tìm hiểu sự thay đổi lớp thảm thực vật và các vấn đề quản lí tài nguyên tại xã mậu đức huyện con cuông tỉnh nghệ an

TÌM HI U S THAY I L P TH M TH C V T VÀ CÁC V N QU N LÝ TÀI NGUYÊN T I XÃ M U C HUY N CON CUÔNG T NH NGH AN”

Tr n Nguyên B ng, Võ H u Công, Nông H u D ng, Nguy n Quang Hà,

Tr n Trung Kiên, Nguy n Th Minh Nguy t - Trung tâm Sinh Thái Nông nghi p *

v đ t, gi n c, gi m xói mòn, r a trôi đ t, gi m l l t, h n hán…) phát tri n kinh t nông thôn mi n núi và đ m b o an ninh qu c phòng

Trong nh ng n m g n đây đ che ph r ng c a t nh Ngh An đã t ng lên rõ r t nh ng ch t

l ng r ng Ngh An nói chung và l u v c sông C nói riêng đ u gi m sút (theo s li u

th ng kê n m 2003 c a t nh Ngh An) Canh tác n ng r y và áp l c v dân s là nguyên nhân chính gây ra s c ép đ i v i tài nguyên thiên nhiên, làm cho nó ngày càng tr nên nghèo

ki t

gi i quy t v n đ trên, t n m 1988 nhà n c đã giao cho đ a ph ng tri n khai th c hi n

m t s chính sách v phát tri n nông lâm nghi p nh chính sách giao đ t giao r ng, quy n s

d ng đ t đ c giao cho ng i dân trong m t th i gian nh t đ nh, d án tr ng r ng 327 và

ch ng trình 5 tri u ha r ng M c đích chính c a các ch ng trình, d án này nh m b o v các ngu n tài nguyên thiên nhiên, b o đ m s phát tri n kinh t và nâng cao đ i s ng cho

ng i dân vùng cao Tuy nhiên, hi u qu mong mu n v n ch a đ t đ c, ch t l ng r ng v n

b suy gi m, môi tr ng sinh thái ch a đ c c i thi n, đ i s ng c a ng i dân v n còn nhi u khó kh n, nh ng mâu thu n m i n y sinh trong c ng đ ng

Trong nh ng n m qua, n c ta đã có m t s nghiên c u v các chính sách phát tri n r ng

* Trung tâm sinh thái Nông nghi p, Tr ng i h c Nông nghi p I

nguyên r ng, s thay đ i c a l p th m th c v t và đ i s ng c a ng i dân trong th i gian t

n m 1989 đ n n m 2003, chúng tôi ti n hành th c hi n đ tài nghiên c u:

“Tìm hi u s thay đ i c a l p th m th c v t và các v n đ qu n lý tài nguyên t i xã M u

c huy n Con Cuông t nh Ngh An”

Nghiên c u c a chúng tôi ch y u s d ng nh vi n thám và h thông tin đ a lý k t h p v i

vi c ki m tra th c đ a nh m tìm hi u s thay đ i c a l p th m th c v t và v n đ qu n lý tài nguyên t i đ a đi m nghiên c u qua t ng giai đo n Nghiên c u này không nh m m c đích phân tích chính sách ho c đánh giá s thành công trong vi c th c hi n chính sách giao đ t giao r ng hay các chính sách phát tri n khác c a nhà n c Vi t Nam Thay vào đó các k t

qu c a nghiên c u này ch y u nh m tìm hi u s thay đ i c a l p th m th c v t, th c tr ng

v n đ qu n lý tài nguyên, kinh t xã h i và đ i s ng c a ng i dân t i đ a đi m nghiên c u

2 M C ÍCH NGHIÊN C U

Tìm hi u s thay đ i c a l p th m th c v t quan các giai đo n t 1998 đ n 2003

Tìm hi u v v n đ qu n lý tài nguyên t i xã M u c, huy n Con Cuông, t nh Ngh An

3 PH NG PHÁP NGHIÊN C U

3.1 D li u

ph c v cho nghiên c u chúng tôi đã thu th p các s li u s c p và th c p có liên quan

đ n đ tài Các thông tin g m s li u các d án phát tri n, các bài báo nghiên c u, các báo cáo

và các s li u v đ a hình, sông và su i, đ ng giao thông, ranh gi i hành chính (t nh, huy n, xã) và s li u chung v th m che ph Các d li u v đ a hình, sông su i, đ ng giao thông và ranh gi i hành chính đ c thu th p d i d ng vector D li u v th m che ph đ c phân tích

và gi i đoán t nh v tinh trong vòng 10 n m t n m 1989 đ n n m 2003

- Hi u ch nh d li u vector

T t c các d li u đ u đ c chuy n v cùng m t h t a đ WGS84, h quy chi u UTM Zone

48 S d chúng tôi ch n m c và h t a đ , h quy chi u này vì:

Các d li u v đi m th c đ a đã thu th p cho vùng nghiên c u đ u d a trên cùng m t m c và

h t a đ

Các nh v tinh đ c s d ng đ u đ ng ký theo cùng m t m c và h t a đ

B c ti p theo là hi u ch nh toàn b d li u d ng vector và tách thành các l p thông tin riêng

nh đ a hình, sông su i, ranh gi i hành chính là đi u h t s c c n thi t Sau đó d li u đ a hình

- C s khoa h c

T t c các đ i t ng trên m t đ t đ u b c x l i quang ph theo nhi u cách khác nhau Tuy nhiên n c h p thu toàn b n ng l ng đi n t , trong khi đó đ t tr ng b c x l i quang ph ánh sáng t ng t xanh đ n h ng ngo i trung g n nh liên t c và cao nh t t i h ng ngo i trung,

ng c l i nh ng th m th c v t b c x l i r t cao t i c n h ng ngo i, th p h n v i tia h ng ngo i gi a và r t th p v i tia sáng đ (gi i thích đ y đ h n có th tham kh o t i Lillesand and Kiefer 1994) D a trên nh ng quy lu t chung v s t ng tác gi a th m che ph và n ng

l ng đi n t , s hi u bi t nh ng đ c đi m chung v th m th c v t t i các vùng mi n núi và

vi c thu th p các đi m th c đ a c ng nh l y m u đ i v i t ng lo i th m th c v t khác nhau, chúng tôi có th phác h a đ c s phân l p chung nh t cho th m che ph K t qu chúng tôi

đã chia ra các l p th m che ph t nh v tinh: th m th c v t dày (cây cao và to ho c các khu

r ng), th m th c v t kém dày đ c h n (các khu r ng cây to đã b khai thác g n h t r ng non tái sinh đã có tr l ng), th m th c v t c và cây b i (cây th p, cây b i, tre n a, th c v t tái sinh cùng c sau khi d n n ng), đ t tr ng đ i tr c (n ng r y, đ t v n t p, khu dân c và các vùng đ t đang ti n hành canh tác nông nghi p khác) và n c

G m hai ph ng pháp: X lý và phân tích nh vi n thám và đi u tra th c đ a Nhóm nghiên

c u ti n hành x lý và phân tích nh n i nghi p d a vào các ph n m m h tr và các công c GIS, sau khi hoàn thành công vi c gi i đoán, chúng tôi đã ti n hành đánh giá và v ch ra các tuy n ki m tra, lên k ho ch đi ki m tra th c đ a M c đích c a các chuy n đi th c đ a là đánh giá và ki m tra đ chính xác k t qu gi i đoán, dùng GPS và ch p nh đ l y m u th m th c

v t đ c tr ng và ch a chính xác đ làm c s cho vi c xây d ng b khóa gi i đoán Ngoài ra các chuy n đi th c đ a còn nh m thu th p s li u, s d ng các b ng h i c u trúc, bán c u trúc

và các công c PRA đ thu th p các thông tin c n thi t v tình hình qu n lý s d ng tài nguyên, tình hình th c hi n các chính sách c a Nhà n c có liên quan đ n s d ng tài nguyên

và đánh giá c a h v ch ng trình này thông qua g p g cán b c p huy n, xã và b n

Ph ng pháp phân tích và x lý nh

có th xác đ nh chính xác các phân b không gian c a t ng lo i th m th c v t trong khu v c nghiên c u Chúng tôi s d ng k t qu gi i đoán t nh v tinh và làm chính xác l i nh k thu t ch ng ghép l p lên trên mô hình đ d c DEM

u tiên chúng tôi ti n hành gi i đoán b ng m t, hình th c này cho phép chúng tôi xác đ nh các phân b không gian c a th m che ph trong khu v c nghiên c u nh kinh nghi m gi i đoán, hi u bi t v s phân b th m th c v t t i vùng núi C n c vào k t qu gi i đoán b ng

m t và các thông tin v các đi m GPS c a các lo i th m th c v t đã có chúng tôi ti n hành l y

m u, xây d ng khóa gi i đoán nh và dùng ph ng pháp phân lo i nh có ki m đ nh đ đ a

ra k t qu gi i đoán, sau đó ti n hành đánh giá v k t qu phân lo i và đ a ra k t qu phân

lo i th m th c v t c a t ng n m t i khu v c nghiên c u

Ph ng pháp đi u tra th c đ a:

Ph ng pháp đánh giá đ chính xác c a b n đ k t qu trong quá trình gi i đoán nh v tinh

đa th i gian là ki m tra đ i soát ngoài th c đ a t i các v trí ít có bi n đ ng v lo i hình s

d ng đ t c đi m c a b n đ gi i đoán nh là luôn có hình dáng, kích th c gi ng nh ngoài th c đ a do nh vi n thám ph n ánh trung th c b m t trái đ t t i th i đi m ch p nh

Vì v y, đánh giá đ chính xác c a b n đ sau gi i đoán nh vi n thám đa th i gian là đánh giá

đ chính xác c a các lo i hình s d ng đ t Chúng tôi ti n hành xác đ nh nh ng tr ng thái nghi v n trên b n đ k t qu phân lo i, xác đ nh các tuy n ki m tra sao cho trên cùng m t tuy n đ ng có th ki m tra đ c nhi u đi m nh t M i đi m đ n chúng tôi đ u ch p nh, ghi

l i t a đ đi m GPS Nh ng thông tin này sau đó s đ c đ a vào làm m u k t h p v i b n

đ phân lo i th m che ph đã đ c xây d ng tr c đó đ ch nh s a l i k t qu phân lo i th m

Hình 1 Quy trình xây d ng b n đ th m th c v t cho xã M u c, huy n Con Cuông

c ng đ ng dân t c khác nhau (ng i kinh và ng i thái) và có 933 h v i 4774 kh u trong đó

có 1779 ng i trong đ tu i lao đ ng (s li u th ng kê t UBND huy n) C ng nh các xã khác trong t nh Ngh An, M u c c ng đã và đang chuy n mình trong su t giai đo n chuy n đ i n n kinh t (Ph l c 1: M t s hình nh v đ a đi m nghiên c u)

Hình 2 a đi m nghiên c u

4 K T QU NGHIÊN C U

4.1 K t qu gi i đoán nh

C n c vào nh composite t h p t kênh 5,4,3 và b kênh 4,3,2 chúng tôi l y m u phân lo i

nh cho t ng lo i th m th c v t đã đ c phân chia trên T các k t qu l y m u đó chúng tôi ti n hành phân tích và đánh giá đ chính xác c a t ng m u và lo i b nh ng m u có đ tin

t ng th p và đ a ra b khóa gi i đoán nh phù h p cho t ng lo i hình s d ng đ t nh sau:

Hình 3 Các m u minh ho

K t qu gi i đoán t nh v tinh:

Sau khi gi i đoán nh, chúng tôi ti n hành đi ki m ch ng th c đ a, m i m t phân l p th c v t chúng tôi ti n hành l y 30 m u, t ng s m u là 150 m u Sau khi l y m u chúng tôi th c hi n

vi c đánh giá đ chính xác gi i đoán K t qu ki m ch ng đ c trình bày b ng 2:

Bi u đ 2: K t qu gi i đoán nh v tinh

T k t qu gi đoán nh v tinh, k t qu th ng kê di n tích và quan sát trên bi u đ 1 chúng ta

th y quá trình thay đ i di n tích r ng không đ u, di n tích r ng cây to, r ng trung bình, r ng tái sinh, c và cây b i bi n đ i r t m nh, đ c bi t th m th c v t c và cây b i t ng r t cao vào

n m 1993, trong khi đó di n tích n ng r y thì gi m h n

Phân tích và đánh giá k t qu nghiên c u

Là m t t nh ch y u d a vào s n xu t nông và lâm nghi p, Ngh An nói chung và M u c nói riêng ch u nh h ng l n c a các chính sách nông lâm-nghi p c ng nh các chính sách khác c a Nhà n c ban hành trong th i k đ i m i Cùng v i s chuy n đ i t m t n n kinh

t t p trung quan liêu bao c p sang n n kinh t th tr ng b t đ u t o ra nh ng s thay đ i và

nh ng chuy n bi n l n trong s d ng đ t đai Trong giai đo n t n m 1960 đ n n m 1990 r t nhi u h p tác xã và các lâm tr ng qu c doanh đ c thành l p, nhi m v ch y u c a các lâm

tr ng trong giai đo n này là khai thác g xu t kh u và ph c v cho các nhu c u trong n c,

c ng v i cách qu n lý y u kém, quan liêu và khai thác lan tràn b a bãi không có k ho ch đ c

bi t là không có k ho ch tr ng r ng bù vào di n tích đã khai thác, các dân t c thi u s s ng

du canh du c và đ t n ng làm r y nên đã d n đ n di n tích r ng ngày càng b thu h p, ch t

đó di n tích r ng giao cho h gia đình là 4556.58 ha v i t ng s h đ c nh n là 878 h , còn

l i 1431.44 ha là do lâm tr ng Con Cuông, t ch c đoàn th và c ng đ ng làng b n qu n lý (s li u th ng kê t UBND huy n)

a) Giai đo n tr c giao đ t giao r ng:

Tính t n m 1989 đ n n m 1993, di n tích r ng b suy gi m m t cách nghiêm tr ng Trong đó

di n tích r ng giàu và trung bình m t 296.96 ha, di n tích r ng nghèo m t 141.04 ha

Trong giai đo n này chính sách s d ng đ t r ng ch y u d a vào vi c giao quy n s d ng

t p th cho các nông, lâm tr ng qu c doanh và h p tác xã i v i các nông, lâm tr ng

qu c doanh vi c khai thác g t theo k ho ch trong giai đo n này di n ra r t m nh

Lâm tr ng Con Cuông đã làm đ ng và đ a công nhân vào cùng khai thác g v i dân b n,

Khai thác g t c a lâm tr ng c ng v i vi c t ý khai thác g không có qu n lý ch t ch

c a ng i dân là nh ng nguyên nhân chính làm cho di n tích r ng giàu và trung bình b m t

đi m t cách nhanh chóng; di n tích đ t tr ng có c , cây b i và r ng tái sinh t ng lên r t nhanh

t 1931.65 ha n m 1989 đ n n m 1993 đã là 2377.87 ha

Box 1: Theo bác T và m t s ng i dân b n Chòm Mu ng h i đó m i n m lâm tr ng khai thác kho ng t 800 – 1000 m 3 và m i ng i dân khai thác thuê thì 1m 3 lâm tr ng tr cho dân kho ng 15 kg g o Và đ n t n cu i n m 1995 quá trình khai thác g m i th c s

t m ng ng

M t s ng i dân đ a ph ng còn cho bi t xe ô tô c a lâm tr ng vào l y g r t nhi u,

ch y c ngày và đêm, nhi u ng i trong xã đi khai thác thuê cho lâm tr ng, đông nh t là dân b n Chòm Mu ng

Bên c nh ho t đ ng khai thác g và tre n a, ng i dân còn ti n hành ch t đ t r ng ph c v cho m c đích s n xu t l ng th c, theo ph ng th c canh tác du canh đ t n ng làm r y

Ho t đ ng canh tác n ng r y là ngu n cung c p l ng th c và ngu n s ng ch y u c a

ng i dân Ng i dân th ng tìm ki m nh ng vùng đ t đai màu m d a trên nh ng ch th v

th c v t, n i th c v t càng xanh t t, ch y u là r ng, càng đ c u tiên cho s n xu t H ti n hành canh tác m t n m sau đó b hoá đ t cho tái sinh t nhiên nhi u n m, n ng su t n ng

r y thu đ c r t cao nh ng r ng đã b khai phá n ng n

Nh v y c hai ho t đ ng khai thác g và canh tác n ng r y là nguyên nhân gây ra s suy

gi m di n tích r ng t i đ a đi m nghiên c u trong su t giai đo n tr c giao đ t giao r ng Ch

có m t s khu r ng c ng đ ng c a các b n đ c ng i dân b o v r t t t, đó là m t hình th c

qu n lý c truy n c a ng i dân đ a ph ng, cùng qu n lý và cùng h ng th Nh ng khu

r ng này ch u s qu n lý chung c a c b n v i nh ng quy đ nh chung đ c c c ng đ ng đ a

ra, cùng th c hi n và đây c ng là m t trong nh ng nguyên nhân ch y u h n ch đ c ph n nào s suy gi m c a r ng

b) Giai đo n sau giao đ t giao r ng:

vi c giao đ t lâm nghi p cho t ch c, h gia đình cá nhân s d ng n đ nh, lâu dài vào m c đích lâm nghi p

Ch th s 286-TTg c a Th t ng Chính ph ngày 02 tháng 05 n m 1997 v t ng c ng các

bi n pháp c p bách đ b o v và phát tri n r ng

Quy t đ nh s 661/Q -TTg c a Th t ng Chính ph ngày 29 tháng 07 n m 1998 v m c tiêu, nhi m v chính sách và t ch c th c hi n d án tr ng m i 5 tri u ha r ng

Quy t đ nh s 135/1998/Q -TTg c a Th t ng Chính ph ngày 31 tháng 07 n m 1998 phê duy t ch ng trình phát tri n kinh t xã h i các xã đ c bi t khó kh n, vùng núi và vùng sâu, vùng xa

Thông t lien t ch s 666/2001 TTLT/BKH-UBDTMN-TC-XD c a b k ho ch đ u t - u ban dân t c mi n núi- tài chính- Xây d ng ngày 23 tháng 8 n m 2001 v h ng d n qu n lý

đ u t và xây d ng công trình h t ng thu c ch ng trình 135

v ng t lâm nghi p giao đ n t n tay ng i s d ng v i quy n s d ng lâu dài t 20 đ n 50

n m và đ i t ng đ c giao quy n s d ng đ t là h gia đình, cá nhân, t p th ho c các t

ch c xã h i, các t ch c kinh t … đ c pháp lu t quy đ nh m t cách c th Các đ i t ng

nh n r ng đ c c p s xanh ch ng nh n quy n s d ng đ t c a mình và ph i có trách nhi m

ch m sóc, b o v và phát tri n r ng trên m nh đ t đ c giao Ngoài ra nhà n c còn h tr

ti n ch m sóc b o v là 50.000 đ ng/ha/n m và cho phép ng i dân đ c quy n s d ng m t

s s n ph m trong m nh r ng nhà mình đ ph c v cho cu c s ng nh thu hái các lo i lâm

s n m ng, c i và các s n ph m ph khác Hình th c chia r ng theo h , chia g n v trí canh tác

c a h và bình quân kh u m i h nh n t 1.5 đ n 5 ha đ t r ng Giao c di n tích r ng non,

và r ng non có tr l ng thì t ng lên m t cách đáng k t 1368.67 ha n m 1993 lên 2112.64

ha n m 2003; di n tích c và cây b i gi m m nh t 2377.87 ha n m 1993 xu ng còn 1934.21

ha n m 2003 Tuy nhiên theo k t qu đi u tra nghiên c u th c t chúng tôi th y r ng di n tích

r ng thì đã t ng nh ng ch t l ng r ng thì l i gi m m nh, di n tích r ng giàu c a xã còn l i

r t ít kho ng 700 ha ch y u t p trung vào các khu r ng phòng h , r ng đ u ngu n và các khu

r ng qu n lý c ng đ ng, nh ng khu r ng này đ u n m nh ng n i cao d c đ a hình khó kh n

và nh ng khu r ng giàu chi m 9.85%, di n tích r ng trung bình là 1336.99 chi m kho ng 18.81%, di n tích r ng nghèo và r ng non có tr l ng là 2085.56 ha chi m 29.35%, di n tích r ng tái sinh sau n ng r y và các lo i đ t tr ng có c và cây b i là 1945.5 ha chi m