Thiết kế và sử dụng sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học một số bài lịch sử lớp 10 ở trường THPT

SỞ GIÁO DỤC ĐÀO TẠO THANH HOÁ TRƯỜNG THPT LÊ LỢI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM TÊN ĐỀ TÀI THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG SƠ ĐỒ HÓA KIẾN THỨC TRONG DẠY HỌC MỘT SỐ BÀI LỊCH SỬ LỚP 10 Ở TRƯỜNG THPT Ngư

SỞ GIÁO DỤC ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRƯỜNG THPT LÊ LỢI

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

TÊN ĐỀ TÀI

THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG SƠ ĐỒ HÓA KIẾN THỨC

TRONG DẠY HỌC MỘT SỐ BÀI LỊCH SỬ LỚP 10 Ở

TRƯỜNG THPT

Người thực hiện :Vũ Thị Hằng Chức vụ :Giáo viên

Đơn vị công tác: Trường THPT Lê Lợi

SKKN thuộc lĩnh vực (môn): Lịch Sử

THANH HOÁ NĂM 2012-2013

Phần I: Đặt vấn đề

1 Lý do chọn đề tài

Lịch sử là khoa học nghiên cứu,tái hiện một cách chân thực quá khứ xã hội

loài người.Trong phạm vi trường THPT,lịch sử có tác dụng giáo dục đạo

đức,truyền thống của dân tộc cho học sinh,hơn nữa là sự biết ơn ,kính trọng đối

với tổ tiên,với những người có công với Tổ quốc

Do đặc trưng môn lịch sử khác với các môn học khác trong chương trình phổ

thông đó là:không được trực tiếp chứng kiến sự kiện lịch sử,vì lịch sử không lặp

lại,không biểu diễn được trong phòng thí nghiệm.Nhận thức lịch sử có sắc thái

riêng:Nhận thức các sự kiện,hiện tượng lịch sử phải tuân theo lô gic,sự thật

khách quan,không phải tùy theo sự tưởng tượng của mỗi người.Mặt khác mỗi

tác động của giáo viên trong dạy học lịch sử đều ảnh hưởng không nhỏ đến nhận

thức của học sinh

Dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông,nhất là chương trình lớp 10 là

một quá trình phức tạp, đa dạng.Thực tế đã có nhiều giáo viên biến bài lịch sử

thành bài chính trị,lí luận khô khan trống rỗng,cứng nhắc.Để tránh việc dạy

chay,đọc chép áp đặt biến giờ học Lịch sử trở nên nhàm chán đối với học sinh

THPT đang tuổi hiếu kỳ,ham thích yếu tố mới lạ.Vì vậy để dạy môn lịch sử

người thầy phải có phương pháp dạy học phù hợp với điều kiện thực tế của

trường,của giờ học và đối tượng học sinh,để từ đó tác động đúng quy luật nhận

thức giúp học sinh lĩnh hội được đầy đủ kiến thức truyền tải,từ đó biết nhận định

đánh giá sự kiện,hiện tượng lịch sử và chủ động lĩnh hội kiến thức,để phát huy

khả năng sáng tạo của mình.Học sinh đóng vai trò là trung tâm của giờ học,thầy

giáo đóng vai trò hướng dẫn,định hướng,chắc rằng giờ học lịch sử sẽ không còn

nặng nề áp đặt với cả thầy và trò

Ngày nay với sự phát triển của xã hội hiện đại,sự bùng nổ của các phương

tiện thông tin học sinh có thể tiếp cận các tri thức khoa học nói chung và tri

thức lịch sử nói riêng qua nhiều kênh khác nhau.Vì vậy phải có phương pháp

dạy học phù hợp

Chương trình sách giáo khoa mới và thực hiện đổi mới phương pháp dạy học

đã được thực hiện trong một thời gian,năm học 2011-2012 đã thực hiện giảm tải

chương trình cho phù hợp với thời lượng và nhận thức của học sinh.Năm học

2012-2013 Bộ giáo dục và Sở giáo dục đào tạo Thanh Hoá đã triển khai đến các

trường THPT về việc đổi mới các phương pháp dạy học truyền thống và sử dụng

các kĩ thuật dạy học tiên tiến như:kĩ thuật dạy học mảnh ghép,sơ đồ tư

duy nhiều trường trên địa bàn tỉnh Thanh Hoá nói chung và trường THPT Lê

Lợi đã tích cực thực hiện những đổi mới này,bước đầu đã đạt được những kết

quả đáng kể

Tuy nhiên trong quá trình giảng dạy bộ môn lịch sử ở trường phổ thông nói

chung ở lớp 10 nói riêng -đầu cấp học (cấp 3),làm quen với phương pháp học

mới vượt cấp còn gặp nhiều khó khăn,đòi hỏi sự cố gắng nỗ lực lớn của thầy và

trò cũng như sự trợ giúp của ban giám hiệu và các ban ngành liên quan

Môn lịch sử đòi hỏi học sinh phải nắm được một số sự kiện cơ bản của một

bài,một chương,một giai đoạn lịch sử.Kiến thức quá nhiều trong thời lượng một

tiết học.Mặt khác trong thực tế tư tưởng của phụ huynh học sinh,đâu đó trong xã

hội xem lịch sử là “môn phụ”,chỉ cần học thuộc,không dành thời gian để tâm

học và tìm hiểu

Phương tiện dạy học,đồ dùng dạy học còn thiếu,nhất là sử dụng giáo án điện

tử trong dạy học lịch sử còn khó khăn về phòng máy chưa phát huy được hiệu

quả thực sự

Để góp phần vào đổi mới phương pháp dạy và hoc môn lịch sử THPT nói

chung và lịch sử lớp 10 ở trường THPT Lê Lợi nói riêng Để nâng cao hiệu quả

dạy bộ môn lịch sử,phát huy được khả năng sáng tạo của học sinh và góp phần

gây hứng thú tìm hiểu lịch sử.Vì vậy tôi quyết định lựa chọn đề tài này

2 Lịch sử đề tài

Thiết kế và sử dụng sơ đồ,biểu bảng trong dạy học các môn xã hội nói chung

và môn lịch sử nói riêng nhiều người đã và đang làm.Vậy tôi xin đưa ra một số

biện pháp,ý kiến của cá nhân để cùng tham khảo,góp ý

Phần II:Các giải pháp cải tiến

I.Nội dung

1.Thiết kế và sử dụng sơ đồ trong dạy học môn lịch sử một số bài cụ thể lớp 10

2.Thiết kế và sử dụng bảng biểu trong dạy học môn lịch sử một số bài cụ thể lớp

10

3 Thiết kế và sử dụng sơ đồ,bảng biểu ở một số bài cụ thể trong chương trình

lịch sử lớp 10

II.Phương pháp

Giáo viên nghiên cứu sách giáo khoa,nắm chắc kiến thức cơ bản,từ đó tổng

hợp,hệ thống hóa kiến thức một cách khái quát,khoa học,đầy đủ,giúp học sinh

hiểu,nhớ và học, từ đó gây hứng thú trong giờ học,các em chủ động tìm hiểu

lịch sử ở nhiều kênh thông tin khác nhau

Để giờ học lịch sử có hiệu quả đòi hỏi giáo viên có phương pháp giảng dạy

phù hợp cho từng đối tượng học sinh ở từng lớp và đối với từng tiết học.Trường

THPT Lê Lợi có truyền thống dạy và học,luôn đạt được những thành tích

cao.Tuy nhiên phần lớn các em học sinh của trường không theo ban khoa học-xã

hội nhân văn,nên gặp không ít khó khăn trong dạy và học môn lịch sử.Vì vậy

lượng kiến thức phù hợp sử dụng trong sơ đồ và biểu đồ là rất cần thiêt

III.Cách thức thực hiện

Việc thiết kế và sử dụng sơ đồ, bảng biểu hầu như bài nào cũng phải làm

song đề tài này chỉ giới hạn một số bài trong chương trình lớp 10 THPT

Sơ đồ là dạng đồ dùng trực quan rất quen thuộc,là kiến thức từ dạng kênh

chữ sang dạng sơ đồ nhằm cụ thể hóa nội dung bằng những mô hình,hình học

đơn giản,diễn tả tổ chức một cơ cấu xã hội,một chế độ chính trị ,mối quan hệ

giữa các sự kiện lịch sử bảng biểu(bao gồm biểu bảng,bảng thống kê ).Đây là

dạng đồ dùng trực quan đơn giản ,phù hợp với đối tượng học sinh và điều kiện

thực tế trường THPT Lê Lợi

Trên cơ sở kiến thức trong sách giáo khoa hoặc sưu tầm các tài liệu tham

khảo để trình bày thành sơ đồ,biểu bảng

1 Thiết kế và sử dụng sơ đồ

Sơ đồ là dạng đồ dùng trực quan rất quen thuộc,là kiến thức từ dạng kênh

chữ sang dạng sơ đồ nhằm cụ thể hóa nội dung bằng những mô hình,hình học

đơn giản,diễn tả tổ chức một cơ cấu xã hội,một chế độ chính trị,mối quan hệ

giữa các sự kiện lịch sử

1.1 Dạng sơ đồ thể hiện sự chuyển biến

Ví dụ 1: Để trình bày quá trình tiến hóa của loài người,bài 1”Sự xuất hiện

loài người và bầy người nguyên thủy”

Thời gian 6tr.năm 4tr.năm 4vạn.năm 1vạn.năm

(Vượn cổ) (Người tối cổ) (Người tinh khôn) (Đá mới)

Với sơ đồ này sẽ nhanh chóng hiểu về quá trình tiến hóa của loài người

Ví dụ 2: Để trình bày quá trình chuyển biến công cụ kim khí,bài 2”Xã hội

nguyên thủy”

1vạn.năm 5500.năm 4000.năm 3000.năm

(Đá mới) (Đồng đỏ) (Đồng thau) (Sắt)

Với sơ đồ này học sinh sẽ nhanh chóng hiểu về quá trình chuyển hóa công

cụ kim khí từ đó thấy sự tiến hóa của loài người.Qua sơ đồ này cùng với gợi ý

của giáo viên,học sinh thấy được phát minh ra công cụ bằng kim khí có ý nghĩa

quan trọng,sự ra đời của đồng thau và sự hạn chế đồng thau:sắt và khả năng của

sắt.Qua sơ đồ này giáo viên có thể gợi sự chú ý đến 3 mốc thời gian (5500

năm;4000 năm và 3000 năm trước đây).Vì sao cách xa nhau như thế.Qua đó học

sinh dễ dàng tìm hiểu hệ quả kinh tế của các phát minh ra công cụ kim khí

Ví dụ 3 : Để trình bày qúa trình hình thành xã hội phong kiến ở Trung Quốc

(bài 5”Trung Quốc thời Tần - Hán”(Có sẵn trong sách giáo viên)

Với sơ đồ đồ này học sinh hiểu nhanh và rõ về sự phân hóa,chuyển biến từ xã

hội cổ đại lên xã hội phong kiến ở Trung Quốc

Trong chương trình sách giáo khoa lịch sử lớp 10 có nhiều bài có nội dung có

thể trình bày ở dạng sơ đồ này như bài 13 “Sự hình thành các quốc gia phong

kiến Tây Âu”(Quá trình hình thành xã hội phong kiến Tây Âu)

1.2 Dạng sơ đồ thể hiện tổ chức bộ máy nhà nước

Ví dụ 1:Trình bày sơ đồ tổ chức bộ máy nhà nước phong kiến thời Tần -

Hán ở Trung ương và địa phương

Kèm theo sơ đồ này giáo viên có thể thuyết minh về sơ đồ như sau :

Đứng đấu nhà nước là Hoàng đế có quyền lực tối cao

Dưới Hoàng đế gồm Thừa tướng và Thái úy

địa chủ

Nông dân

công xã

Nông dân giàu Nông dân tự canh Nông dân nghèo

Nông dân lĩnh canh

Hoàng đế

Các chức quan

Các chức quan

Các quan

võ

Các chức quan

Ví dụ 2 :Vẽ sơ đồ tổ chức bộ máy nhà nước: Thời Đinh, tiền Lê chính quyền

trung ương có 3 ban: Ban văn; Ban võ; Tăng ban

Kèm theo sơ đồ này ta có thể thuyết minh như sau:

Tổ chức bộ máy nhà nước sơ khai thời Đinh,tiền Lê chính quyền trung ương

có 3 ban: Ban văn; Ban võ; Tăng ban

Ví dụ 3 : Vẽ sơ đồ tổ chức bộ máy nhà nước thời Lê sơ

Năm 1428 sau khi chiến thắng nhà Minh Lê Lợi lên ngôi hoàng đế để lập

nhà Lê (Lê sơ)

Những năm 60 của thế kỷ XV,Lê Thánh Tông tiến hành một cuộc cải cách

hành chính lớn

- Chính quyền trung ương

Ví dụ 4: Giáo viên trên cơ sở nghiên cứu tư liệu và kiến thức sách giáo

khoa để trình bày tổ chức bộ máy nhà nước phong kiến nhà Nguyễn( thời

Minh Mạng)

Kèm theo sơ đồ này giáo viên có thể thuyết minh

Đứng đầu nhà nước là vua có quyền tối cao

Dưới vua là các cơ quan :

-Nội các :Giúp vua giải quyết giấy tờ,văn thư và ghi chép

-Viện cơ mật :Lo việc quân quốc trọng sự

-Tôn nhân phủ :Phụ trách các việc của Hoàng gia

Bên dưới nữa là các cơ quan

-Hàn lâm viện :Phụ trách công văn

-Đô sát viện :Phụ trách thanh tra quan lại

-Ngũ quân đô thống:Phụ trách quân đội

-6 bộ (Lễ,Bình,Hình,Công,Lại,Hộ) :Chịu trách nhiệm các công việc chung

của nhà nước

-Phủ nội vụ :Phụ trách kho tàng

-5 tự :Phụ trách một số công tác

-Quốc tử giám :phụ trách giáo dục

Vua

Ban văn Ban võ Tăng ban

Vua

6 Bộ Ngự sử

đài

Hàn lâm viện

Sơ đồ bộ máy nhà nước thời nhà Nguyễn giúp học sinh dễ tiếp thu kiến

thức và giáo viên tiết kiệm được thời gian

1.3 Dạng sơ đồ thể hiện giai cấp,tầng lớp

Ví dụ 1:Sơ đồ xã hội cổ đại phương Đông bài 3”Các quốc gia cổ đại phương

Đông”

Kèm theo sơ đồ này giáo viên có thể thuyết minh

Đứng đầu nhà nước là vua có quyền tối cao

Dưới vua là các tầng lớp: quí tộc,nông dân công xã,nô lệ

Quí tộc Nông dân Công xã

Nô lệ Vua

Ví dụ 2: Sơ đồ sự phân chia đẳng cấp ở Pháp,bài 31”Cách mạng Tư sản Pháp

cuối thế kỉ XVIII)

Là những đẳng cấp có đặc quyền,

không phải nộp thuế

Đại tư sản

Tư sản công

Tư sản nhỏ

2.Thiết kế và sử dụng bảng biểu

Bảng biểu là hình thức tổng hợp,khái quát nội dung kiến thức cơ bản của

một bài ,một chương,một vấn đề nào đó Niên biểu có các loại như niên biểu

tổng hợp,niên biểu chuyên đề,niên biểu so sánh.Giáo viên chuẩn bị biểu bảng

trước,giáo viên hoàn toàn có thể chủ động hơn về mặt thời gian,kiến thức trên

lớp

Ví dụ 1 : Chương V,bài 9 “Vương quốc Cam-pu-chia và vương quốc

Lào”,giáo viên có thể sử dụng bảng biểu dưới đây để hệ thống hoá kiến thức cho

học sinh

Sự hình thành Ra đời thế kỷ VI 1353 ,do Pha Ngừm

thống nhất các mường

cổ Thịnh đạt *Thế kỷ IX đến giữa thế

kỷ XIII

*Biểu hiện : -Kinh tế :Nông nghiệp và thủ công nghiệp đều phát triển

-Chính trị :Mở rộng xâm lược ,biến Campuchia trở thành quốc gia rộng lớn nhất Đông Nam Á

*Thế kỷ XVI đến giữa thế kỷ XVII

*Biểu hiện : -Kinh tế :Nông nghiệp

và thủ công nghiệp đều phát triển,sớm có quan hệ buôn bán với các nước phương Tây -Chính trị :Vua có quyền tối cao ,cả nước chia thành 7 tỉnh ,quan

hệ gần gũi với các

Đẳng cấp thứ nhất

(Tăng lữ)

Đẳng cấp thứ hai

(Quí tộc)

)

Đẳng cấp thứ ba

Bình dân thành thị

nước xung quanh

Suy yếu -Cuối kỷ XIII,Campuchia

suy yếu bị người Thái xâm chiếm

-Năm 1863 Campuchia bị Pháp xâm lược,

-Cuối thế kỷ XVIII,L

ào suy yêú do tranh chấp trong hoàng tộc

do vậy bị Xiêm xâm lược

-Năm 1893,Lào bị Pháp xâm lược

Văn Hóa - Chữ viết:Trên cơ sở chữ

Phạn,người Cam-pu-chia sáng tạo ra chữ viết riêng của mình.Văn hóa dân gian và văn viết phát triển

-Kiến trúc :Nhiều công trình kiến trúc,nổi tiếng là kiến trúc Ăng - co

-Chữ viết:Sáng tạo ra chữ viết riêng trên cơ

sở chữ viết người Mi-an-ma và Cam-pu-chia

-Kiến trúc:Nhiều công trình phật giáo,tiêu biẻu là Thạt Luổng ở Viêng Chăn

Ví dụ 2 :Bài 16 “Thời bắc thuộc và các cuộc đấu tranh giành độc lập dân

tộc”,khi nói khái quát về các cuộc đấu tranh giành độc lập (thế kỉ 1-đầu thế kỉ

x) ở mục 1,giáo viên có thể sử dụng bảng thống kê sau

Thời gian Tên cuộc khởi nghĩa Địa bàn

40

100, 137, 144

157

178, 190

248

542

687

722

776- 791

819- 820

905

938

KN Hai Bà Trưng

KN của ND Nhật Nam

KN của ND Cửu Chân

KN của ND Giao Chỉ

KN Bà Triệu

KN Lý Bí

KN Lý Tự Tiên

KN Mai Thúc Loan

KN Phùng Hưng

KN Dương Thanh

KN Khúc Thừa Dụ

KN Ngô Quyền

Hát Môn Quận Nhật Nam Quận Cửu Chân Quận Giao Chỉ

Ví dụ 3 : Bài 16 “Thời bắc thuộc và các cuộc đấu tranh giành độc lập dân

tộc”,khi nói về một số cuộc khởi nghĩa tiêu biểu trong cuộc đấu tranh giành độc

lập (thế kỉ 1-đầu thế kỉ x) ở mục 2,giáo viên có thể sử dụng bảng thống kê sau

Cuộc

khởi

nghĩa

Thời

gian

Kẻ thù Địa bàn Tóm tắt diễn biến Ý nghĩa

Hai

Bà

Trưng

3 - 40 Nhà

Đông Hán

Hát Môn

Mê Linh,

Cổ Loa, Luy Lâu

- Tháng 3 - 40 Hai Bà Trưng phất cờ khởi nghĩa được nhân dân nhiệt liệt hưởng ứng chiếm được Cổ Loa buộc thái thú Tô Định trốn về TQ KN thắng lợi, Trưng Trắc lên làm vua xây dựng chính quyền tự chủ

- Năm 42 Nhà Hán đưa hai vạn quân sang xâm lược Hai Bà Trưng tổ chức kháng chiến anh dũng nhưng

do chênh lệch về lực lượng, kháng chiến thất bại Hai Bà Trưng

hi sinh

Lý Bí 542 Nhà

Lương

Long Biên

Tô Lịch

- Năm 542 Lý Bí liên kết các châu thuộc miền Bắc khởi nghĩa

Lật đổ chế độ đô hộ

- Năm 544 Lý Bí lên ngôi lập nước Vạn Xuân

- Năm 542 nhà Lương đem quân xâm lược,

Lý Bí trao binh quyền cho Triệu Quang Phục

tổ chức kháng chiến 

năm 550 thăng lợi

Triệu Quang Phục lên ngôi vua

- Năm 571 Lý Phật Tử cướp ngôi

- Năm 603 nhà Tùy xâm lược, nước Vạn Xuân thất bại

Khúc

Thừa

Dụ

905 Đường Tống

Bình

- Năm 905 Khúc Thừa

Dụ được nhân dân ủng

hộ đánh chiếm Tống Bình, dành quyền tự

- Lật đổ ách

đô hộ của nhà Đường

giành độc

chut (giành chức Tiết

độ sứ)

- Năm 907 Khúc Hạo xây dựng chính quyền độc lập tự chủ

lập tự chủ

- Đánh dấu thắng lợi căn bản trong cuộc đấu tranh giành độc lập của nhân dân ta thời Bắc thuộc

Ngô

Quyền

938 Nam

Hán

Sông Bạch Đằng

- Năm 938 quân Năm Hán xâm lược nước ta, Ngô Quyền lãnh đạo nhân dân giết chết tên phản tặc Kiều Công Tiễn (cầu viện Nam Hán) và tổ chức đánh quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng, đập tan âm mưu xâm lược của nhà Nam Hán

- Bảo vệ vững chắc nền độc lập

tự chủ của đất nước

- Mở ra một thời đại mới thời đại độc lập tự chủ lâu dài cho dân tộc

- Kết thúc vĩnh viễn 1 nghìn năm

đô hộ của phong kiến phương Bắc

Ví dụ 4 :Bài 19”Những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm ở các thế kỉ

x-xv,khi nói về những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm ở các thế kỉ x-xv

Tên cuộc đấu

tranh

Vương triều

Lãnh đạo Kết quả

1.Cuộc kháng

chiến chống Tống

thời tiền Lê (981)

2.Kháng chiến

chống Tống thời

Lý

3.Kháng chiến

chống Mông -

Nguyên (Thế kỷ

XIII)

4.Phong trào đấu

tranh chống quân

Tiền Lê

Thời Lý

Thời Trần

Thời Hồ

- Lê Hoàn

- Lý Thường Kiệt

- Vua Trần (lần I)

- Trần Quốc Tuấn (Lần II - Lần III)

- Kháng chiến chống quân Minh

- Thắng lợi nhanh chóng

- Năm 1077 kết thúc thắng lợi

- Cả 3 lần kháng chiến đều giành thắng lợi