thi pháp truyện ngắn qua số tác phẩm của thạch lam và nam cao (3)

Thành tựu truyện ngắn Việt Nam giai đoạn này được tạo nên bởi những cây bút tài năng với những phong cách nghệ thuật độc đáo như Nguyễn Công oan, Nhất Linh, Khái ưng, Thạch Lam, Tô oài,

ĐẶT VẤN ĐỀ

I Lý do chọn đề tài:

Nghiên cứu văn học theo đặc trưng thi pháp thể loại đang là một nhu cầu, một xu thế cấp thiết của giới nghiên cứu văn học hiện nay Các thể loại văn học Việt Nam giai đoạn 930- 945 cả về số lượng lẫn chất lượng đã góp phần xứng đáng vào sự hiện đại hóa văn học dân tộc

Nói đến thể loại văn học giai đoạn này, truyện ngắn xứng đáng được tôn vinh trong dòng chảy truyện ngắn thời hiện đại và là đỉnh cao của tiến trình phát triển thể loại Thành tựu truyện ngắn Việt Nam giai đoạn này được tạo nên bởi những cây bút tài năng với những phong cách nghệ thuật độc đáo như Nguyễn Công oan, Nhất Linh, Khái ưng, Thạch Lam, Tô oài, Nguyên ồng, Nam Cao, Nguyễn Tuân,…

Thạch Lam và Nam Cao là hai nhà văn đã tạo nên những lối đi, giọng điệu riêng trong nền văn học dân tộc Truyện ngắn của hai tác giả này đã thu hút mạnh mẽ sự chú ý của các nhà nghiên cứu, phê bình nhưng vấn đề thi pháp truyện ngắn của Thạch Lam và Nam Cao vẫn còn là vấn đề bỏ ngỏ Nhìn nhận, đánh giá truyện ngắn của Thạch Lam và Nam Cao từ góc độ thi pháp có ý nghĩa thiết thực trong việc giảng dạy và học tập, góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập của giáo viên và học sinh trong nhà trường phổ thông, đặc biệt là trường T PT chuyên

II Lịch sử vấn đề:

1 Tiến trình nghiên cứu thi pháp truyện ngắn Thạch Lam

Từ khi những truyện ngắn Thạch Lam ra đời cho đến nay có rất nhiều công trình nghiên cứu, phê bình có giá trị về thân thế, sự nghiệp, đặc biệt là truyện ngắn của nhà văn

- Các bài viết mang tính chất hồi tưởng, ghi lại chân dung nhà văn Thạch lam của một số đồng nghiệp thân thiết như Thế Lữ, inh ùng,… Trong đó một

số bài viết đã ít nhiều quan tâm đến màu sắc văn chương Thạch Lam trên bình diện khái quát chung như của Thế Uyên, ồ Dzếnh,…

- Các nghiên cứu về quan niệm sáng tác của Thạch Lam của Khái ưng, Nguyễn Thành, Nguyễn Phúc,… đều đi đến kết luận chung: Chính quan niệm này

đã đưa nhân vật, nội tâm và cảm giác trong truyện Thạch Lam trở thành yếu tố hàng đầu, yếu tố chủ yếu trong chỉnh thể nghệ thuật

- Nghiên cứu về phong cách nghệ thuật Thạch lam được đặc biệt chú ý Khái ưng, Vũ ức Phúc, à Minh ức, Nguyễn Tuân, Vũ Ngọc Phan,… đi sâu vào những đặc trưng nghệ thuật trong truyện ngắn Thạch Lam Mặt khác, còn có

sự so sánh, đối chiếu giữa phong cách Thạch Lam với các tác giả cùng thời như các nghiên cứu của Nguyễn oành Khung, Phan Cự ệ, Phong Lê, Vương Trí Nhàn,…

- Những năm gần đây vấn đề nghiên cứu thi pháp truyện ngắn Thạch Lam

đã trở thành phạm trù nghiên cứu lí thú của giới nghiên cứu, phê bình: Trương Chính, Phạm Phú Phong, Ngô ương Giang, Phạm Xuân Thạch,… Các nghiên cứu này đã đề cập đến thi pháp truyện ngắn Thạch Lam từ quan niệm nghệ thuật, hình tượng nghệ thuật đến cốt truyện, ngôn ngữ,… Tuy nhiên những luận điểm trên những luận điểm trên mới dừng lại ở tính khái quát chung chứ chưa đi vào tìm hiểu cụ thể

2 Tiến trình nghiên cứu thi pháp truyện ngắn Nam Cao

- Những năm 40: Lê Văn Trương là người đầu tiên phát hiện ra Nam Cao

“không bắt chước ai, không nói những cái người ta đã nói, không tả theo cái lối người ta đã tả” ở Nam Cao

- Những năm 50: Nguyễn ình Thi phát hiện ở nghệ thuật Nam Cao tính sinh động, sâu sắc; tính điển hình và lối văn mới đậm đà bản sắc bình dân

- Những năm 60: uệ Chi và Phong Lê khẳng định “Nam Cao đã xứng đáng

độc đáo, vừa là một gã mất trí, một công cụ nguy hiểm trong tay giai cấp thống trị, vừa là đầu óc sáng sủa nhất làng Vũ ại

- Giai đoạn những năm 80: à Minh ức tập trung khai thác nghệ thuật sáng tạo tâm lý của Nam Cao Nguyễn ăng Mạnh khẳng định Nam Cao tiêu biểu cho xu hướng văn học hiện thục phê phán nước ta thời kì 940-1945

- Giai đoạn từ sau năm 90: nghiên cứu về Nam Cao đặc biệt được quan tâm, chú ý à Minh ức, Nguyễn Văn ạnh đi sâu tìm hiểu chủ nghĩa hiện thực và chủ nghĩa nhân đạo Nam Cao Vũ Tuấn Anh, à Minh ức, Phong Lê đi sâu tìm hiểu phong cách nghệ thuật Nam Cao Phan Diễm Phương, Nguyễn Thái òa, Lại Nguyên Ân hướng sự chú ý vào tìm hiểu nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ của Nam Cao Nhiều nhà nghiên cứu như à Minh ức, Phong Lê, Nguyễn oành Khung, Nguyễn ăng Mạnh, Phan Cự ệ,… đã dành nhiều công sức để nghiên cứu thi pháp Nam Cao

3 Tiến trình nghiên cứu thi pháp truyện ngắn Thạch Lam, Nam Cao

Nghiên cứu thi pháp truyện ngắn Thạch Lam, Nam Cao trong cái nhìn so sánh là hướng đi đã được đề cập nhưng thường trong tương quan với các tác giả khác Chuyên đề hướng đến so sánh thi pháp truyện ngắn của hai tác giả cùng thời,

có những lối đi riêng, đặc trưng thi pháp khác nhau nhằm khám phá những đóng góp mới mẻ của từng tác giả vào công cuộc hiện đại hóa văn học nửa đầu thế kỉ

XX cũng như sự đa dạng, phong phú mà họ đem tới cho văn học

III Phương pháp nghiên cứu:

- Dựa vào đặc trưng của thể loại truyện ngắn

- Vận dụng các thao tác: so sánh, phân tích, tổng hợp, đánh giá

- Sử dụng phương pháp: hệ thống

so sánh có thể được định nghĩa như một bộ môn khoa học nhiên cứu các mối quan

hệ giữa các nền văn học dân tộc So sánh còn là một phương pháp để xác định, đánh giá các hiện tượng văn học trong mối quan hệ văn học giữa chúng với nhau

2 Khái niệm thi pháp

- ệ thống những nguyên tắc, cách thức xây dựng hình tượng, lựa chọn và

sử dụng, tổ chức các phương tiện ngôn ngữ để làm nên tác phẩm văn học- nghĩa là toàn bộ hình thức nghệ thuậtđược nhà văn sáng tạo nhằm thể hiện nội dung tác phẩm được gọi là thi pháp

- Thi pháp là tất cả những gì làm nên tính độc đáo, riêng biệt về phương diện phẩm chất nghệ thuật của tác phẩm, tác giả (hoặc cảu trào lưu, trường phái)

3 Thi pháp truyện ngắn 1930 - 1945

Trong quan niệm phổ biến, truyện ngắn được xem là hình thức tự sự cỡ nhỏ Truyện ngắn tất phải ngắn Ngắn ở đây không phải chỉ là số lượng câu chữ, mà trước hết là dung lượng đời sống hiện thực được phản ánh trong tác phẩm Thông thường khi xét đặc trưng truyện ngắn, người ta vẫn so sánh nó với tiểu thuyết Nếu tiểu thuyết có thể phản ánh toàn bộ quá trình đời sống thì truyện ngắn chỉ phản ánh một khâu của quá trình ấy Nếu tiểu thuyết có thể kể về hàng loạt sự kiện, biến cố, với sự tham gia của hàng trăm nhân vật, thì truyện ngắn chỉ chọn lấy một hai biến

cố gắn với số phận của vài ba nhân vật làm nòng cốt cho tác phẩm Nếu tiểu thuyết

có thể khai thác trọn vẹn một tính cách, thì truyện ngắn chỉ tập trung làm nổi bật

một vài khía cạnh của tính cách mà thôi…

Truyện ngắn có thể kể về một cuộc đời nhưng đa phần là một đoạn đời, một

sự kiện hay một "chốc lát" trong cuộc sống nhân vật Cái chính của truyện ngắn

không phải là hệ thống sự kiện mà là cái nhìn tự sự đối với cuộc đời Tác giả truyện ngắn thường hướng tới khắc họa một hiện tượng, phát hiện một nét bản chất trong quan hệ nhân sinh hay đời sống tâm hồn con người

Truyện ngắn khoảng ba mươi năm đầu thế kỷ XX còn thể hiện rõ tính chất giao thời, ngoại trừ các truyện ngắn của Nguyễn Ái Quốc viết trong những năm 20

ở Pháp đã có tính hiện đại Sang những năm 930- 945, truyện ngắn phát triển phong phú, đổi mới nhanh chóng và hình thành nhiều phong cách Truyện ngắn trào phúng của Nguyễn Công Hoan, truyện ngắn Thạch Lam, Thanh Tịnh lại giàu chất trữ tình, cốt truyện thường rất đơn giản, không khai thác các xung đột xã hội

mà thiên về biểu hiện tâm trạng với những cảm xúc, cảm giác nhẹ nhàng, tinh tế trong đời sống thường nhật của con người Truyện ngắn Nguyễn Tuân thể hiện một nhà văn có cá tính độc đáo Truyện ngắn Nam Cao đi sâu miêu tả sự tha hóa của con người cả về thể xác lẫn tinh thần

II THI PHÁP TRUYỆN NGẮN THẠCH LAM

1.Quan niệm văn chương

Xưa nay, có rất nhiều quan niệm về văn chương Nhà văn hiện thực Nga nổi tiếng M.Gorki đã từng nói: Văn học là nhân học Vào thập kỉ ba mươi của thế kỉ

XX, ở nước ta có nhiều nhà thơ, nhà văn có những quan điểm rất khác nhau về vấn

đề này, thậm chí hình thành hẳn hai trường phái đối lập: Nghệ thuật vị nhân sinh

và nghệ thuật vị nghệ thuật Nam Cao, cây bút xuất sắc của trào lưu văn học hiện thực phê phán cho rằng: Nghệ thuật không cần phải là ánh trăng lừa dối… Vũ Trọng Phụng viết:… Tôi muốn tiểu thuyết là sự thực ở đời Là một nhà văn lãng mạn tiến bộ, Thạch Lam cũng góp ý kiến bằng một quan điểm tích cực: ối với tôi, văn chương không phải là một cách đem đến cho người đọc sự thoát li hay sự quên; trái lại, văn chương là một thứ khí giới thanh cao và đắc lực mà chúng ta có,

để vừa tố cáo và thay đổi một cái thế giới giả dối và tàn ác, vừa làm cho lòng người được thêm trong sạch và phong phú hơn

Trong quan niệm này, Thạch Lam phủ nhận thứ văn chương đơn thuần chỉ

là trò giải trí để giết thời gian, làm cho con người thoát li hiện thực, quay lưng với đời sống xã hội ay nói như Nam Cao, đó là thứ văn chương chỉ dành cho những

kẻ lắm của, nhiều tiền, các bà các cô vô công rồi nghề, chỉ có việc chăm sóc thịt da

và chẳng làm gì cả

Từ thực tế sáng tác phức tạp trong những năm 30 - 40, Thạch Lam thấy không ít tác phẩm chỉ đem đến cho người ta sự thoát li hay sự quên như những loại truyện đậm màu mê tín, dị đoan, những truyện võ hiệp, kiếm hiệp hoặc những truyện rẻ tiền nhan nhản trên sách báo mà dư luận đương thời mỉa mai gọi là loại truyện ba xu… Tệ hại hơn, có nhà thơ đã lớn tiếng ngợi ca những thú vui trụy lạc, những cơn say triền miên: Say, say nữa, và quên, quên hết Say tửu, say sắc, say thuốc phiện để quên lãng trách nhiệm làm người, làm dân, để hủy hoại cả bản thân

và hủy hoại cuộc đời bao kẻ khác Thậm chí có nhà văn, nhà thơ coi cuộc đời là vô nghĩa, muốn trốn vào tháp ngà văn chương để quên đi hiện thực phũ phàng xung quanh

Những biểu hiện trên xét ở mặt nào đó thì có thể coi là một trong những hình thức phản kháng lại xã hội, nhưng là sự phản kháng yếu ớt, bất lực và nguy hại Phê phán loại văn chương đó, Thạch Lam đưa ra quan niệm: Văn chương là một thứ khí giới thanh cao và đắc lực mà chúng ta có, để vừa tố cáo và thay đổi một cải thế giới giả dối và tàn ác, vừa làm cho lòng người được thêm trong sạch và phong phú hơn

học Quan điểm trên của ông đề cập đến tính nhận thức và tính giáo dục của văn chương Sống trong xã hội đầy rẫy bất công đương thời, nhà văn xác định rõ ràng

là ngòi bút phải phanh phui, tố cáo cái xấu, cái ác để góp phần thay đổi một cái thế giới giả dối và tàn ác, giúp mọi người nhận thức được rằng cái xã hội thối tha, đen tối ấy phải bị đập tan, xóa bỏ để xây dựng một xã hội mới công bằng, tốt đẹp hơn

Nhấn mạnh vai trò xã hội của văn chương, song Thạch Lam không quên chú trọng tới tác dụng bồi đắp tâm hồn con người của nó Văn chương đích thực làm giàu đời sống tinh thần, khiến cho tình cảm con người trở nên trong sáng hơn, phong phú hơn

Thực tế sáng tác của Thạch Lam cho thấy lời nói và việc làm của ông thống nhất với nhau Những truyện ngắn nổi tiếng của nhà văn thường đi sâu vào phân

tích đời sống tâm hồn của con người, phản ánh quá trình đấu tranh gay go giữa cái xấu và cái tốt (Sợi tóc), ca ngợi tình cảm thanh cao, đằm thắm (Dưới bóng hoàng lan), ca ngợi đức hi sinh (Nhà mẹ Lê)… Thái độ cảm thông, thương xót chân

thành của Thạch Lam đối với những kiếp người cùng khổ khiến cho mỗi tác phẩm đều thấm đượm tính nhân văn Nét đáng quý, đáng trân trọng của ngòi bút Thạch Lam là ở đó

to lớn của văn chương đối với con người và xã hội Nó không chỉ có tác dụng tích cực đối với xã hội đương thời mà còn đúng với mọi thời đại Tuy nhiên quan điểm

ấy cũng có chỗ cần bàn lại Nếu hiểu sự thoát li hay sự quên là nhất thời rời bỏ cảnh đời phức tạp chung quanh, quên đi mọi nỗi nhọc nhằn, éo le của cuộc sống bản thân trước mắt để đi vào thế giới văn chương với mục đích giải trí, làm cho tâm hồn thư thái, miễn là tác phẩm không có gì độc hại thì mục đích ấy là chính đáng và thơ văn ấy không phải hoàn toàn vô ích Ngày nay, lí luận đã công nhận giải trí cũng là một chức năng của văn học

2 Cốt truyện và kết cấu

Nếu Nguyễn Công oan chú trọng tới việc xây dựng cốt truyện hấp dẫn, giàu kịch tính thì Thạch Lam lại quan tâm khai thác những diễn biến rất bình thường, thầm lặng của cuộc sống Thạch Lam lựa chọn kiểu truyện phi cốt truyện, lấy trung tâm chú ý của sáng tạo nghệ thuật là khắc họa những khoảnh khắc của cảm xúc và tâm trạng, phô diễn cảm giác thành thực hay các động thái tâm lý mà nhân vật thâu nhận được bên trong tâm hồn họ iều này chi phối cách dựng và kể

chuyện ở khá nhiều truyện ngắn của Thạch Lam như: Hai đứa trẻ, Buổi sớm, Sợi

tóc, Tố ba mươi, Dưới bóng hoàng lan, Bên kia sông,…

Không giống như các nhà văn hiện thực Nguyễn Công oan, Ngô Tất Tố, Nguyên ồng chú trọng quan sát và phản ánh mối quan hệ giữa người và người, Thạch Lam là nhà văn của nội tâm cảm giác Vì thế truyện ngắn của Thạch Lam thường không có cốt truyện hoặc cốt truyện rất đơn giản Có thể nói mỗi truyện ngắn của Thạch lam là một cảm giác sâu kín, vi diệu dù là truyện về trẻ thơ hay

người dân nghèo, người trí thức tiểu tư sản… yếu tố làm nên sức hấp dẫn của Tối

ba mươi không phải là tình tiết lâm li mà chính là cảm giác bẽ bàng trước cảnh

sống trụy lạc, ở nỗi nhớ thương đau đáu về quê hương, cha mẹ, gia đình khi đứng

trước thềm năm mới Bên kia sông không hấp dẫn người đọc bằng những đỉnh

điểm, thắt nút, mở nút mà bằng những chiều cổ tích ngọt ngào đẫm màu sắc huyền thoại, bằng những gì bình dị, đơn sơ nhưng chứa đầy sức nặng giúp con người hiểu và trân trọng sự sống của chính mình

Có thể nói kiểu truyện phi cốt truyện là một phương tiện hữu hiệu để nhà văn đi sâu vào thế giới bên trong của con người và phô diễn một cách thành thực những cảm giác rất đỗi mong manh của nhân vật Bởi vậy nhiều truyện ngắn của Thạch lam đẹp như một bài thơ trữ tình , đem đến cho người đọc những rung cảm trong lành, mát dịu

Bên cạnh đó Thạch Lam cũng không hoàn toàn chối bỏ các biến cố, sự kiện, xung đột, hành động Nhà văn rất chú ý đến những hành động, sự kiện khi chúng

có thể trở thành những tình huống khơi mở những trạng thái sống mơ hồ của con người Yếu tố nghệ thuật này đã phát huy được hiệu quả nghệ thuật lớn trong rất

nhiều truyện ngắn của Thạch Lam: Một đời người, Đói, Người bạn trẻ, Nhà mẹ Lê,

Nắng trong vườn,… Trong truyện Nhà mẹ Lê, nhân vật mẹ Lê được đặt vào cảnh

huống dữ dội: không đành lòng nhìn mười một đứa con nhịn đói, bà liều lĩnh đến nhà ông Bá xin gạo nhưng lại bịn cậu Phúc con ông Bá thả chó ra cắn, dẫn đến cái chết đầy oan ức, khổ sở Nếu tước đi những “pha” dữ dội ấy, ý nghĩa câu chuyện

có thể thay đổi nhưng ý tưởng sâu xa về kiếp người và ấn tượng về vẻ đẹp bên trong của những con người nghèo khổ có thể bị giảm đi nhiều

Tuy nhiên, dù có nói đến những mặt trái, những gay gắt của cuộc đời thì thực chất nhà văn chỉ sử dụng nó như một dạng thức biểu đạt thích hợp nhất cho những trạng thái sống của nhân vật, đi vào những tâm trạng, tâm tình, cảm xúc, cảm giác Chính điều này làm nên dấu ấn riêng cho những trang văn của Thạch Lam

Cũng như cốt truyện, kết cấu là là một yếu tố quan trọng của hình thức nghệ thuật góp phần làm nên sức hấp dẫn của tác phẩm Bất kì một tác phẩm văn học nào cũng có một kết cấu nhất định Kết cấu là phương tiện cơ bản và tất yếu của

khái quát nghệ thuật Do đặc trưng phương thức phản ánh mà Thạch Lam đã lựa chọn, nhà văn tuân theo lối kết cấu tâm lí Nhà văn đã lấy những trạng thái tâm lí kết hợp với nhau và tác động lẫn nhau làm cơ sở cho việc tổ chức kết cấu Kiểu kết cấu này xuất hiện ở hầu hết những truyện ngắn của Thạch Lam

Nhân vật của Thạch Lam được xây dựng không phải bằng hành động hay sự kiện, cũng không phải bằng các chi tiết ngoại hình, cá tính mạnh mẽ, gân guốc, góc cạnh, mà bằng những diễn biến tâm lí của nhân vật trong các trạng thái sống

ó là những nhân vật có đời sống nội tâm sâu sắc, dễ rung động trước những biến thái tinh vi của tạo vật, của lòng người và luôn khát khao vươn đến sự hoàn thiện

(Hai đứa trẻ, Một cơn giận, Gió lạnh đầu mùa,…) Cách thức xây dựng nhân vật

như thế đã thể hiện một khuynh hướng tìm tòi, sáng tạo trong việc tổ chức kết cấu

tác phẩm Cúng nhờ lối kết cấu tâm lí mà một số tác phẩm như Tối ba mươi, cô

hàng xén, Tình xưa, Sợi tóc có thể xếp vào hàng “những đoản thiên tiểu thuyết”

hay nhất trong văn chương Việt Nam Kiểu kết cấu này còn góp phần quan trọng trong việc tạo nên những trang viết thẫm đẫm chất thơ của truyện ngắn Thạch Lam

3 Thế giới nhân vật

Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Thạch Lam chủ yếu hướng về hai đối tượng: phụ nữ và trẻ thơ ó là những kiếp người nhỏ bé, dưới đáy xã hội, dễ bị tổn thương nhiều nhất và họ cần nhiều tình yêu thương của đồng loại để chia sẻ, cảm thông

Trong tác phẩm Thạch Lam ta bắt gặp nhiều những khuôn mặt trẻ thơ Trong "Nhà mẹ Lê", đàn con mười một đứa của mẹ Lê sống triền miên trong cảnh đói rét thương tâm Cái đói, cái rét dường như cùng kéo đến, cùng xúm lại mà hành hạ chúng "Mấy đứa nhỏ nhất: con Tý, thằng ún, thằng y mà con chị nó

bế, chúng khóc lả đi không có cái ăn Dưới manh áo rách nát, thịt chúng nó cứ thâm tím lại vì rét như thịt con trâu chết" Trong "Gió lạnh đầu mùa", điều Thạch Lam quan tâm trước hết khi gió lanh mùa đông thổi tới là những đứa trẻ không có quần áo mặc Nhưng hình ảnh trẻ thơ để lại ấn tượng sâu sắc nhất cho người đọc là Liên và An Nếu như gương mặt trẻ thơ trong "Nhà mẹ Lê", "Gió lạnh đầu mùa" là

những nhân vật phụ, những hình ảnh lướt qua, thì ở " ai đứa trẻ" toàn bộ câu chuyện là tâm trạng xao xác, bâng khuâng của hai đứa trẻ ai đứa trẻ là câu chuyện không có cốt truyện nhưng lại có sức gợi sâu xa ai chị em Liên được mẹ giao trông nommột gian hàng nhỏ ở một phố huyện nghèo nàn êm nào cũng vâỵ, hai chị em Liên và An cũng cố thức đợi bằng được chuyến tàu từ à Nội về rồi mới ngủ Chúng đợi đoàn tàu đi qua không phải đón người nhà, không phải để bán hàng mà việc đợi tàu đã trở thành một nhu cầu bức thiết về mặt tinh thần của hai đứa trẻ oàn tàu huyên náo, rực rỡ ánh sáng như từ một thế giới xa xăm nào đến, đối lập hoàn toàn với cảnh tù đọng tràn ngập bóng tối tù mù ánh đèn dầu của phố huyện Từ bóng tối, hai chị em nhìn đoàn tàu sang trọng để rồi mơ tưởng đến một thế giới khác, mơ đến à Nội "vui vẻ, sáng rực và huyên náo" oàn tàu đến rồi lại vụt đi, nó đem lại cho hai đứa trẻ một thoáng bâng khuâng, xao động trong tâm hồn, rồi lại mang theo nỗi buồn ấy khuất dần vào đêm tối Chỉ còn lại hai chị

em với đêm tối dày đặc hơn, tĩnh mịch hơn bao bọc xung quanh ình ảnh Liên ngồi lặng lẽ "đôi mắt bóng tối ngập đầy dần" gợi cho người đọc niềm yêu thương, thông cảm co nỗi buồn mênh mông của những đứa trẻ sống trong một cuộc sống ảm đạm, buồn tẻ nơi phố huyện nghèo

4 Nghệ thuật xây dựng nhân vật

Thạch Lam đi sâu vào đời sống nội tâm nhân vật với những cảm xúc mơ hồ, mong manh, tinh tế Nhân vật chủ yếu được khắc họa ở đời sống tâm hồn trong trẻo, thơ ngây nhưng rất phong phú và bí ẩn

5 Không- thời gian nghệ thuật

Người đọc đến với Thạch Lam, họ quên và hầu như không cần thiết xem ông là nhà văn lãng mạn hay hiện thực mà điều hấp dẫn đối với họ là toàn bộ bức tranh nhân gian của ông với sự hiện diện của đủ mọi hạng người, đặc biệt là những con người nghèo khổ ó là đặc điểm không gian, thời gian nghệ thuậtlà những khía cạnh quan trọng để nhà văn thể hiện tư tưởng và quan niệm nghệ thuật về con người

Thạch Lam quan tâm hàng đầu đến không gian hiện thực hằng ngày Ông ít

tô vẽ và cách điệu nó, bởi vì, như ông nói: “Cái đẹp man mác trong vũ trụ, len lỏi

khắp hang cùng ngõ hẻm, tiềm tàng ở mọi vật tầm thường Công việc của nhà văn

là phát biểu cái đẹp kín đáo và che lấp của sự vật” Chính vì thế, không gian hiện thực hằng ngày trong tác phẩm Thạch Lam là một xóm chợ, một ngõ hẻm, một ga xép, một phố huyện nghèo nàn hoặc một con đường làng vùng nông thôn nào đó

Ở đây, các nhân vật của ông bị tù túng, luẩn quẩn với những đói nghèo, lo âu, dằn vặt thường nhật ọ luôn bị ám ảnh bởi miếng cơm, manh áo hoặc day dứt với những bi kịch tinh thần Không gian hiện thực ở đây được bó hẹp lại trong không gian đời tư, không gian cá nhân chứ không phải trong không gian xã hội rộng lớn, nên không gian càng dồn nén, thu nhỏ, đông lại, càng hiu hắt hơn Chính không gian hẹp đó, nhân vật bộc lộ bản chất, hành vi, suy nghĩ của mình một cách cụ thể, chân thật nhất – và khi họ thấy bất lực trước hoàn cảnh thì lập tức ngôn ngữ độc thoại, ngôn ngữ giấc mơ hiện ra, khi ấy không gian hồi tưởng xuất hiện Không gian hẹp mà Thạch Lam quan tâm miêu tả giúp cho nhân vật tự vấn, tự ý thức để đối chiếu, so sánh niềm vui, nỗi buồn của mình trong từng thời gian một cách cụ thể Dung (truyện ngắn “ ai lần chết”) hiểu rõ nỗi bất hạnh của mình, cứ sau mỗi lần vùng vẫy, ước mơ thì lại bị nhấn chìm xuống đáy, nhưng khổ nỗi, không thể chết được, dù toại nguyện mà lại cứ phải sống trong buồn đau, trói buộc

Từ không gian hiện thực trên, đã kéo theo một đặc điểm khác trong quan niệm về không gian nghệ thuật của Thạch Lam ó là không gian hòa quyện thời gian Chính kiểu không gian này giúp nhà văn lý giải một cách biện chứng quá trình phát triển tính cách nhân vật và biểu hiện tập trung tư tưởng nghệ thuật của mình Bằng tài năng quan sát tinh tế và biết phát hiện ở một tọa độ không gian-thời gian hỗ tương hợp lý, Thạch Lam đã đặt không gian hiện thực hằng ngày trong sự kết hợp hòa quyện chặt chẽ của thời gian tương ứng Do vậy, thời gian đã thành ngôn ngữ, thành môi trường cộng hưởng để nhân vật hoạt động Chính kiểu không gian hòa quyện thời gian đã làm cho tình huống dồn nén, gấp gáp, đẩy số phận bi kịch của nhân vật vào con đường cùng, và quá trình tiếp theo được diễn ra bằng tiếng than, tiếng kêu thất thanh hòa lẫn tiếng khóc hờn giận là điều không thể khác trong kết thúc truyện ngắn của Thạch Lam Trong truyện ngắn “Cô hàng xén”, bên cạnh cảnh náo nhiệt của buổi chợ mà Tâm ngày nào cũng chứng kiến,