Địa hình việt nam và ảnh hưởng của địa hình đến các thành phần tự nhiên khác”

Tây Nam Trung Bộ phần tiếp nối của dải Trường Sơn cómột quần thể các cao nguyên đá Hoa Cương và đất Badan được gọi là Tây Nguyên, độ caotrung bình khoảng 900m so với mặt biển, có diện tí

MỤC LỤC

III NHIỆM VỤ CỦA ĐỀ TÀI 2

IV PHẠM VI NGHIÊN CỨU 2

B PHẦN NỘI DUNG 2

TRẠI HÈ HÙNG VƯƠNG LẦN THỨ XI

TRƯỜNG THPT CHUYÊN TUYÊN QUANG

CHUYÊN ĐỀ MÔN: ĐỊA LÍ

ĐỊA HÌNH VIỆT NAM VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA ĐỊA HÌNH

ĐẾN CÁC THÀNH PHẦN TỰ NHIÊN KHÁC

A PHẦN MỞ ĐẦU I.LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Giáo sư Lê Bá Thảo đã từng viết “ những đồi núi và đồng bằng, sông ngòi và bờ biểnnước ta không phải đã được cấu tạo nên một sớm, một chiều nhưng cũng không phải cứluôn luôn cứ như thế mà tồn tại” Trong cảnh quan, địa hình bao giờ cũng được xem là “yếu

tố trội” vì là yếu tố bảo thủ nhất, là yếu tố biến đổi chậm nhất theo thời gian so với các yếu

tố tự nhiên khác như khí hậu, sông ngòi, đất đai và lớp phủ sinh vật Tuy nhiên, khi địa hình

có sự thay đổi thì nó tác động rất rõ rệt, rất sâu sắc tới tất cả các thành phần tự nhiên còn lại.Đến lượt nó, địa hình cũng chịu tác động cực kỳ phức tạp của các yếu tố tự nhiên khác đặcbiệt là khí hậu với những tác nhân bóc mòn, xâm thực cùng quá trình bồi tụ

Việt Nam trong thực tế gồm có phần lãnh thổ trên đất liền và một không gian rộnglớn gấp 3 lần trên biển Đông và thềm lục địa Có lẽ, không một nước nào ở Đông Nam Á

mà thiên nhiên trên một diện tích lãnh thổ tương đối khiêm tốn lại đa dạng đến như vậy.Tính đa dạng của địa hình kết hợp với khí hậu cũng đa dạng làm cho cảnh quan luôn thayđổi dù là đi từ Bắc xuống Nam hay từ Đông sang Tây

Với cấu trúc đề thi học sinh giỏi quốc gia môn Địa lí hiện hành, nội dung địa lí tựnhiên đại cương và địa lí tự nhiên Việt Nam chiếm 9/20 điểm Đây cũng là nội dung quantrọng trong các đề thi học giỏi cấp trường, cấp tỉnh hay giao lưu khu vực dành cho học sinhTHPT chuyên lớp 11 và 12 Trong đó, nội dung phân tích mối quan hệ giữa các thành phần

tự nhiên là một trong những nội dung thường có số điểm khá cao trong các đề thi và địahình là một thành phần tự nhiên có vai trò quan trọng trong hệ thống kiến thức địa lí nóichung và nội dung ôn tập trong các kỳ thi học sinh giỏi nói riêng Tuy nhiên, kiến thứctrong sách giáo khoa lớp 10, lớp 12 tương đối hạn chế, chủ yếu chỉ nêu khái quát đặc điểmcủa địa hình Việt Nam mà hầu như không có nội dung cụ thể cho việc phân tích đặc điểmcủa địa hình, các dạng địa hình cũng như kiến thức về mối quan hệ giữa địa hình với cácthành phần tự nhiên khác Vì vậy, để nâng cao kiến thức và trao đổi kinh nghiệm với các

trường bạn về nội dung này trong bồi dưỡng thi HSG môn Địa lí, chúng tôi chọn đề tài “Địa hình Việt Nam và ảnh hưởng của địa hình đến các thành phần tự nhiên khác”

II MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI

- Cung cấp hệ thống kiến thức cơ bản về đặc điểm địa hình, các dạng địa hình củaViệt Nam và ảnh hưởng của địa hình đối với các thành phần tự nhiên khác của nước ta phục

vụ cho bồi dưỡng học sinh giỏi quốc gia một cách chính xác, đầy đủ và khoa học

- Xây dựng một số câu hỏi, bài tập về địa hình Việt Nam và ảnh hưởng của nói đốivới các thành phần tự nhiên khác Trong mỗi câu hỏi có hướng dẫn trả lời chi tiết

Nội dung của chuyên đề có thể làm tài liệu tham khảo cho giáo viên giảng dạy và bồidưỡng học sinh giỏi môn Địa lí; làm tài liệu tham khảo cho học sinh lớp chuyên và học sinhtham gia thi học sinh giỏi các cấp

III NHIỆM VỤ CỦA ĐỀ TÀI

- Xây dựng hệ thống kiến thức chi tiết về:

+ Đặc điểm chung về địa hình Việt Nam

+ Các kiểu địa hình và các khu vực địa hình của Việt Nam

+ Đại cương về tác động của địa hình tới các thành phần tự nhiên khác

+ Phân tích chi tiết về tác động của địa hình Việt Nam tối với các thành phần tựnhiên khác của đất nước

- Trên cơ sở nội dung của chuyên đề chúng tôi xây dựng một hệ thống các câu hỏi vàcách hướng dẫn học sinh tư duy, trả lời các câu hỏi nhanh và hiệu quả

IV PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Nội dung nghiên cứu của chuyên đề chủ yếu nằm trong chương trình địa lí lớp 10nâng cao, lớp 12 nâng cao mở rộng tham khảo tìm hiểu các tài liệu khác có liên quan và nộidung đề thi học sinh giỏi quốc gia những năm gần đây

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, chuyên đề này có những nội dung chủ yếu sau: Chương 1 Địa hình việt nam

Chương 2: Ảnh hưởng của địa hình đến các thành phần tự nhiên khác

Chương 3 Một số câu hỏi và bài tập

B PHẦN NỘI DUNG

CHƯƠNG 1 ĐỊA HÌNH VIỆT NAM

I ĐẶC ĐIỂM CHUNG CỦA ĐỊA HÌNH VIỆT NAM

1 KHÁI QUÁT VỀ ĐỊA HÌNH VIỆT NAM

Địa hình là toàn bộ các hình dạng lồi lõm trên mặt thạch quyển của trái đất nói chunghay một khu vực nói riêng Những cơ sở lồi lõm ấy được gọi là yếu tố địa hình Địa hình làthành phần quan trọng nhất của môi trường địa lí tự nhiên, đồng thời cũng là thành phần bềnvững nhất Địa hình chi phối mạnh mẽ các thành phần tự nhiên: đất, nước, khí hậu, sinhvật

Một cách khái quát địa hình của Việt Nam có quá trình hình thành lâu đời từ cổ sinhcho đến trung sinh Địa hình hiện tại do các vận động của thời Tân kiến tạo Đó là ảnhhưởng của vận động tạo núi Anpơ - Himalaya, tuy nó không tạo nên những uốn nếp mới

nhưng do tác động nâng lên và làm sụt xuống từng bộ phận lãnh thổ đưa đến sự chênh lệchcao thấp quan trọng, nó thúc đẩy hoạt động xâm thực – bồi tụ mà chính hoạt động đó lànguyên nhân trực tiếp hình thành địa hình hiện tại của nước ta

Địa hình nước ta chiếm 3/4 diện tích là đồi núi, là khu vực địa hình được hình thànhsớm nhất Địa hình nước ta phân hoá theo qui luật đai cao, theo chiều kinh tuyến và theochiều biển – lục địa Trong khi ở phía Bắc thì phát triển địa hình Cacxtơ, dãy núi cao sườndốc, địa hình đồi điển hình, đồng bằng bóc mòn xâm thực bị chia cắt thung lũng địa hào,miền Nam thể hiện địa hình cao nguyên núi sót, các đồng bằng bóc mòn tích tụ Đặc điểmđịa hình Việt Nam là sự phân bố của các hệ núi ở ven rìa bao quanh, các cao nguyên thấp vàđồng bằng trung tâm Việt Nam có ba miền Bắc, Trung, Nam thể hiện nét nổi bậc đặc trưngriêng của ba miền về phương diện địa hình

Việt Nam có đủ các dạng địa hình: lắm núi nhiều sông, có cao nguyên có cả đồngbằng, bờ biển Địa hình Bắc Bộ chia làm ba vùng lớn, dòng sông Hồng chia cắt Bắc Bộ ralàm 2 phía Miền núi Tây Bắc có các mạch núi và cao nguyên nối tiếp nhau chạy từ tây bắcxuống đông nam, từ biên giới Việt Trung, Việt – Lào đến vùng Thanh Nghệ Tĩnh, dãy núiHoàng Liên Sơn có đỉnh Phan – xi – păng (Lào Cai) cao nhất Đông Dương (3143m) MiềnBắc và Đông Bắc có núi ở thượng nguồn sông Chảy, có các dãy núi đá vôi hình cánh cungquay lưng sang đông gồm các cánh cung sông Gâm, cánh cung sông Ngân Sơn, cánh cungĐông Triều hướng ra và chìm một phần xuống biển tạo thành những đảo núi vùng Hạ Long,Bái Tử Long Vùng giữa là đồng bằng châu thổ Bắc Bộ (còn gọi là Đồng Bằng Sông Hồng)được bồi tụ bởi 2 con sông lớn: sông Hồng và sông Thái Bình làm thành một tam giác đồngbằng mà đỉnh là Việt Trì và đáy là vùng ven biển từ Hải Phòng đến Ninh Bình, có diện tíchkhoảng 15.000km2 Cũng cần kể đến những vùng đất cao ven đồng bằng phía Bắc và TâyNam nhấp nhô những đồi và thung lũng được gọi là Trung Du Bắc Bộ, nơi định cư của tổtiên người xa xưa

Vùng Trung Bộ là một dải đất hẹp có núi đồi, sông ngòi, đồng bằng ven biển đanxen Những dòng sông bắt nguồn từ miền Tây dải Trường Sơn chảy ra biển cùng một sốmạch núi nhô ra biển chia cắt đất miền Trung ra nhiều vùng riêng biệt Dải núi Trường Sơnchạy dài suốt phía Tây Trung Bộ Tây Nam Trung Bộ phần tiếp nối của dải Trường Sơn cómột quần thể các cao nguyên đá Hoa Cương và đất Badan được gọi là Tây Nguyên, độ caotrung bình khoảng 900m so với mặt biển, có diện tích khoảng 5600km2

Nam Bộ địa hình ít phức tạp hơn so với Bắc và Trung Bộ, chỉ có một số đồi núi thấp

ở vùng tiếp giáp nối Tây Nguyên và miền tây tỉnh Kiên Giang giáp với Campuchia, còn lại

là đồng bằng châu thổ sông Đồng Nai và sông Cửu Long Lớn nhất là đồng bằng Sông CửuLong với diện tích 40.000km2 , đất đai phì nhiêu

2 ĐẶC ĐIỂM CHUNG CỦA ĐỊA HÌNH VIỆT NAM

2.1 Tính chất đồi núi trong cấu trúc địa hình Việt Nam

Địa hình Việt Nam rất đa dạng, phức tạp, thay đổi từ bắc xuống nam, từ tây sangđông Hệ núi của Việt Nam là phần kéo dài về phía đông nam của những cao nguyên VânNam và Quý Châu của Trung Quốc Hệ này chia thành hai nhánh Nhánh thứ nhất đi về phíađông và cấu tạo thành những cánh cung đồng tâm bao quanh khối núi ở thượng nguồn sôngChảy Vùng này có độ cao tương đối thoai thoải với những đỉnh núi tròn, đá gnai và đágranit chiếm ưu thế Nhánh thứ hai đi theo hướng tây và tây bắc của sông Hồng, bao gồmnhiều dãy núi cao chạy theo hướng tây bắc - đông nam và kéo dài xuống phía Nam thànhdải Trường Sơn Đỉnh cao nhất là Phan – xi – phăng (3.142m) nằm trong dãy Hoàng LiênSơn.Tính chất quan trọng của đồi núi thể hiện ở tỷ lệ đa số tuyệt đối về diện tích lãnh thổ,

về tính chất đồ sộ và liên tục từ Bắc chí Nam, về sự tác động của nó đến dãy đồng bằng venbiển và bờ biển

Mặc dù đồi núi chiếm tới 3/4 diện tích nhưng chủ yếu là đồi núi thấp, đồi núi thấpchiếm hơn 60% diện tích Nếu kể cả đồng bằng thì địa hình thấp dưới 1000m chiếm tới 85%diện tích Địa hình cao trên 2000m chỉ chiếm 1% diện tích Tuy không có những ngọn núithuộc loại cao của thế giới, nhưng cũng có nhiều ngọn núi vượt quá độ cao 2500m như đỉnhPhan-xi-păng (Lào Cai) 3143m, Putaleng (Lai Châu) 3096m, Puluông (Yên Bái) 2985m, LaCung (Yên Bái) 2913m, Saphin(Yên Bái) 2574m, Pukhaoluông (Lào Cai) 2810m, Puxai LaiLeng (Nghệ An) 2711m, Ngọc Lĩnh (Kon Tum) 2598m, Pu Nậm Nhé (Lai Châu) 2534m

2.2 Cấu trúc địa hình đa dạng

2.2.1 Cấu trúc địa hình Việt Nam là cấu trúc cổ được vận động Tân kiến tạo làm trẻ lại

Trong các nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành địa hình, nhân tố kiến tạo là mộttrong ba nhân tố ảnh hưởng đến địa hình Việt Nam Trong lịch sử phát triển lãnh thổ nước

ta, địa hình được hình thành Cổ sinh đến Trung sinh Địa hình hiện tại là dấu vết còn để lạivới đường nét kiến tạo cổ, những đặc điểm về sắp xếp địa tầng, về tính chất nham thạch vềthế nằm của đá mắcma Liên quan mật thiết đến địa hình ngày nay là Tân kiến tạo do ảnhhưởng của vận động tạo núi AnPơ - Himalaya Đặc biệt vận động tạo núi AnPơ - Himalaya

đã ảnh hưởng tạo nên mạng lưới thủy văn hiện tại cùng sự cắt xẻ địa hình của chúng hìnhthành dạng địa hình thung lũng sông rất độc đáo

Cấu trúc cổ của địa hình Việt Nam thể hiện ở chỗ phần lớn là địa hình đồi núi thấp,

có nhiều bề mặt bán bình nguyên cổ, nhiều nơi nham cổ lộ trên mặt Các nền móng cổ cũngchi phối hướng địa hình hiện tại Sau giai đoạn Cổ kiến tạo vỏ lục địa Việt Nam đã đượccủng cố vững chắc vào cuối đại Trung Sinh, phần lớn các miền đồi núi đã được hình thành,sau đó các hoạt động ngoại lực đã làm cho địa hình đồi núi cổ bị san bằng, hạ thấp ( giaiđoạn bán bình nguyên Paleogen)

Sang giai đoạn Tân kiến tạo, do chịu ảnh hưởng của các vận động tạo núi Tân sinhnên các vùng núi cổ, các nền móng cũ được nâng cao, kết hợp với các hoạt động ngoại lực

đã cắt xẻ bề mặt bán bình nguyên cổ Mặt khác, vận động Tân kiến tạo về căn bản mangtính kế thừa, đã khôi phục lại các mảng nền, các nếp uốn cổ làm hồi sinh các đứt gãy cũ Do

đó, vận động Tân kiến tạo không những không phá hủy cấu trúc địa chất – kiến tạo cổ màtrái lại đã làm sống dậy cấu trúc cổ để tạo nên những đỉnh nhọn, sườn dốc, nhiều khe rãnh,

độ chia cắt lớn (thể hiện qua các lát cắt địa hình); Trắc diện sông ngòi: Ở miền núi: sôngchảy thẳng, nhiều thác ghềnh, đào lòng mạnh Ở đồng bằng: sông chảy uốn khúc mạnh,nhiều chi lưu Chính vì vậy, có thể khẳng định núi ở Việt Nam không phải là núi uốn nếp trẻcủa vận động tạo núi Himalaya mà chủ yếu là kết quả của sự cắt xẻ bề mặt bán bình nguyên

cổ theo nhiều bậc của ngoại lực

2.2.2 Cấu trúc địa hình Việt Nam có tính phân bậc rõ rệt

Trong Tân kiến tạo nước ta được nâng lên thành nhiều đợt (6 đợt) của chu kì vậnđộng tạo núi Anpơ – Himmalaya với những pha nâng lên và pha yên tĩnh xen kẽ Cường độnâng ở các đợt khác nhau và có sự khác nhau giữa các khu vực Đợt sau phát triển nâng lên

và có sự kế thừa đợt trước nên có sự phân bậc Các bậc địa hình được nhận biết chủ yếu qua

độ cao sàn sàn của các đỉnh núi thuộc cùng một bậc vì chúng là di tích của một bề mặt sanbằng cổ Địa hình có hướng nghiêng tây bắc – đông nam thấp dần ra biển

Từ cao xuống thấp thường gặp các bậc địa hình chính như: Các đỉnh núi cao trên2500m chiếm diện tích rất nhỏ, chủ yếu là các đỉnh núi cao nằm đơn lẻ, phân bố ở dãyHoàng Liên Sơn Bậc địa hình cao 2100 – 2200m tập trung chủ yếu ở vùng núi cao TâyBắc, Việt Bắc, khối núi Kon Tum Bậc địa hình 1500 – 1800m thường gặp ở các caonguyên Đồng Văn, Bắc Hà, vùng núi Sa Pa, Đà Lạt…Bậc địa hình 1000 – 1400m phổ biến

ở vùng núi phía Bắc, Trường Sơn Bắc, Tây Nguyên Bậc địa hình 600 – 9000m tiêu biểucho vùng vúi thấp, tập trung ở vùng núi phía Bắc và các cao nguyên ba dan ở Tây Nguyên.Bậc địa hình từ 200 – 600m gồm các núi, đồi, dãy đồi có diện tích lớn nhất ở nước ta vàphân bố rộng khắp ở trung du Bắc Bộ, các vùng đồi núi thấp ở Trung Bộ và nam TâyNguyên đến đồng bằng Nam Bộ Bậc địa hình cao 25 – 100m là các vùng đồi gò thấp, phầnlớn là các bậc thềm phù sa có tuổi Đệ Tứ ở đồng bằng Bắc Bộ và Nam Bộ Bậc địa hìnhthấp dưới 15m là các bậc thềm sông và thềm biển hiện đại

2.2.3 Cấu trúc địa hình thấp dần từ Tây Bắc xuống Đông Nam

Địa hình nước ta có xu thế thấp dần ra biển theo hướng cấu trúc của địa hình và theodòng chảy Các đỉnh núi cao nhất cũng như các dãy núi đồ sộ nhất đều nằm ở phía Tây vàTây Bắc, càng ra phía biển Đông chúng ngày càng thấp dần, thông thường kết thúc bằngmột dải đất hẹp ven biển Xu thế địa hình thấp dần ra biển đã tạo nên ở nước ta các vùngđồng bằng châu thổ ở ven biển mà tiêu biểu là đồng bằng Bắc Bộ và đồng Bằng Nam Bộđược bồi đắp bởicác trầm tích đệ tứ và phù sa màu mỡ hiện đại Các đồng bằng này cho đếnnay vẫn không ngừng mở rộng về phía biển và được nối bởi vùng thềm lục địa rộng lớn,tương đối nông và khá bằng phẳng bao gồm toàn bộ vịnh Bắc Bộ và biển Nam Bộ cho đếnvịnh Thái Lan

2.2.4 Cấu trúc địa hình gồm 2 hướng chính

* Hướng Tây Bắc – Đông Nam:

Hướng Tây Bắc – Đông Nam thể hiện từ hữu ngạn sông Hồng đến dãy Bạch Mã, rõnhất qua các dãy núi con Voi ở tả ngạn sông Hồng, dãy Hoàng Liên Sơn ở hữu ngạn sôngHồng, dãy núi sông Mã, dãy Trường Sơn Bắc,….hoặc thể hiện qua dòng chảy sông ngòinhư sông Hồng, sông Mã, sông Cả, sông Đà, sông Chảy….các dãy núi chạy theo hướng tâybắc – đông nam đã tạo nên sự khác biệt cho tự nhiên của các vùng Dãy Hoàng Liên Sơn vàdải Trường Sơn Bắc đã tạo sự phân hóa lớn cho tự nhiên của hai vùng Đông Bắc và TâyBắc, Vùng Đông Trường Sơn và Tây Trường Sơn

Ở Đông Bắc là các dãy núi hình cánh cung hướng lồi ra phía biển, bao quanh địakhối vòm sông Chảy và quy tụ với nhau về phía núi Tam Đảo như hình một nan quạt Lầnlượt từ phía tả ngạn sông Gâm ra vùng bờ biển Đông Bắc là các cánh cung sông Gâm, cánhcung Ngân Sơn, cánh cung Bắc Sơn và cánh cung Đông Triều Các cánh cung này đã tạo

nên các thung lũng sông chạy theo hướng bắc – nam hoặc theo hướng đông bắc - tây nam

của sông Cầu, sông Thương, sông Lục Nam là các sông lớn ở khu vực, được hợp lưu tại PhảLại của hệ thống sông Thái Bình Ở Nam trung Bộ là cả một cánh cung lớn ôm lấy các cao

nguyên ba dan ở phía Tây, bao gồm nhiều dãy núi tây bắc – đông nam; bắc – nam và đôngbắc – tây nam kế tiếp nhau.

2.3 Địa hình của vùng nhiệt đới ẩm gió mùa

Địa hình nước ta vốn đã da dạng và càng trở nên đa dạng, phức tạp hơn trong điềukiện chịu tác động sâu sắc của khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa Nhiệt và ẩm ở Việt Nam ngay

từ đầu đã phối hợp với nhau để phá hủy đá và hình thành nên một lớp vỏ phong hóa sâu, lớp

vỏ này có chiều dầy thay đổi tùy theo từng loại đá

Đồng thời, địa hình nước ta là kết quả của sự xâm thực và bồi tụ mãnh liệt của hệthống sông ngòi dày đặc, nhiều nước lên xuống theo mùa của khí hậu Chính nhiệt độ và độ

ẩm cao trong không khí với chế độ mưa nhiều hơn được thể hiện gián tiếp qua việc xâmthực, bồi tụ của sông ngòi mà còn thể hiện qua dòng chảy trên mặt địa hình, tác động trựctiếp như xâm thực, thẩm thấu tạo nguồn nước ngầm và phong hóa hóa học nham thạch

Khí hậu nội chí tuyến gió mùa ẩm còn đẩy nhanh tốc độ hòa tan và phá hủy đá vôi,dẫn đến sự cácxtơ hóa triệt để khối đá vôi, chỉ còn những mảnh sót lại nằm rải rác trên nền

đá không hòa tan được lộ ra Các khối đá vôi còn tương đối lớn cũng đã bị đục khoét ngầmbên trong, với rất nhiều hang động cũng như các hàm ếch chân núi Đấy là tiền đề cho cácquá trình đổ vỡ từng mảng sườn tạo ra hàng loạt các nón phóng vật đá tảng đồ sộ, sườn núitrở nên dựng đứng và tiến hóa từ dạng thấp đến dạng nón và núi sót

Tóm lại, thiên nhiên nhiệt đới gió mùa ẩm đã để lại ấn tượng đậm nét trong địa hìnhnước ta, thể hiện cụ thể ở quá trình xâm thực diễn ra mạnh ở miền đồi núi: trên các sườn núidốc bị mất lớp phủ thực vật, bề mặt địa hình bị cắt xẻ, đất bị bóc mòn, rửa trôi, nhiều nơi trơsỏi đá, khi mưa lớn còn xảy ra hiện tượng đất trượt đá lở Ở vùng núi đá vôi, phong hóa hóahọc diễn ra mạnh hình thành các dạng địa hình cacxtơ với suối cạn, thung khô, hang động.Tại các vùng thềm phù sa cổ, địa hình bị chia cắt thành các đồi thấp xen thung lũng rộng.Kết quả của quá trình xâm thực mạnh ở miền núi là bồi tụ nhanh ở đồng bằng hạ lưu sông.Rìa phía đông nam đồng bằng sông Hồng, tây nam đồng bằng sông Cửu Long hàng nămvẫn lấn ra biển từ vài chục đến gần trăm mét

2.4 Sự tương phản và tương đồng giữa địa hình đồng bằng và đồi núi

Việt Nam có địa hình tương đối đa dạng, lắm núi, nhiều sông, có cao nguyên lại có

cả đồng bằng, bờ biển trải dài và uốn lượn, lúc nhô ra thì tạo nên bán đảo nhỏ, khi vòng lạihình thành vũng, vịnh lớn Tuy nhiên, các quan hệ tỉ lệ giữa núi và đồng bằng trong diệntích phần đất liền không giống nhau giữa các vùng Đồi núi được hình thành tại các vùnguốn nếp, các mảng nền còn sót lại của các lục địa cổ hay các nền cổ, chính do nguồn gốcphát sinh như vậy nên tạo cho đồi núi các nền móng vững chắc Vùng đồi núi ở nước ta cònrất hiểm trở, khó đi lại, vì bị chia cắt bởi một mạng lưới sông ngòi dày đặc, đồng thời sườnlại rất dốc và đỉnh thì chênh vênh so với thung lũng, có nơi là những hẻm vực sâu tới1000m, như thung lũng sông Nho Quế ở sơn nguyên Đồng Văn, thung lũng sông Chảy ởsơn nguyên Bắc Hà – Mường Khương,thung lũng sông Đà ở khuỷu Lai Châu

Tương phản với đồi núi là đồng bằng chỉ chiếm ¼ diện tích, nhưng là vùng đất đaibằng phẳng, phù sa màu mỡ, rất thuận lợi cho việc quần cư và khai thác kinh tế Đồi núiđược hình thành đại cổ sinh và tồn tại cho đến ngày nay, còn đồng bằng thì hình thành vào

kỷ đệ tam và đầu kỷ đệ tứ của đại tân sinh do tân kiến tạo nên còn rất trẻ,đang phát triển dần

về phía biển Đồi núi có độ cao rất lớn, có nham cấu tạo khác nhau, tạo nên các địa hìnhkhác nhau Đồng bằng mới được hình thành chủ yếu là do phù sa bồi đắp hoặc do mài mòncủa các bờ biển tạo thành

Tuy nhiên giữa hai vùng núi và đồng bằng lại có một mối quan hệ vô cùng mật thiết

về mặt phát sinh Đồng bằng chủ yếu là đồng bằng chân núi Hai đồng bằng lớn là đồngbằng sông Hồng và đồng bằng sông Cửu Long cũng hình thành trên một vùng núi cổ bị sụtlún, đứng trong đồng bằng cũng có thể nhìn thấy đồi núi bao quanh Còn dãy đồng bằngDuyên Hải Miền Trung thì bị những nhánh núi ngang chạy ra sát bờ biển chia cắt rất mạnh.Bồi đắp nên đồng bằng là phù sa của các con sông từ miền núi xuống Bên cạnh sự tươngphản là sự phù hợp và thống nhất, cả hai địa hình này điều được hình thành trên nhữngnham cấu tạo như nhau Vì do điều kiện khí hậu nóng ẩm đã làm xâm thực mài mòn các lớp

vỏ phân hóa dâng lên, tạo nên lượng phù sa lớn bồi đắp cho đồng bằng Tuy đồi núi đượchình thành trước do tân kiến tạo làm cho địa hình già trẻ lại vào kỷ Đệ Tam và đầu Đệ Tứcùng tuổi hình thành địa hình nước ta Tính chất của đồi núi và đồng bằng còn giống nhau ở

độ cao của đồi núi hạ thấp dần ra biển tiếp giáp với đồng bằng như vậy đồng bằng là mộtphần phát triển tiếp tục của đồi núi ra biển tạo nên các thềm lục địa, địa hình bờ biển và đáybiển ven bờ

Như vậy, địa hình Việt Nam giữa đồi núi và đồng bằng có sự tương phản và phù hợpthống nhất rất lôgic phù hợp với quy luật phát triển của tự nhiên, rất có ý nghĩa về mặt khoahọc, cả về mặt thực tiễn

2.5 Địa hình chịu tác động mạnh mẽ của con người

Con người từ khi xuất hiện đã tác động lên địa hình theo cả hai hướng: tích cực và tiêucực, để phục vụ cho mục đích cư trú và sản xuất của mình Các hoạt động tích cực có tácdụng bảo vệ địa hình và tăng hiệu quả kinh tế, các hoạt động tiêu cực đã phá hủy bề mặt địahình, xói mòn thổ nhưỡng, làm giảm năng suất sinh học

Các hoạt động thường diễn ra ở vùng đồng bằng như đắp đê, đào sông, xây dựng đã tạo nên nhiều dạng địa hình mới Ở đồng bằng sông Hồng có hệ thống đê điều chống lũ lụt chia cắt đồng bằng thành các ô trũng, các ruộng bậc cao Ở đồng bằng sông Cửu Long con người đào kênh mương cải tạo đất Ở ven biển thì diễn ra quá trình quai đê lấn biển…

Ở miền núi điển hình với hoạt động phá rừng, làm nương rẫy,tập quán sản xuất du canh du cư từ lâu đời khiến cho đất đai trở nên cằn cỗi, diện tích rừng suy giảm Mất lớp phủ thực vật, nên quá trình xâm thực diễn ra mạnh mẽ làm tăng diện tích đất trống đồi trọc, hiện tượng trượt đất, lở đá Tuy nhiên ở một số vùng, con người đã cố gắng định canh định

cư, đẽo gọt các sườn núi hàng thế kỉ hình thành các thửa ruộng bậc thang cũng đã làm cho địa hình miền núi thay đổi lớn

II CÁC KIỂU ĐỊA HÌNH VÀ CÁC KHU VỰC ĐỊA HÌNH Ở VIỆT NAM

1 CÁC KIỂU ĐỊA HÌNH

Căn cứ vào các dấu hiệu bên ngoài có thể phân biệt địa hình nước ta thành các kiểu hình thái địa hình chính như núi, cao nguyên, đồi và đồng bằng Ngoài ra còn có một số kiểu địa hình đặc biệt như cacxto, bờ biển và đảo

1.1 Kiểu địa hình núi

Đồi núi chiếm tới 3/4 diện tích lãnh thổ nhưng chủ yếu là đồi núi thấp Địa hình thấpdưới 1.000 m chiếm tới 85% lãnh thổ Núi cao trên 2.000 m chỉ chiếm 1% Đồi núi ViệtNam tạo thành một cánh cung lớn hướng ra Biển Đông, chạy dài 1400 km, từ vùng Tây Bắctới Đông Nam Bộ Những dãy núi đồ sộ nhất đều nằm ở phía tây và tây bắc với đỉnh Phan-xi- păng cao nhất bán đảo Đông Dương (3.143m) Càng ra phía đông, các dãy núi thấp dần

và thường kết thúc bằng một dãy đất thấp ven biển Từ đèo Hải Vân vào nam, địa hình đơngiản hơn Ở đây không có những dãy núi đá vôi dài mà có những khối đá hoa cương rộng

lớn, thỉnh thoảng nhô lên thành đỉnh cao Còn lại là những cao nguyên liên tiếp hợp thànhTây Nguyên, rìa phía đông được nâng lên thành dãy Trường Sơn.

1.1.1 Địa hình núi cao

Có độ cao tuyệt đối trên 2000m, phần lớn nằm sâu trong đất liền và ở vùng biên giới,đặc biệt là ở biên giới phía Bắc từ Hà Giang đến lai Châu và biên giới phía Tây thuộc haitỉnh Nghệ An, Hà Tĩnh Ở khu vực phía nam dãy Trường Sơn cũng có một số đỉnh cao trên2000m như Ngọc Linh, Ngọc Kring, Vọng Phu

Điển hình là dãy núi Hoàng Liên Sơn, trong cấu trúc địa hình của dãy Hoàng LiênSơn Sườn Tây Nam của khối Phan – xi – păng thấp dần về thung lũng các phụ lưu tả ngạnsông Đà, còn phía Đông Bắc chịu ảnh hưởng hạ thấp của khu vực nứt vỡ sông Hồng chonên sườn Đông Bắc ít dốc hơn sườn Tây Nam, kéo dài cho đến thung lũng sông Hồng qua

hệ thống ba dãy đồi song song mà độ cao giảm dần từ 1000 – 500m và 180 – 100m Do đótại khu vực núi cao quá trình đất lở, đá lở và hoạt động xâm thực sông ngòi diễn ra mãnhliệt các thung lũng thường là những hành lang hẹp, vách đứng trắc diện hành lang dọc laothẳng xuống, nước chảy xiết, hoàn toàn không có tích tụ, những nón phóng vật nhiều khibao gồm cả những tảng đá lớn Hiện tượng xâm thực do dòng nước hiện nay là nhân tố hìnhthành địa hình chủ yếu của khối núi Miền Hoàng Liên Sơn là miền mưa nhiều, sông ngòinhiều nước, tăng cường sức xâm thực Sự cắt xẻ theo chiều sâu tiến hành rất mạnh mẽ, cácđiểm cao của đường chia nước nằm ở trên cao 2000m, thế mà các thung lũng gần đó sâu tới

600 – 500m

1.1.2 Địa hình núi trung bình

Có độ cao từ 1000 – 2000m, chiếm diện tích không lớn lắm, khoảng 15% diện tíchđồi núi, phân bố rộng khắp từ bắc vào nam Tuy nhiên khu vực Tây Bắc vẫn là khu vực cóđồi núi trung bình chiếm đa số Địa hình núi trung bình có dạng các đỉnh núi, khối núi vàcác dãy núi đơn độc tách biệt với các vùng núi cao như các đỉnh: Phiaya – 1980m, Phia Văc– 1930m, Mẫu Sơn – 1541m, Nam Châu Lãnh – 1506m, Tam Đảo –1591m, Tản Viên -1287m, Bạch Mã – 1444m, Bảo Lộc – 1545m… hoặc gắn liền với vùng núi cao Tây Bắc,Bắc và Nam dãy Trường Sơn

Miền núi tả ngạn sông Đà là đường chia nước chính ngăn sông Đà với sông Nậm Mu

ở độ cao khoảng 2000m, điểm cao nhất 2500m còn có đường chia nước bên sườn cao1500m Cách đó khoảng – 5km, thung lũng sông Đà nằm ở độ cao 100m Các thung lũngsông ở đây vừa phát triển theo chiều ngang vừa phát triển theo chiều dọc Độ dốc theo chiềudọc lớn, thung lũng sông phân chia nhiều bậc do các nham khác nhau, nên việc qua lại khókhăn

Dãy núi sông Mã chạy dọc theo biên giới Việt Lào, nó được phân chia làm hai phần:phần thứ nhất là các phụ lưu thuộc hữu ngạn sông Đà, từ biên giới chung ba nước Viêt Nam– Lào – Trung Quốc phát triển trên nền đá kết tinh biến chất của địa phối tà Pusilung vớiganit xâm nhập và những đứt gãy lớn như đứt gãy Lai Châu – Điện Biên…

Khối núi vòm sông Chảy: đây là một trong những khối núi cổ ở miền Bắc, xâm thựctheo chiều sâu dữ dội làm cho đa số các thung lũng của khối vòm có dạng hẻm vực Khối núinày bị chia cắt rất mạnh do xâm thực do độ dốc của sườn rất lớn, đặc biệt bộ phận thấp củasườn và thung lũng sông

Khối núi ở cực Nam Trung Bộ: đây là bộ phận núi có độ cao tuyệt đối trên 2000m,

có sự dao động lớn về độ cao tương đối Địa hình khối Nam Trung Bộ được hình thành banhân tố chính, nhân tố đầu tiên là vận động nâng lên của tạo lục diễn ra theo từng đợt hình

thành các độ cao của núi ở các mức độ khác nhau Mực cao của các đỉnh núi 2000m và mựccao của các cao nguyên 1500 – 1000m trong quá trình phun trào macma.

1.1.3 Địa hình núi thấp

Có độ cao trung bình từ 500m đến dưới 1000m, thường liền kề với vùng núi trungbình và vùng đồi thành một dải liên tục với các bậc địa hình cao thấp khác nhau, thậm chíkiểu địa hình này còn gặp ở ngay vùng đồng bằng và vùng ven biển dưới dạng núi sót nhưnúi Voi, núi Đồ Sơn, núi Bà Đen, núi Thất Sơn và các đảo ven bờ Kiểu địa hình này tậptrung thành một khu vực rộng lớn ở Nam Trung Bộ, thành khối núi rời rạc ở Việt Bắc, ĐôngBắc và dải hẹp ở biên giới Việt - Lào thuộc Bắc Trung Bộ

1.2 Kiểu địa hình cao nguyên

Do tính chất phân bậc của địa hình gây nên bởi các chu kì trong vận động tân kiếntạo, trên đất nước ta hình thành nên một số cao nguyên Các cao nguyên này có cấutạo,nguồn gốc và độ cao khác nhau nhưng vẫn có thể xếp chung một kiểu địa hình về đặcđiểm hình thái của nó Đó là kiểu địa hình có độ cao khá lớn nhưng có bề mặt khá bằngphẳng, lượn sóng hoặc có các dãy đồi ở trên các miền núi và ngăn cách với các vùng thấpbởi các vách bậc địa hình Ở nước ta thường gặp ba kiểu địa hình cao nguyên chính là cáccao nguyên đá vôi, cao nguyên badan và cao nguyên hỗn hợp các loại đá trầm tích, macma

và biến chất

Cao nguyên badan được hình thành chủ yếu từ đá bazan, có bề mặt bằng phẳng hơncác cao nguyên khác Cao nguyên Gia Lai kéo dài từ phía nam đèo Hải Vân tới thung lũngsông Ba bao gồm địa phận của hai tỉnh Kon Tum và Pleiku Các cao nguyên bazan tập trungchủ yếu ở Tây Nguyên và rìa Đông Nam Bộ Trong đó gồm có cao nguyên Kon Tum –Pleiku và cao nguyên Đắklắk Cao nguyên Đắklắk nằm về phía nam của cao nguyên GiaLai, cao độ trung bình 1.000m, chiếm trọn địa phận tỉnh Đắklắk là hai cao nguyên rộng lớn

có độ cao 700 – 800m, cao nguyên Mơ Nông nằm về phía Tây hai cao nguyên Lâm Viên và

Di Linh, Cao nguyên Di Linh thuộc địa phận tỉnh Lâm Đồng, thấp dần về phía nam thuộccác tỉnh Bình Tuy và Long Khánh, có nhi ều đồi đất tốt cho trà và cà phê và cao nguyên DiLinh nằm ở phía nam Tây Nguyên, cao nguyên này

Cao nguyên đá vôi rất điển hình ở vùng núi phía bắc và tây bắc nước ta.Kiểu địa hìnhnày có đặc điểm chung là có độ cao khá lớn nhưng có bề mặt khá bằng phẳng, mạng lướisông suối rất thưa thớt và rất hiếm nước, nhất là thời kì mùa khô.Điển hình là cao nguyên đávôi ở vùng núi tương đối cao mang tính chất sơn nguyên là các cao nguyên Đồng Văn (HàGiang), cao nguyên Bắc Hà (Lào Cai).Vùng núi Tây Bắc nước ta còn có một dải các caonguyên chạy dài theo hướng tây bắc - đông nam, có độ cao tương đối thấp dưới 1000m Đó

là các cao nguyên TàPhình – Sìn Chải là cao nguyên đá vôi có độ cao trung bình 1000m.Cao nguyên đá vôi Sơn La có địa hình thấp hơn cả, độ cao trung bình chỉ khoảng 550 –750m Cao nguyên đá vôi Mộc Châu bao gồm các dải đá vôi lớn hơn và có địa hình cacxtơtrẻ hơn Mặt bằng của cao nguyên này có độ cao trung bình 1000 – 1100m, còn ở bộ phậnrìa cao nguyên có độ cao từ 600 – 1000m

Cao nguyên hỗn hợp các loại đá trầm tích macma và biến chất Đó là các cao nguyênbóc mòn có độ cao khá lớn, tới 1500m ở phía bắc tỉnh Lâm Đồng Trên bề mặt cao nguyêncòn lộ ra các loại đá trầm tích tuổi cổ sinh và các loại đá macma biến chất có tuổi trẻ hơn Ởđây địa hình bằng phẳng xen kẽ với các dãy đồi và ngọn đồi thoải tạo nên cảnh quan thiênnhiên rộng mở có nhiều phong cảnh đẹp mà tiêu biểu là cao nguyên Lâm Viên Đà Lạt.Khoảng giữa sông Đà và biên giới Lào-Việt là một vùng núi và cao nguyên xếp nếp, trải dài

từ góc tây - bắc tỉnh Lai Châu xuống tới vùng châu thổ sông Hồng

1.3 Kiểu địa hình đồng bằng

Đồng bằng chỉ chiếm 1/4 diện tích trên đất liền và bị đồi núi ngăn cách thành nhiềukhu vực Ở hai đầu đất nước có hai đồng bằng rộng lớn, phì nhiêu là đồng bằng Bắc Bộ (lưuvực sông Hồng, rộng 16.700 km2) và đồng bằng Nam Bộ (lưu vực sông Mê Kông, rộng40.000 km2) Nằm giữa hai châu thổ lớn đó là một chuỗi đồng bằng nhỏ hẹp, phân bố dọctheo duyên hải miền Trung, từ đồng bằng thuộc lưu vực sông Mã (Thanh Hóa) đến PhanThiết với tổng diện tích 15.000 km2 Trong đồng bằng, tùy theo mức độ sụt võng mạnh hayyếu, tùy theo đặc điểm của địa hình dẫn đến hình thành nhiều kiểu địa hình khác nhau.Chúng ta có hai loại địa hình chủ yếu: Địa hình tam giác châu (đồng bằng Bắc Bộ và NamBộ) Địa hình đồng bằng bào mòn – bồi tích (đồng bằng ven biển và đồng bằng Duyên hảimiền Trung

Đồng bằng Bắc Bộ có diện tích khoảng 15000km2, địa hình bằng phẳng, có hướngnghiêng dần ra biển theo hướng tây bắc – đông nam, được bồi đắp bởi hai hệ thống sông lớn

là sông Hồng và sông Thái Bình trên nền trầm tích đệ tứ rất dày Từ Móng Cái đến QuảngNgãi là dãy đồng bằng ven biển duyên hải Quảng Ninh, đồng bằng được cấu tạo chủ yếu làđất phù sa cổ, tạo nên nhiều bậc thềm cao dải đồng bằng này còn được kéo dài ra biển bằngcác bãi triều Đồng bằng càng hẹp thì các bậc thềm càng chiếm tỷ lệ lớn và ngược lại đồngbằng càng rộng thì tỷ lệ bãi bồi phù sa càng tăng, phía Bắc đồng bằng còn có đồi núi sót,phía Nam là các đồng bằng ô trũng như đồng bằng Thanh Hóa, một đồng bằng mang tínhchuyển tiếp từ châu thổ rộng lớn sang đồng bằng nhỏ hẹp.Đồng bằng sông Hồng là mộtvùng hình tam giác, thời trước đồng bằng là một vịnh nhỏ của vịnh Bắc Bộ, dần dần đồngbằng được bồi đắp nhờ khối lượng phù sa lắng đọng khổng lồ của các con sông qua hàngnghìn năm, mỗi năm nó lấn thêm ra biển khoảng một trăm mét

Đồng bằng Duyên Hải Miền Trung: chạy từ Thanh Hóa cho đến Bình Thuận Tất cảcác đồng bằng duyên hải điều có đặc điểm chung, giống nhau, bắt nguồn từ một lịch sử phátsinh thống nhất Các đồng bằng này chủ yếu là mài mòn và bồi tích Đồng bằng Duyên HảiMiền Trung nhỏ hẹp và dốc hơn so với đồng bằng sông Hồng và sông Cửu Long, càng raphía biển, các bậc thềm biển cứ thấp dần 40m, 25 - 20m, 5 - 2m và tuổi cũng trẻ dần, cáccồn các dần dần được hình thành Vì thế tính chất chung của dải đồng bằng Duyên HảiMiền Trung là tính chất chân núi - ven biển như đồng bằng Quảng Ninh, Quãng Bình,Khánh Hòa

Đồng bằng Nam Bộ có diện tích khoảng 67.000 km2 rộng hơn cả đồng bằng miềnBắc và miền Trung cộng lại Đồng bằng Nam Bộ có hai khu vực khác nhau rõ rệt đó là đồngbằng Nam Bộ và Tây Nam Bộ, mà thành Phố Hồ Chí Minh là ranh giới phân chia Đồngbằng Đông Nam Bộ là đồng bằng phù sa cổ cao đến 100m và bán bình nguyên đất đỏ bazancao đến 200m, thuộc ba tỉnh Đồng Nai, Sông Bé, Tây Ninh đây là loại hình đồng bằng caoduy nhất ở Việt Nam, không bị ngập nước Đồng bằng Tây Nam Bộ là một đồng bằng châuthổ rộng lớn độ cao trung bình cao khoảng 2m, cách bờ biển 300km Đồng bằng không có

hệ thống đê ven sông như Bắc Bộ, nước lũ tràn bờ và ngập nhiều vùng nhất là vào mùamưa, có vùng không ngập do nước bồi đắp cao từ lâu bao gồm chợ lớn Tân An, Mỹ Tho,

Gò Công, Bến Tre, Trà Vinh, Sóc Trăng Châu thổ sông Cửu Long là một vùng rất trẻ đang

độ phát triển

1.4 Kiểu địa hình đồi

Có độ cao tuyệt đối dưới 500m, độ cao tương đối 25 - 200m Địa hình đồi thườnggắp ở vùng giáp ranh có tính chất chuyển tiếp từ địa hình miền núi xuống đồng bằng Kiểuđịa hình đồi của nước ta thường phổ biến dưới 2 dạng đồi bát úp và dãy đồi

Đồi bát úp: Chủ yếu gồm những quả đồi riêng biệt có kích thước tương tự nhau vàđược ngăn cách với nhau bởi các thung lũng xâm thực.

Dãy đồi: Gồm các các đồi nối tiếp nhau dưới dạng yên ngựa hoặc lượn sóng Các dãyđồi thường nằm xen kẽ nhau, giữa chúng là các khoảng trũng hoặc các thung lũng

1.5 Địa hình đặc biệt

1.5.1 Địa hình Cacxtơ

Trong khu vực đồi núi nước ta, các kiểu địa hình Cácxtơ giữ một vị trí quan trọng,chiếm gấn 1/6 diện tích nước ta (gần 50.000 km2) Địa hình cácxtơ rất phổ biến ở Bắc Bộ,rồi đến Trung Bộ còn ở Nam Bộ địa hình này rất hiếm Địa hình Cácxtơ ở Việt Nam phảnánh rất rõ các điều kiện khí hậu và địa chất kiến tạo Về cơ bản địa hình cácxtơ ở Việt Namcũng là một địa hình cácxtơ nhiệt đới ẩm già được vận động nâng lên của tân kiến tạo làmtrẻ lại ở những mức độ khác nhau

Các miền cácxtơ tiêu biểu ở việt Nam như: miền cácxtơ ở vùng trũng Đông Bắc cóvùng cácxtơ Kinh Môn – Hạ Long, cácxtơ Bắc Sơn, cácxtơ Cốc Xô và Kim Hỉ, vùng cácxtơ

ở khu vực biển tiến vào kỷ triat, cácxtơ đông Cao Bằng, cácxtơ tây Cao Bằng, cácxtơ ĐồngVăn Miền cácxtơ ở khối nâng Việt Bắc: vùng cácxtơ ở Quãn Bạ - Lang Ca Phu, vùngcácxtơ Thanh Thủy- Hà Giang, cácxtơ Chợ Rã – Ba Bể và chợ đồn chợ điền và vùng cácxtơBắc Hà Miền cácxtơ vùng trũng sông Đà: cácxtơ Lang Nhi Thăng, cácxtơ Ma Lu Thăng –

Tà Phình – Sìn Chải, vùng cácxtơ Sơn La – Mộc Châu, Hòa Bình – Ninh Bình Miền cácxtơ

từ khối nâng sông Mã đến vùng trũng Cửu Long, vùng cácxtơ sông Mã – Phu Hoạt, cácxtơ

Kẻ Bàng – Khe Ngang, cácxtơ Hà Tiên

1.5.2 Địa hình bờ biển

Vùng biển Việt Nam trải dài 15 vĩ độ theo hướng Bắc - Nam, có đường bờ dàikhoảng 3260 km, gần 4000 hòn đảo lớn nhỏ nằm rải rác trong vùng biển diện tích gấp vàilần đất liền, vừa có vùng thềm lục địa rộng lớn Với đường bờ biển dài nước ta có các kiểuđịa hình bờ biển rất đa dạng Khu vực bờ biển hiện tại là kết quả của sự tác động qua lạigiữa các quá trình bồi đắp phù sa của các con sông với quá trình mài mòn, vận chuyển phù

sa do sóng, thủy triều, dòng biển và ở một số nơi có sự tham gia của gió và của sinh vật vàoquá trình tạo thành bờ biển Địa hình bờ biển nước ta gồm kiểu địa hình mài mòn, kiểu địahình bồi tụ và kiểu địa hình trung gian là bờ biển hỗn hợp

Kiểu địa hình bờ biển mài mòn: Kiểu bờ biển mài mòn ở nước ta xuất hiện ở các khuvực đồi núi trực tiếp tiếp xúc với biển, điển hình nhất ở đoạn bờ biển từ mũi Đại Lãnh (PhúYên) đến mũi Dinh (Ninh Thuận) Đặc điểm của kiểu bờ biển mài mòn là bờ biển khúckhuỷu với các mũi đá, bán đảo,vũng, vịnh sâu và các đảo sát bờ Ở nhiều nơi thuộc kiểu địahình này có những điều kiện thuận lợi để xây dựng các cảng biển nước sâu, kín đáo nhưcảng Cam Ranh có nhiều bãi biển, bằng phẳng rộng lớn, cát trắng trong khung cảnh thiênnhiên hùng vĩ rất có giá trị để phát triển du lịch biển

Kiểu địa hình bờ biển bồi tụ: được quyết định bởi quá trình bồi tụ ở vùng cửa sông vàven biển Khu vực cửa sông Hồng và khu vực bờ biển từ cửa sông Sài Gòn đến Hà Tiên làđiển hình cho kiểu địa hình bồi tụ tam giác châu ở nước ta Ở đây hàng năm có lượng nướcrất lớn của các sông đổ ra biển mang theo rất nhiều phù sa các phù sa này được bồi đắpngay khu vực cửa sông và di chuyển, tích tụ ở khu vực lân cận có tác động của các dòngbiển Trong kiểu địa hình bồi tụ bên cạnh các đoạn bờ biển địa hình tam giác châu còn cókiểu địa hình cửa sông dạng hình phễu Kiểu địa hình này được hình thành bởi những nơisông chảy ra biển với lượng nước không lớn, nghèo phù sa lại chịu ảnh hưởng của thủy

triều Nên hạn chế sự bồi đắp phù sa và làm cho khu vực cửa sông có độ sâu khá lớn Điềunày rất thuận lợi cho việc xây dựng và khai thác các cảng ở tương đối sâu trong đất liền nhưcảng Hải Phòng, cảng Sài Gòn.

Kiểu địa hình bờ biển hỗn hợp: có dạng tương đối bằng phẳng, ở những nơi có đồinúi nằm sát biển thì bờ biển có khúc khuỷu hơn so với mũi đất và vùng biển Ở khu vực venbiển Trung Bộ còn xuất hiện kiểu địa hình cồn cát ven biển như ở Quảng Bình, Quảng Trị,Ninh Thuận, Bình Thuận hoặc các đầm phá bởi vũng biển như ở Thừa Thiên Huế Điểnhình cho kiểu bờ biển này là các khu vực kiểu bờ biển này là các khu vực ven biển QuảngNinh, khu vực bờ biển miền Trung từ Thanh Hóa đến mũi Dinh và đoạn ven biển từ NinhThuận đến Vũng Tàu

1.5.3 Địa hình đảo

Một đặc điểm khác biểu hiện tính đa dạng của địa hình Việt Nam là hệ thống các đảo

và quần đảo Tính chung, ven bờ biển và trên thềm lục địa vùng biển Việt Nam có khoảng 4nghìn hòn đảo, trong đó riêng vịnh Bắc Bộ đã có tới 3 nghìn đảo lớn nhỏ Những đảo thuộcVịnh Bắc Bộ hình thành nên các hệ thống đảo ở Vịnh Hạ Long, Bái Tử Long và các khuxung quanh đảo lớn Cát Hải, Cát Bà, Bạch Long Vĩ Riêng Vịnh Hạ Long và Vịnh Bái TửLong mỗi nơi có chừng một nghìn hòn đảo Quần đảo Cát Bà có đến 366 đảo Gần bờ Trung

Bộ cũng có hàng trăm đảo lớn, Trong đó có đảo Hòn Mê, Hòn cát, Cồn Cỏ, cù lao Tràm, cùlao Xanh, Hòn Tre, Hòn Một, Phú Quý Xa hơn là quần đảo Trường Sa và quần đảo Hoàng

Sa Vùng biển phía Nam cách Vũng Tàu 98 hải lí có 12 đảo lớn nhỏ lập nên huyện Côn Đảo(Bà Rịa – Vũng Tàu)

Hệ thống đảo ven bờ gồm 2773 hòn đảo lớn nhỏ với diện tích là 1720 km2 trong đóđảo nhỏ (nhỏ hơn 0.5 km2) chiếm 97% và tập trung ở ven bờ biển vịnh Bắc Bộ Việt Nam lànhững núi đá vôi địa hình thấp, chịu tác động của quá trình phong hóa hóa học tạo nên mộtquần thể đảo đặc sắc các sườn, vách dốc đứng với các đỉnh sắc nhọn, hoặc các khối đổ lởchồng chất và các hốc đá sóng vỗ - một cảnh quan độc nhất vô nhị trong ý nghĩa toàn cầu vềgiá trị địa chất và địa mạo vùng đá vôi Karst với cái tên huyền thoại “Di sản thiên nhiên thếgiới Vịnh Hạ Long, Vịnh Bái Tử Long” Đặc biệt Vịnh Hạ Long đã được công nhận là mộttrong 7 kỳ quan thiên nhiên thế giới mới

Các đảo lớn từ 1km2 trở lên có 84 đảo, trong đó có 24 đảo có diện tích từ 10km2 đến557km2, chiếm 82% tổng diện tích tự nhiên các đảo (1413 km2/1720 km2), phân bố rải rác

từ vùng biển ven bờ Quảng Ninh - Hải Phòng đến vùng biển ven bờ Tây Nam; 14 đảo trên

10 km2 và 3 đảo có diện tích trên 100 km2

Về mặt phân bố, 83,7% số đảo ở ven biển tỉnh Quảng Ninh và Hải Phòng, nơi tậptrung thứ hai là các tỉnh Kiên Giang và Cà Mau trên vịnh Thái Lan Số đảo ở khu vực vịnhThái Lan, mặc dù chiếm 5,7% về số lượng, nhưng cũng đã chiếm tới 35,5% về diện tích, sốcòn lại phân bố suốt theo chiều dài của ven biển đồng bằng sông Hồng và miền Đông Nam

Là khu vực cao và đồ sộ nhất Việt Nam với nhiều đỉnh cao trên 2000m, có nhữngđỉnh trên 3000m: Phan Si Păng (3143m), Pu Si Lung (3076m), Pu Trà (2504m), Phu Luông(2985m) Núi cao và núi trung bình chiếm ưu thế Khu vực mang đặc điểm hình thái củanúi trẻ với sống núi rõ, sắc sảo, sườn dốc, khe sâu, độ chia cắt ngang và chia cắt sâu lớn.Khu vực gồm có 3 mạch núi chính: Phía đông là dãy Hoàng Liên Sơn gồm nhiều đỉnhnúi cao nhất cả nước Là dãy núi duy nhất nước ta mà trên một chiều dài gần 200km, cóhàng loạt đỉnh cao trên 2500m, trong đó đỉnh Phanxipăng (3143m) là đỉnh cao nhất toànĐông Dương Phía tây là vùng núi cao trung bình của các dãy núi chạy dọc theo biên giớiViệt - Lào Ở giữa thấp hơn là các dãy núi, sơn nguyên, cao nguyên đá vôi như Sơn La,Mộc Châu Nối tiếp với những dãy núi trên là vùng núi Ninh Bình - Thanh Hóa.

Xen giữa các dãy núi, cao nguyên là các bồn trũng, mở rộng thành các cánh đồnggiữa núi như đồng bằng Nghĩa Lộ ở Điện Biên, đồng bằng Mường Thanh Ở đây, cácthung lũng thường hẹp, dạng chữ V hay dạng hẻm vực làm chứng cho hoạt động xâm thựctheo chiều sâu của sông, suối Các quá trình ngoại lực khác hoạt động rất mạnh mẽ vào mùamưa lũ gây nên các hiện tượng đá đổ, trượt lở đất, lũ quét

2.1.2 Vùng núi Đông Bắc

Vị trí nằm ở tả ngạn sông Hồng, Do ảnh hưởng của hoạt động Tân kiến tạo nên khuvực này được nâng lên với cường độ trung bình và dốc từ tây bắc về đông nam Đa số cácnúi thuộc loại thấp, từ độ cao 2000m xuống còn 1500m - 500m và thấp dần ra biển Khuvực mang hình thái của núi già được trẻ hóa: đỉnh tròn, sườn thoải, độ dốc và độ chia cắtyếu

Vùng núi Đông Bắc gồm một loạt các dãy núi chạy theo hướng cánh cung uốn quanhkhối núi đá kết tinh cổ thượng nguồn sông Chảy Các cánh cung này mở rộng về phía bắc vàquy tụ ở núi Tam Đảo, bao gồm các cánh cung Sông Gâm, cánh cung Ngân Sơn, cánh cungBắc Sơn và cánh cung Đông Triều

Ngoài cánh cung còn có những dải sơn nguyên đá vôi, độ cao trung bình 1000m vàchạy dọc biên giới Việt - Trung từ Lào Cai đến Cao Bằng Đó là các sơn nguyên MườngKhương (772m), sơn nguyên Bắc Hà (974m), sơn nguyên Sinmacai, sơn nguyên Quản Bạ(870m), sơn nguyên Đồng Văn (1842m) và sơn nguyên Mèo Vạc (950m) Trên nền các sơnnguyên đá vôi có các khối núi cao trên dưới 2000m như: Tây Côn Lĩnh (2431m), Kiều Liêu

Ti (2403m), Pu Tha Ca (2274m), Phia Ya (1979m), Phia Uăc (1931m) Trung tâm là vùngđồi núi thấp 500 - 600m Giữa vùng núi và đồng bằng là vùng đồi trung du thấp dưới 100m

2.1.3 Vùng núi Trường Sơn Bắc

Khu vực kéo dài từ phía nam sông Cả đến núi Bạch Mã Núi Trường Sơn được nânglên với hai sườn không đối xứng Sườn phía tây (trên lãnh thổ Lào) rộng và thoải dần vềthung lũng sông Mê Công, còn sườn phía đông (thuộc Việt Nam) hẹp và dốc, núi lan ra sátbiển

Dãy núi Trường Sơn Bắc bao gồm một chuỗi các dãy núi cùng hướng tây bắc - đôngnam, có đường chia nước chạy dọc biên giới Việt - Lào, phân chia 2 lưu vực giữa sông MêCông và các sông ven biển miền Trung Ngoài ra còn có hướng tây - đông (dãy Bạch Mã).Núi ở đây không cao lắm, chỉ trên dưới 1000m song có một vài đỉnh cao trên 2000m nhu PuLai Leng (2771m), Rào Cỏ (2235m).Các đỉnh núi nhô cao phần lớn là những khối nền cổ đámăcma xâm nhập được Tân kiến tạo nâng lên mạnh Nơi thấp nhất của các đường chia nước

là các đèo

2.1.4 Vùng núi Trường Sơn Nam

Khu vực này nằm ở phía nam dãy Bạch Mã đến hết vùng núi cực Nam Trung Bộ Đây là một miền núi và cao nguyên, đồi và thung lũng xen kẽ nhau rất phức tạp mặc dùhình thái bên ngoài có vẻ đơn giản Là khu vực gồm các khối núi và cao nguyên cao hơn ởkhu vực Trường Sơn Bắc do được Tân kiến tạo nâng lên mạnh Kèm theo sự nâng lên là sựphun trào mãnh liệt đá badan tạo nên một vùng cao nguyên đá đỏ rộng lớn Vùng núi hướngvòng cung, dựng đứng ở phía đông và thoải dần về phía tây:

Phía đông khối núi Kon Tum và cực Nam Trung Bộ có địa hình mở rộng, nâng cao

đồ sộ, địa hình xô về phía đông với nhiều đỉnh cao trên 2000m: Ngọc Linh (2598m), VọngPhu, Chư Yang Sin

Phía tây là các cao nguyên có bề mặt mở rộng khá bằng phẳng, có độ cao trung bình

500 - 1000m và các bán bình nguyên xen đồi

2.2 Địa hình bán bình nguyên và vùng đồi trung du

Nằm chuyển tiếp giữa miền núi và đồng bằng là các bề mặt bán bình nguyên hoặc các đồi trung du Bán bình nguyên thể hiện rõ ở Đông Nam Bộ với bậc thềm phù sa cổ ở độ cao khoảng 100m và bề mặt phủ ba dan ở độ cao khoảng 200m Địa hình đồi trung du phần nhiều là các thềm phù sa cổ bị chia cắt do tác động của dòng chảy Dải đồi trung du rộng nhất nằm ở rìa đồng bằng sông Hồng và thu hẹp ở rìa đồng bằng ven biển miền Trung

2.3 Khu vực đồng bằng

Khu vực đồng bằng có diện tích nhỏ, chiếm khoảng 1/4 diện tích đất tự nhiên, cácđồng bằng nước ta đều nằm tiếp giáp với biển Đông Hình ảnh dân gian hai châu thổ - haivựa lúa và dải đồng bằng ven biển – đòn gánh ở giữa nói lên một phần đặc điểm phân bốcủa các đồng bằng

2.3.1 Đồng bằng sông Hồng

Đồng bằng sông Hồng là sản phẩm bồi tụ trên một vịnh biển cổ của hệ thống sôngHồng và hệ thống sông Thái Bình Đồng bằng rộng 15000km2, thấp dần từ tây bắc xuốngđông nam Đồng bằng có dạng một tam giác cân, đáy là đoạn bờ biển từ Hải Phòng đếnNinh Bình, đỉnh là Việt Trì ở độ cao 15m

Địa hình khá bằng phẳng, trong đồng bằng có xen kẽ một số ô trũng, ao hồ dễ ngậpúng và một số khu vực đồi núi sót Trong vùng có trên 2000m đê lớn, nhỏ chia cắt đồngbằng thành từng ô trũng, khó thoát nước vào mùa mưa lũ Ô trũng lớn nhất nằm ở vùngtrong đê giữa sông Hồng và sông Đáy Do địa hình đã được con người khai thác từ lâu đờinên bị biến đổi mạnh Bở biển phẳng, thêm lục địa nông, mở rộng nên khả năng mở rộnglớn, sông Hồng vẫn tiếp tục bồi đắp phù sa cho châu thổ sông Hồng và hàng năm lấn ra biểnhàng chục mét

Đất của đồng bằng chủ yếu là đất phù sa ngọt trong đê không được bồi đắp hàngnăm Ngoài ra, bên ngoài đê có diện tích nhỏ đất phù sa được bồi tụ hàng năm, vùng venbiển có diện tích nhỏ đất ngập mặn

2.3.2 Đồng bằng sông Cửu Long

Đồng bằng châu thổ sông Cửu Long là sản phẩm bồi tụ trên một vịnh biển lớn ngàytrước ăn sâu tới tận Phnompenh ( Cămpuchia) của hệ thống sông Cửu Long (sông Tiền vàsông Hậu) Đồng bằng có dạng tứ giác châu thổ, thấp dần từ tây bắc xuống đông nam Vớidiện tích khoảng 40000km2, địa hình thấp và bằng phẳng hơn so với địa hình đồng bằngsông Hồng

Trên bề mặt đồng bằng không có đê nhưng có mạng lưới sông ngòi, kênh rạch chằngchịt, về mùa lũ nước ngạp trên diện rộng, còn về mùa cạn, nước triều lấn mạnh làm cho gần2/3 diện tích đồng bằng là đất phèn, đất mặn Địa hình có xen kẽ những vùng trũng lớn chưađược phù sa bồi tụ đầy như khu vực Đồng Tháp Mười, tứ giác Long Xuyên, giữa bán đảo

Cà Mau Địa hình bở biển phẳng, thềm lục địa nông và mở rộng hơn so với thềm lục địa củađồng bằng sông Hồng, vì vậy khả năng mở rộng đồng bằng còn rất lớn, lớn hơn nhiều sovới đồng bằng sông Hồng

Về cơ cấu đất: Chủ yếu là đất phù sa được bồi đắp hàng năm, chia thành 3 loại: Đấtphù sa ngọt phân bố chủ yếu dọc sông Tiền, sông Hậu, chiếm diện tích lớn là đất bị nhiễmphèn và đất bị nhiễm mặn

2.3.3 Đồng bằng duyên hải miền Trung

Đồng bằng có diện tích khảng 15000km2 Biển có vai trò quan trọng trong việc hìnhthành đồng bằng này Đồng bằng kéo dài, hẹp ngang và bị chia cắt mạnh bởi các mạch núi

ăn lan ra sát biển, chia đồng bằng thành nhiều đồng nhỏ, trong đó lớn nhất là đồng bằngThanh - Nghệ - Tĩnh

Ở nhiều đồng bằng thường có sự phân chia thành ba dải: giáp biển, ở giữa và trongcùng Trong đó, dải giáp biển có nhiều cồn cát, đầm phá, thường xuyên chịu tác động củabiển Ở giữa là vùng trũng thấp Dải trong cùng được bồi tụ thành đồng bằng Địa hình bờbiển khúc khuỷu, thềm lục địa hẹp và sâu nên khả năng mở rộng đồng bằng chậm

Đất phù sa cát chiếm diện tích chủ yếu trong cơ cấu đất của đồng bằng Loại đất nàythường nghèo dinh dưỡng, kém hơn phù sa đồng bằng sông Hồng và đồng bằng sông CửuLong Ngoài ra trong vùng cũng có đất phù sa ngọt (diện tích không đáng kể), đất phù sa cổ

CHƯƠNG 2 ẢNH HƯỞNG CỦA ĐỊA HÌNH ĐẾN CÁC THÀNH PHẦN TỰ NHIÊN KHÁC

I TỔNG QUAN VỀ TÁC ĐỘNG CỦA ĐỊA HÌNH ĐỐI VỚI CÁC THÀNH PHẦN TỰ NHIÊN KHÁC

Mỗi thành phần của vỏ cảnh quan ( địa hình, khí hậu, thổ nhưỡng, nước, thế giới hữucơ…) tồn tại và phát triển theo những quy luật riêng của nó Tuy nhiên, không một thànhphần nào trong số các thành phần đó lại tồn tại và phát triển một cách cô lập, chúng luônchịu ảnh hưởng của các thành phần khác và ngược lại cũng phát huy tác động ảnh hưởngcủa mình tới các thành phần khác Sự phối hợp hoạt động của tất cả các thành phần biếnchúng thành một hệ thống vật liệu thống nhất, trong đó thành phần này phụ thuộc vào thànhphần khác, thành phần này ảnh hưởng tới thành phần khác

Địa hình là nhân tố rất quan trọng của tự nhiên Điều đó được thể hiện ở chỗ địa hìnhlàm nền và tác động mạnh tới các yếu tố tự nhiên khác

1 Tác động của địa hình tới khí hậu

Địa hình tác động tới khí hậu với các yếu tố nhiệt độ; lượng mưa… thông qua hướngsườn, độ cao và mức độ gồ ghề của địa hình

* Tác động của địa hình tới nhiệt độ

- Độ cao địa hình: Trong tầng đối lưu, càng lên cao, nhiệt độ không khí càng giảm,trung bình cứ lên cao 100m, nhiệt độ giảm 0,60C

- Hướng sườn: Nhiệt độ khác nhau ở các hướng của sườn núi Sườn phơi nắng (hoặcsườn đón nắng) có nhiệt độ cao hơn sườn khuất nắng

- Độ dốc và hướng sườn:

+ Khi hướng phơi 2 sườn như nhau: Độ dốc lớn hơn thì nhiệt độ thấp hơn vì khôngkhí được đốt nóng có độ dày nhỏ hơn

+ Sườn đón nắng: độ dốc càng lớn thì nhiệt độ càng cao

+ Sườn khuất nắng: độ dốc càng lớn thì nhiệt độ càng thấp

- Bề mặt địa hình: biên độ nhiệt thay đổi theo địa hình, nơi đất bằng biên độ nhiệtnhỏ hơn nơi đất trũng vì nơi đất trũng ban ngày ít gió, nhiệt độ cao, ban đêm khí lạnh trêncao dồn xuống làm cho nhiệt độ hạ thấp Trên mặt cao nguyên không khí loãng hơn ở đồngbằng nên nhiệt độ thay đổi nhanh hơn ở đồng bằng

* Tác động của địa hình tới lượng mưa

- Độ cao địa hình: Cùng một sườn, không khí ẩm chuyển động gặp địa hình cao thìgây mưa, càng lên cao càng mưa nhiều tới 1 độ cao nhất định không khí trở nên khô, khôngmưa

- Hướng sườn: Mưa nhiều ở sườn đón gió; mưa ít ở sườn khuất gió

2 Tác động của địa hình tới sông ngòi:

Một số tác giả bằng những nghiên cứu của mình đã kết luận rằng nhân tố khí hậu –thủy văn có tác dụng khoảng 75-85% tới sông ngòi còn các nhân tố bề mặt có ảnh hưởng tới15- 25% Trong nhóm nhân tố bề mặt địa hình giữ vai trò quan trọng nhất Địa hình có thểảnh hưởng tới dòng chảy sông ngòi qua nhiều yếu tố:

- Hướng nghiêng của địa hình và hướng núi có tác động lớn trong việc quy địnhhướng sông

- Độ dốc quy định tốc độ dòng chảy, độ dốc lớn làm tăng tốc độ dòng chảy, tăngcường quá trình tập trung lũ và cường suất nước dâng; sông miền núi chảy nhanh hơn sông

ở đồng bằng Ngay trong một lưu vực sông khi độ cao thay đổi lượng dòng chảy cũng thayđổi theo

- Mật độ và độ sâu chia cắt cũng có thể làm tăng lượng dòng chảy, tác dụng điều tiết

tự nhiên của khu vực

- Hướng sườn cũng ảnh hưởng lớn tới dòng chảy sông ngòi, có thể thấy qua ví dụtrong bảng sau

lưu vực ( km 2 )

Hướng sườn

Lượng mưa (mm/ năm)

Mo đun dòng chảy ( l/s – km 2)

Hệ số dòng chảy

1383480

Đón gióKhuất gió

23891917

58,331,6

0,770,52

3 Tác động của địa hình tới đất đai:

Địa hình ảnh hưởng gián tiếp đến quá trình hình thành đất thông qua trao đổi nhiệt

độ, độ ẩm:

- Địa hình là nguyên nhân tạo ra các vỏ phong hóa tàn tích ( tự thành) chúng thườngxảy ra ở những địa hình cao, chia nước Địa hình cũng là nguyên nhân tạo ra lớp vỏ phonghóa trầm tích ( thủy thành) thể hiện ở những địa hình lõm, trên sườn tạo ra những nónphóng vật, sườn tích

- Độ dốc của địa hình đã phân bố lại vật chất trong đất, sườn càng dốc tầng đất càngmỏng do xói mòn càng mạnh, đất nơi cao bị bào mòn đến nơi thấp do trọng lực, nếu trênsườn dốc tốc độ nước tăng gấp đôi thì lượng vật chất di chuyển đi tăng gấp 16 lần

- Hướng của sườn cũng có vai trò khá quan trọng, sườn đón gió mưa nhiều, tầng đấtthường mỏng; sườn khuất gió mưa ít, quá trình xói mòn diễn ra yếu song quá trình hìnhthành đất cũng chậm hơn.

- Địa hình cao, thấp, lồi lõm có chế độ nước, chế độ khí, độ Ph và thành phần hóa họckhác nhau:

+ Ở địa hình lồi ( đường chia nước): các điều kiện địa hóa cảnh quan thường mangtính độc lập, thường mất nước, khô hạn, nhiệt độ thấp, cường độ phong hóa yếu

+ Trên địa hình lõm ( chân núi, đồng bằng) các điều kiện địa hóa cảnh quan có tínhphụ thuộc, đó là phụ thuộc vào độ ẩm, nhiệt độ Độ ẩm thường cao, nhiệt độ cao thuận lợicho cường độ phong hóa đất diễn ra mạnh mẽ, quá trình bồi tụ chiếm ưu thế, đất thường dày

và màu mỡ hơn Trên dạng địa hình này còn liên quan tới mực nước ngầm, liên quan tới hồ,sông xung quanh Vì vậy, trên dạng địa hình lõm thấp thường có quá trình hình hành đấtphức tạp

- Ở các vùng núi cao khí hậu được phân hóa thành các vành đai cao kéo theo sự phânhóa các đai của sinh vật từ đó tính địa đới theo chiều cao của đất cũng được hình thành và

sự phân hóa của hướng sườn, độ dốc, độ cao, vị trí địa lí cũng chi phối đến quá trình hìnhthành đất Trên núi cao khí hậu thường lạnh, tạo điều kiện cho than bùn xuất hiện cùng mưakhí quyển tăng dần từ chân đến lưng chừng núi cũng ảnh hưởng tới đất, sinh vật Vì vậy,vùng núi cao quá trình phá hủy đá diễn ra chậm, làm cho quá trình hình thành đất chậm

4 Tác động của địa hình tới sinh vật:

Độ cao, độ dốc, hướng sườn của địa hình ảnh hưởng tới sự phân bố sinh vật ở vùng núi

- Độ cao: càng lên cao nhiệt độ và độ ẩm thay đổi, do đó thành phần thực vật thay đổidẫn đến hình thành các vành đai sinh vật khác nhau

- Hướng sườn khác nhau thường nhận được lượng nhiệt nhiệt, ẩm và chế độ chiếusáng khác nhau nên ảnh hưởng tới độ cao nơi bắt đầu và kết thúc của các vành đai sinh vật

II ẢNH HƯỞNG CỦA ĐỊA HÌNH ĐẾN CÁC THÀNH PHẦN TỰ NHIÊN KHÁC Ở VIỆT NAM

Địa hình có vai trò vô cùng quan trọng vì chính trên bề mặt đã diễn ra sự tiếp xúc vàtác động trực tiếp của các thành phần tự nhiên, trong đó địa hình vừa là nhân tố hình thành

và thường xuyên tác động đến các thành phần khác của tự nhiên, vừa chịu sự chi phối vàảnh hưởng trở lại của chúng Đối với Việt Nam, trong các thành phần tự nhiên thì địa hình

có vai trò chủ yếu nhất đối với sự phân hóa thiên nhiên nước ta

1 Ảnh hưởng của địa hình đối với khí hậu Việt Nam

1.1 Khái quát về khí hậu Việt Nam

Khí hậu nước ta là khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa: Nước ta nằm hoàn toàn trong vòngđai nhiệt đới nữa cầu Bắc đã tạo cho nước ta có một nền nhiệt cao, nhiệt độ trung bình từ

220c – 270c, giờ nắng khoảng 1500 đến 2000 giờ, nhiệt bức xạ trung bình năm 100Kcal/cm2, cán cân bức xạ luôn dương

Với lãnh thổ hẹp ngang, địa hình có hướng nghiêng tây bắc – đông nam, giáp biểnĐông nên ảnh hưởng của biển vào sâu trong đất liền, biển Đông đã làm biến tính các khốikhông khí khi đi qua biển mang lại cho nước ta lượng mưa, độ ẩm lớn Hàng năm, cókhoảng một trăm ngày mưa với lượng mưa trung bình 1500 đến 2000mm, độ ẩm không khítrên dưới 80% số

Nước ta nằm trong vùng nội chí tuyến với sự hoạt động của gió Tín Phong hướngĐông Bắc, xuất phát từ cao áp cận chí tuyến Tây Thái Bình Dương hoạt động quanh năm,biểu hiện rõ hơn vào mùa xuân – thu, Tính chất nóng, khô, ổn định, chỉ gây mưa khi có điềukiện, Hoạt động mạnh ở phía Nam 16oB từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau, gây mưa choDuyên hải miền Trung vào thu – đông, tạo mùa khô cạn kiệt cho Tây Nguyên, Nam bộ.

Việt Nam nằm trong khu vực gió mùa châu Á, khu vực gió mùa điển hình nhất trênthế giới với các loại gió chính là : gió mùa mùa đông (gió mùa Đông Bắc) từ áp cao Xibiathổi về có hai loại kí hiệu là NPC lục địa thổi qua lục địa, có tính khô, lạnh hoạt động vàonữa đầu mùa đông và NPC biển, loại gió này do dịch chuyển áp cao xibia sang phía đôngmang tính lạnh ẩm, sau đó mới đi vào đất liền, gây nên hiện tượng mưa phùn vào nửa cuốimùa đông Vào mùa hạ có hai luồng gió cùng hướng tây nam thổi vào nước ta Đầu mùa hạ,khối không khí nhiệt đới vịnh Bengan(bắc Ấn Độ Dương) di chuyển theo hướng tây namxâm nhập trực tiếp và gây mưa lớn cho đồng bằng Nam Bộ và Tây Nguyên Vượt dãyTrường Sơn khối không khí trở nên nóng khô tràn xuống đồng bằng ven biển Trung Bộ vàphần nam của khu vực Tây Bắc(gió Lào) Thời tiết do gió fơn tây nam mang lại là rất nóng

và khô nhiệt độ lên tới 370C và độ ẩm xuống dưới 50% Giữa và cuối mùa hạ, gió mùa tâynam xuất phát từ áp cao cận chí tuyến nửa cầu nam hoạt động, hình thành gió mùa mùa hạchính thức ở Việt Nam Vượt qua biển vùng xích đạo khối không khí trở nên nóng ẩm,thường gây mưa lớn và kéo dài cho các vùng đón gió ở Nam Bộ và Tây Nguyên Hoạt độngcủa gió Tây Nam cùng với đường hội tụ nhiệt đới là nguyên nhân chủ yếu gây mưa vào mùa

hạ cho cả hai miền Nam, Bắc và mưa tháng IX ở Trung Bộ

Khí hậu nước ta có sự phân hóa đa dạng theo bắc – nam, theo độ cao, theo đông –tây Sự phân hóa đa dạng đó thể hiện rõ trong chế độ nhiệt, chế độ mưa là chế độ gió.Nguyên nhân chủ yếu của sự phân hóa này là do vị trí địa lí, do lánh thổ trải dài trên nhiều

vĩ độ và địa hình đa dạng Trong đó địa hình có vai trò quan trọng trong sự phân hóa khí hậunước ta

1.2 Ảnh hưởng của địa hình đối với khí hậu Việt Nam

1.2.1 Địa hình đối với sự phân hóa khí hậu

Địa hình là nhân tố chính tạo nên sự phân hóa khí hậu theo chiều Bắc Nam, Đông –Tây và theo độ cao

Địa hình ảnh hưởng đến khí hậu thể hiện rõ nhất là sự phân hóa theo hướng Bắc Nam Miền Bắc địa hình chủ yếu là núi cao có hướng mở ra để đón những luồng gió mùaĐông Bắc thổi xuống, bên cạnh đó có núi cao theo hướng tây bắc - đông nam cùng vớinhánh ngang theo hướng tây đông tạo bức tường chắn các luồng gió này di chuyển xuốngphía Nam cho nên từ đèo Hải Vân trở về phía Nam nhiệt độ khác hẳn hầu như không cómùa đông đậm nét như ở miền Bắc Ở phía Nam gần đường xích đạo, tính chất khí hậu kháchẳn, ở đây chủ yếu chịu tác động của gió Tín Phong khô nóng vào mùa đông và đón giómùa Tây Nam hoạt động mạnh vào mùa hè

Ngoài sự phân hóa theo hướng bắc nam còn có sự phân hóa theo hướng đông - tây,giữa hai dãy núi Trường Sơn Bắc và Trường Sơn Nam, giữa 2 sườn của dãy Hoàng LiênSơn đã tạo nên sự khác biệt về chế độ nhiệt, chế độ mưa, lên càng cao nhiệt độ giảm khoảng

5 – 6 0c cho 1000m Vì vậy, trong mỗi một khu vực địa lí, tự nhiên có sự phân hóa nhiệt ẩmchi phối bởi các kiểu địa hình, khiến cho Việt Nam có rất nhiều kiểu khí hậu được hìnhthành Ở các sườn đón gió lượng mưa sẽ tăng rất nhiều, ngược lại các sườn không đón giómưa sẽ giảm rất nhiều hầu như không có mưa, tạo hiệu ứng phơn thì sẽ khô nóng