc cũng có thể với bài học mới mà trong đó có thể thực hiện các nhiệm vụ không theo thứ tự bắt buộc

Quy định thời gian: Tùy độ dài ngắn hay độ phức tạp của nội dung được

học theo hợp đồng mà GV quyết định thời hạn thực hiện hợp đồng

Tài liệu: Phải được chuẩn bị đầy đủ, chủ yếu dựa trên sách bài tập sẵn có

Bước 2: Thiết kế các dạng bài tập và nhiệm vụ học theo hợp đồng

Các dạng bài tập: Cần đảm bảo tính đa dạng của các bài tập nhằm mở

rộng tầm nhìn và cách thức HS nhìn nhận vấn đề

Các nhiệm vụ: Có thể phân chia thành nhiều loại nhiệm vụ theo hợp

đồng nhằm đáp ứng các mục tiêu giáo dục

- Nhiệm vụ bắt buộc và tự chọn: cho phép HS được học theo nhịp độ học tập khác nhau

- Nhiệm vụ cá nhân và nhiệm vụ hợp tác: thể hiện sự kết hợp khéo léo giữa nhiệm vụ cá nhân với các bạn cùng lớp hay cùng nhóm

- Nhiệm vụ độc lập và nhiệm vụ được hướng dẫn: trong những nhiệm vụ khó khăn, HS có thể tìm được sự trợ giúp của GV thông qua các phiếu “trợ giúp” ở các mức độ khác nhau đề HS hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao

Bước 3 Thiết kế văn bản hợp đồng

Văn bản hợp đồng bao gồm nội dung mô tả nhiệm vụ cần thực hiện, phần hướng dẫn thực hiện, phần tự đánh giá những hoạt động HS đã hoàn thành và kết quả

b Giai đoạn 2: Tổ chức cho HS học theo hợp đồng

Bước 1: GV giới thiệu tên bài học và thông báo ngắn gọn nội dung, PP học

tập được ghi trong hợp đồng Giới thiệu và thống nhất các nguyên tắc học theo hợp đồng với HS cả lớp Phát hợp đồng cho cá nhân hay nhóm HS

Bước 2: HS đọc và đăng ký, thời gian và thứ tự thực hiện các nhiệm vụ học

tập ghi trong hợp đồng; ký cam kết với GV

Bước 3: HS làm việc cá nhân hoặc theo nhóm đề thực hiện nhiệm vụ trong hợp đồng

 Một số lưu ý khi dạy học theo hợp đồng

- Bố trí không gian lớp học: Có thể tổ chức trong lớp học nhỏ với không gian

han chế Tuy nhiên, nếu không gian lớp học được bố trí, sắp xếp mô cách phù hợp sẽ lôi cuốn được HS hơn, các em sẽ cảm thấy thoải mái hơn

- Thời hạn hợp đồng: Các loại ngắn hạn trong 1 tiết, 2 tiết hoặc có thể kéo dài

1 – 2 tuần tùy theo bài tập và nhiệm vụ môn học

3.4 Ưu điểm và hạn chế của dạy học theo hợp đồng

 Ưu điểm

- Cho phép phân hóa nhịp độ và trình độ của HS

- Tăng cường tính độc lập của HS

- Tạo điều kiện cho HS được GV hướng dẫn cá nhân

- Tăng cường học tập hợp tác

- Các hoạt động học tập trở nên phong phú hơn, lựa chọn đa dang hơn

- Tránh chờ đợi, tạo điều kiện cho HS được giao và thực hiện trách nhiệm

 Hạn chế

- Các tài liệu, nhiệm vụ học tập phải được chuẩn bị trước

- Các tài liệu học tập phải đa dạng hóa cho phù hợp với nhu cầu của từng HS

- Cả GV và HS đều cần một khoảng thời gian nhất định để làm quen với PPDH mới

4 Kĩ thuật sơ đồ tư duy

Bản đồ tư duy của Tony Buzan - chuyên gia và tác giả hàng đầu về não và phương pháp học tập, là một công cụ hỗ trợ tư duy hiện đại, một kỹ năng sử dụng

bộ não rất mới mẻ Đó là một kỹ thuật hình hoạ, một dạng sơ đồ, kết hợp giữa từ ngữ, hình ảnh, đường nét , màu sắc tương thích với cấu trúc, hoạt động và chức năng của bộ não

 Hiệu quả của việc sử dụng lược đồ tư duy trong dạy học

Phát triển tư duy logic và khả năng phân tích tổng hợp cho HS, giúp các em hiểu bài – nhớ lâu thay cho việc học thuộc lòng

Phù hợp với tâm lí HS, thiết lập đơn giản, HS dễ hiểu bài và ghi nhớ dưới dạng lược đồ, quá trình tư duy sử dụng các phần khác nhau của bộ não

có sự kết hợp giữa ngôn ngữ, hình ảnh, khung cảnh, màu sắc, âm thanh, giai điệu… nhằm kích thích tư duy và tính sang tạo, tính tự học ở học sinh

GV hệ thống được kiến thức trọng tâm của bài học, thiết kế các hoạt động dạy học trên lớp một cách hợp lí và trực quan

 Khi sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học có những ưu điểm và nhược điểm:

Ưu điểm: - dễ thực hiện, không tốn kém

- sử dụng được hiệu ứng cộng hưởng từ các ý tưởng của các thành viên trong nhóm

- huy động tối đa trí tuệ của tập thể, tạo cơ hội cho tất cả các thành viên tham gia

Hạn chế: - có thể các ý kiến khi động não có thể đi lạc đề, tản mạn, mất nhiều

thời gian trong việc lựa chọn các ý kiến thích hợp

- có thể có một số HS “quá tích cực” nhưng số khác lại thụ động

II GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

II.1 Thiết kế giáo án có sử dụng PPDH hợp đồng theo quan điểm phân hóa

Bài soạn: LUYỆN TẬP TÍNH CHẤT CỦA NITƠ VÀ HỢP CHẤT CỦA NITƠ

-; các phương pháp điều chế N2 và một số hợp chất của nitơ

2 Kĩ năng

- Rèn kĩ năng viết PTHH của các PƯ, PƯ oxi hóa – khử

- Rèn kĩ năng giải các bài toán hóa học có liên quan

3 Thái độ

- Tự giác, chủ động, độc lập trong nghiên cứu và học tập

- Hợp tác với bạn bè, chan hòa, thoải mải và ham học hỏi

- Bảo vệ môi trường, cảnh quan trong tự nhiên

II Chuẩn bị

1 Đồ dùng học tập

GV: - Giấy A4, A0; PHT các loại màu (phân loại bài tập)

- Máy tính, máy chiếu, các bản hợp đồng

- Hệ thống kiến thức được trình chiếu trên lược đồ tư duy

HS: - Ôn lại kiến thức về cấu tạo phân tử và tính chất hóa học của N2 và hợp chất

của nó: NH3, muối amoni, HNO3, muối nitrat

- Giấy nháp, vở ghi, bút…

2 Phương pháp

- Phương pháp dạy học theo hợp đồng, vấn đáp, thảo luận, hợp tác

III Các hoạt động học tập Thời gian tiến hành + kiểm tra: 90 phút

HOẠT ĐỘNG 1: NGHIÊN CỨU VÀ KÍ KẾT HỢP ĐỒNG (5 phút)

GV: Đưa ra mẫu hợp đồng, giải thích một số nội dung và yêu cầu trong hợp đồng

HS: Xem hợp đồng, hỏi GV những điều chưa hiểu rõ rồi kí hợp đồng

Luyện tập: Tính chất của nitơ và hợp chất của nitơ

Họ và tên:……… Thời gian: 35 phút

Nhiệm

Lựa chọn Nhóm  

Đáp án

Tự đánh giá

Tôi cam kết thực hiện theo đúng hợp đồng này

Đã hoàn thành  Nhiệm vụ bắt buộc  HĐ cá nhân

Sơ đồ tư duy hướng dẫn HS soạn bài 13 “Luyện tập tính chất của nitơ và hợp chất của nitơ”

NHIỆM VỤ 1 Hệ thống hóa kiến thức cần nhớ ( Sử dụng SĐTD)

(-  - làm ở nhà)

Tổng kết kiến thức về tính chất của nitơ và hợp chất của nitơ

(sử dụng sơ đồ tư duy)

Phiếu học tập số 1 NHIỆM VỤ 2 ( -  )

 Viết trên bìa màu hồng

a Viết PTHH thể hiện dãy chuyển hóa (ghi đầy đủ điều kiện)

NH3 A NH3 C D E

H G

b Chỉ dùng thêm quỳ tím, nhận biết các dung dịch đựng trong các bình riêng biệt mất nhãn sau: Ba(OH)2, H2SO4, NH4Cl, (NH4)2 SO4, NH3 Viết PTHH

 Viết trên bìa màu xanh

a Viết các PTHH thể hiện các sơ đồ chuyển hóa sau (ghi rõ điều kiện)

NH4NO2  N2  NO2  NaNO3  O2

NH3  Cu(OH)2  [Cu(NH3)4](OH)2

b Chỉ dùng một thuốc thử, nhận biết các dung dịch đựng trong các bình riêng biệt mất nhãn sau: NH4NO3, (NH4)2SO4, NaNO3, Fe(NO3)3 Viết PTHH

Phiếu học tập số 2

NHIỆM VỤ 3 (- ) Giải thích ý nghĩa của câu ca dao (viết các PTHH minh họa):

Lúa chiêm lấp ló đầu bờ

Hễ nghe tiếng sấm phất cờ mà lên

(rắn)

+O 2 + H 2 O

Phiếu học tập số 3 NHIỆM VỤ 4 ( - )

 Viết trên giấy màu hồng

Hòa tan 3g hỗn hợp Cu và Ag trong dung dịch HNO3 loãng, dư thu được V(l) khí NO (đktc) Cô cạn dung dịch thu được 7,34 g hỗn hợp 2 muối khan

a Tính khối lượng mỗi kim loại

b Tính V

 Viết trên giấy màu xanh

Hòa tan hết 14,4 g hỗn hợp Fe và Mg trong HNO3 loãng, dư thu được dung dịch A và 2,352 (lit) hỗn hợp 2 khí N2 và N2O (đktc) có khối lượng 3,74 g

a Tính % theo khối lượng của mỗi kim loại trong hỗn hợp

b Tính số mol HNO3 ban đầu, biết lượng HNO3 dư 10% so với lượng cần thiết

Chú thích:

- Giấy màu hồng: Mức độ vận dụng cho HS trung bình – yếu

- Giấy màu xanh: Mức độ vận dụng cho HS khá – giỏi

HOẠT ĐỘNG 2: THỰC HIỆN HỢP ĐỒNG (25 phút)

Nhiệm vụ 1 cho HS tiến hành làm ở nhà trước tiết luyện tập

Nhiệm vụ 3 là bắt buộc; nhiệm vụ 2, 4 là tự chọn bắt buộc

GV: chuẩn bị các phiếu trợ giúp cá nhân, và có thể trực tiếp trợ giúp cho từng học sinh nếu có yêu cầu

HS: - tiến hành giải quyết các nhiệm vụ theo khả năng và sở thích của bản thân, có thể dùng các phiếu trợ giúp cá nhân, thảo luận cùng bạn…

ĐÁP ÁN NHIỆM VỤ 3

Trong mưa giông, khi có sự phóng điện do sấm sét, một phần N2 trong khí quyển kết hợp với O2 tạo thành NO, rồi chuyển hóa thành HNO3 và theo nước mưa thấm vào đất HNO3 chuyển thành muối NO3- khi kết hợp với các muối cacbonat và các kim loại có trong đất Muối nitrat cung cấp lượng phân đạm ngấm vào trong đất, trong nước; rễ cây lúa hấp thụ trong thời điểm này giúp cây phát triển và tăng trưởng tốt

0

0

0 +5

+3 +2

N2 + O2 NO 2NO + O2  2NO24NO2 + O2 + 2H2O  4HNO3HNO3 + CO3

2-  NO3

+ CO2 + H2O

PHIẾU HỖ TRỢ NHIỆM VỤ 4

 Đựng trong phong bì màu hồng

- Viết các PTHH xảy ra 3Cu + 8HNO3  3Cu (NO3)2 + 2NO + 4H2O

3Ag + 4HNO3  3AgNO3 + NO + 2H2O

- Dựa vào dữ kiện: tổng khối lượng 2 kim loại và tổng khối lượng muối khan thu được thiết lập hệ 2 PT 2 ẩn (theo số mol kim loại)

- Giải hệ PT tìm ẩn Tính được khối lượng 2 kim loại theo số mol là ẩn

- Dựa vào ẩn số, theo PTHH tìm ra được số mol của NO  V?

 Đựng trong phong bì màu xanh

- Giải hệ PT tìm số mol của 2 kim loại Tính được % khối lượng mỗi kim loại

- Theo 2 PT tìm được số mol HNO3  số mol HNO3 ban đầu cần lấy

Cách 2: Dựa theo Định luật bảo toàn electron

- Tìm số mol N2 và N2O như cách 1

- Thiết lập các quá trình oxi hóa và quá trình khử

Mg  Mg + 2e 2N + 8e  2N (N2O)

- Đặt số mol theo các nửa PT; áp dụng ĐLBTKL tìm ra số mol của 2 kim loại

- Tính toán bước tiếp theo như cách 1

HOẠT ĐỘNG 3: THANH LÝ HỢP ĐỒNG (10 phút)

GV: Chiếu sơ đồ tổng hợp lại kiến thức ở nhiệm vụ 1

Cho học sinh đánh giá đồng đẳng bài của nhau

Gọi HS lên giải quyết các nhiệm vụ 2, 4, 5 GV đánh giá rồi chiếu đáp án nếu cần thiết

Nhiệm vụ 3 yêu cầu 1 HS giải thích ngay dưới lớp

HS: thảo luận kết quả hoặc xem đáp án, rồi đánh giá đồng đẳng bài của nhau

GV hướng dẫn văn bản hợp đồng HS làm bài và thảo luận

Văn bản hợp đồng và HS kí kết hợp đồng (phù hợp với năng lực học tập)

GV phát phiếu hỗ trợ tương ứng nhiệm vụ của HS

HS lên bảng thực hiện nhiệm vụ

Nhận xét chung về tiết dạy

- Đa số HS thấy thích thú và hài lòng với PPDH mà tôi sử dụng

- HS lựa chọn phiếu học tập tương ứng các nhiệm vụ phù hợp với năng lực của mình

- Không khí lớp học tự nhiên, thoải mái

- Sau tiết học, các em HS đều mong muốn có những giờ dạy tương tự để hiệu quả học tập có chất lượng

Tôi tiến hành kiểm tra 10 phút để đánh giá chất lượng, đánh giá khả năng tiếp thu kiến thức, năng lực vận dụng kiến thức, ý thức tự giác – tự học của HS ở các lớp thực nghiệm và các lớp đối chứng Tiếp đó tôi làm phiếu điều tra về độ