Nghiên Cứu Một Số Đặc Điểm Cấu Trúc Của Loài Thiết Sam Giả Lá Ngắn (Pseudotsuga Brevifolia W.C Cheng & L.K.Fu, 1975) Tại Huyện Nguyên Bình, Cao Bằng

BẾ ÍCH LƯỢNG Tên Đề Tài: “ NGHIÊN CỨU MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM CẤU TRÚC CỦA LOÀI THIẾT SAM GIẢ LÁ NGẮNPseudotsuga brevifolia W.C Cheng & L.K.Fu, 1975 TẠI HUYỆN NGUYÊN BÌNH, CAO BẰNG” KHÓA LUẬ

BẾ ÍCH LƯỢNG

Tên Đề Tài:

“ NGHIÊN CỨU MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM CẤU TRÚC CỦA LOÀI THIẾT

SAM GIẢ LÁ NGẮN(Pseudotsuga brevifolia W.C Cheng & L.K.Fu,

1975) TẠI HUYỆN NGUYÊN BÌNH, CAO BẰNG”

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

Hệ đào tạo : Chính quy Chuyên ngành : Nông Lâm Kết Hợp

Khoá học : 2010 - 2014

Thái Nguyên, năm 2014

BẾ ÍCH LƯỢNG

Tên Đề Tài:

“ NGHIÊN CỨU MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM CẤU TRÚC CỦA LOÀI THIẾT

SAM GIẢ LÁ NGẮN(Pseudotsuga brevifolia W.C Cheng & L.K.Fu,

1975) TẠI HUYỆN NGUYÊN BÌNH, CAO BẰNG”

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

Chuyên ngành : Nông Lâm Kết Hợp

tôi Các số liệu và kết quả nghiên cứu là quá trình điều tra trên thực địa hoàn toàn trung thực, chưa công bố trên các tài liệu, nếu có gì sai tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm!

Thái Nguyên, ngày tháng 05 năm 2014

XÁC NHẬN CỦA GVHD NGƯỜI VIẾT CAM ĐOAN

Đồng ý cho bảo vệ kết quả

trước hội đồng khoa học!

Ths Phạm Thu Hà Bế Ích Lượng

XÁC NHẬN CỦA GV CHẤM PHẢN BIỆN

Giáo viên chấm phản biện xác nhận sinh viên

đã sửa chữa sai sót sau khi Hội đồng chấm yêu cầu!

(Ký, họ và tên)

dụng những kiến thức lý luận vào thực tế và bước đầu làm quen với nghiên cứu khoa học Được sự đồng ý của Khoa Lâm Nghiệp, Trường Đại Học Nông Lâm Thái Nguyên, tôi thực hiện luận văn tốt nghiệp:

“Nghiên cứu đặc điểm cấu trúc quần thể loài Thiết sam giả lá ngắn (Pseudotsuga brevifolia W.C Cheng & L.K.Fu, 1975) tại huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng

Trong xuốt quá trình làm luận văn, tôi đã nhận được sự giúp đỡ tận tình của các thầy cô giáo trong khoa Lâm Nghiệp, của Hạt kiểm lâm huyện Nguyên Bình, Phòng tài nguyên, Và Ủy Ban nhân dân huyện Nguyên Bình, của Trạm kiểm lâm phia oắc phia Đén, Đặc biệt là thầy giáo ThS Lê Văn Phúc, và cô giáo ThS Phạm Thu Hà

Nhân dịp này tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới thầy giáo Lê Văn Phúc, cô giáo Phạm Thu Hà, người trực tiếp hướng dẫn đề tài Tôi xin chân thành cảm ơn khoa Lâm Nghiệp, Hạt kiểm lâm huyện Nguyên Bình, Phòng tài nguyên, Ủy ban nhân dân huyện Nguyên Bình, người thân và bạn bè đồng nghiệp đã ở bên và giúp đỡ tôi hoàn thành bài luận văn tốt nghiệp

Mặc dù đã có nhiều cố gắng, nhưng do kiến thức và kinh nghiệm của bản thân còn nhiều hạn chế, nên trong bản luận văn này không tránh khỏi những sai sót Tôi rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến của các thầy cô giáo, các nhà khoa học và các bạn đồng nghiệp để bản luận văn được hoàn thiện hơn

Thái Nguyên, ngày 25 tháng 05 năm 1014

Sinh viên

Bế Ích Lượng

Từ, cụm từ viết tắt Giải thích

D t Đường kính tán

D 1.3 Đường kính 1.3m ĐDSH Đa dạng sinh học

ĐT –NB Đông tây – Nam bắc

Đ, T, N, B Đông, tây, nam, bắc

Bảng 4.1 Tổ thành và mật độ cây gỗ ở vị trí >1000 m 25

Bảng 4.2 Tổ thành và mật độ cây gỗ ở vị trí < 1000 m 26

Bảng 4.3 Phân bố số cây theo cấp đường kính ở vị trí >1000 m 27

Bảng 4.4 Phân bố số cây theo cấp đường kính ở vị trí <1000m 28

Bảng 4.5 Phân bố loài cây theo cấp đường kính ở vị trí < 1000 m 30

Bảng 4.6 Phân bố loài cây theo cấp đường kính ở vị trí > 1000 m 31

Bảng 4.7 Phân bố số cây theo cấp chiều cao 33

Bảng 4.8 Phân bố số cây theo cấp chiều cao 34

Bảng 4.9 Phân bố loài cây theo cấp chiều cao 36

Bảng 4.10 Phân bố loài cây theo cấp chiều cao 36

Bảng 4.11 Phân bố loài cây theo tầng phiến ở vị trí < 1000 m 38

Bảng 4.12 Phân bố loài theo tầng phiến ở vị trí >1000 m 38

Bảng 4.13 Cấu trúc tổ thành mật độ cây tái sinh 39

Bảng 4.14 Cấu trúc tổ thành mật độ cây tái sinh 40

Bảng 4.15 Mật độ cây tái sinh theo cấp chiều cao 41

Bảng 4.16 Mật độ cây tái sinh theo cấp chiều cao 42

Bảng 4.17 Chất lượng và nguồn gốc cây tái sinh 43

Bảng 4.18 Chất lượng và nguồn gốc cây tái sinh 43

Hình 3.2 Xử lý các cây trên đường ranh giới ô đo đếm 18

Hình 3.3 Khung nhựa 1 x 1 m sử dụng để lập ô dạng bản 21

Hình 4.1 Đồ thị phân bố số cây theo cấp đường kính ở vị trí >1000 m 28

Hình 4.2 Đồ thị phân bố số cây theo cấp đường kính ở vị trí < 1000 m 29

Hình 4.3 Đồ thị phân bố loài cây theo cấp đường kính ở vị trí < 1000 m 30

Hình 4.4 Đồ thị phân bố loài cây theo cấp đường kính 31

Hình 4.5 Phân bố số loài theo nhóm tần số trong quần hợp cây gỗ 32

Hình 4.6 Phân bố số loài theo nhóm tần số trong quần thể 32

Hình 4.7 Đồ thị phân bố số cây theo cấp đường kính ở >1000m 34

Hình 4.8 Đồ thị phân bố số cây theo cấp chiều cao ở vị trí < 1000 m 35

Hình 4.9 Đồ thị phân bố loài cây theo cấp chiều cao ở vị trí >1000 m 36

Hình 4.10 Đồ thị phân bố loài cây theo cấp chiều cao ở vị trí <1000 m 37

Hình 4.11.Đồ thị phân bố loài cây theo tầng phiến ở vị trí < 1000 m 38

Hình 4.12 Đồ thị phân bố loài cây theo tầng phiến ở vị trí >1000 m 39

Hình 4.13 Đồ thị mật độ cây tái sinh theo cấp chiều cao ở vị trí >1000 m 41

Hình 4.14 Đồ thị mật độ cây tái sinh theo cấp chiều cao ở vị trí < 1000 m 42

1.1 Đặt vấn đề 1

1.2 Mục đích nghiên cứu 2

1.3 Mục tiêu nghiên cứu 2

1.3.1 Về lý luận 2

1.4 Ý nghĩa đề tài 2

PHẦN 2: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 4

2.1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu 4

2.1.1 Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu 4

2.1.2 Những nghiên cứu trên thế giới 4

2.1.3 Những nghiên cứu ở Việt Nam 5

2.2 Tổng quan khu vực nghiên cứu 6

2.2.1 Điều kiện tự nhiên khu vực nghiên cứu 6

2.2.2.Tình hình kinh tế - xã hội khu vực nghiên cứu 10

PHầN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 15

3.1 Đối tượng nghiên cứu 15

3.2 Địa điểm và thời gian tiến hành 15

3.2.1 Địa diểm tiến hành nghiên cứu 15

3.2.2 Thời gian tiến hành nghiên cứu 15

3.3 Nội dung nghiên cứu 15

3.3.1 Đặc điểm cấu trúc tổ thành và mật độ cây gỗ 15

3.3.2 Đề xuất một số giải pháp bảo tồn và phát triển loài quý hiếm Error! Bookmark not defined PHẦN 4: KẾT QUẢ VÀ PHÂN TÍCH KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 25

4.1 Đặc điểm cấu trúc tổ thành sinh thái và mật độ cây gỗ 25

4.2 Đặc điểm cấu trúc ngang 27

4.2.1 Phân bố số cây theo cấp đường kính 27

4.2.2 Phân bố loài cây theo cấp đường kính 29

4.2.3 Phân bố loài theo các nhóm tần số xuất hiện 31

4.3 Đặc điểm cấu trúc đứng 33

4.4 Đặc điểm tái sinh tự nhiên 39

4.4.1 Đặc điểm cấu trúc tổ thành mật độ cây tái sinh 39

4.4.2 Phân bố số cây theo cấp chiều cao 41

4.4.3 Chất lượng và nguồn gốc cây tái sinh 43

4.5 Đề xuất một số giải pháp 44

PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 45

5.1.Kết luận 45

5.3 Kiến nghị 46

TÀI LIỆU THAM KHẢO 47

PHẦN 1

MỞ ĐẦU 1.1 Đặt vấn đề

Rừng là một trong những tài nguyên thiên nhiên quan trọng nhất và vô cùng quý giá của Việt Nam Rừng cung các vật liệu cần thiết cho cuộc sống hằng ngày cho cuộc sống con người như gỗ, củi, thức ăn, thuốc chữa bệnh, giúp điều hòa nhiệt

độ, nước ở các con sông và ngăn chặn xói mòn đất Rừng Việt Nam còn có tầm quan trọng đối với thế giới do đây là nơi sinh sống của nhiều loài động, thực vật, và côn trùng rất phong phú và độc đáo của riêng Việt Nam Tuy nhiên, trong vòng 50 năm gần đây rừng đã bị tàn phá rất nặng nề, phần lớn những khu rừng còn lại nằm tập trung ở các vùng núi cao

Trong các khu rừng như vậy cây lá kim đóng một vai trò rất quan trọng

về sinh thái cũng như về khả năng cung cấp gỗ và các lâm sản khác Cây lá kim là một phần của một trong hai nhóm thực vật bậc cao, nhóm cây hạt trần (Gymnospermae) Cây hạt trần có nguồn gốc từ trên 300 triệu năm trước và trong thời gian dài đã từng tạo thành thảm thực vật chính trên trái đất Hiện nay chỉ có khoảng 900 loài cây hạt trần, bao gồm cả các loài Tuế, Gắm (Gnetum) và những nhóm nhỏ khác Cây lá kim là nhóm cây có nhiều nhất trong cây hạt trần Tất cả các loài cây lá kim đều thụ phấn nhờ gió với các nón đực và nón cái (hoa) riêng biệt hoặc trên các cây khác nhau (phân tính khác gốc như ở phần lớn họ Kim Giao – Podocarpaceae) hoặc trên các phần khác nhau của cùng một cây (phân tích cùng gốc như ở các loài thông – Pinus)

Theo sách “Thông Việt Nam: Nghiên cứu hiện trạng bảo tồn năm 2004” [2] thì Thiết sam giả lá ngắn là 1 trong số 33 loài Thông của Việt Nam được xếp vào danh sách các loài bị đe dọa tuyệt chủng ở mức độ quốc gia và quốc tế

Trên thế giới, Thiết sam giả lá ngắn gặp ở các vùng núi đá vôi của hai tỉnh Quảng Đông và Quảng Tây Trung Quốc

Ở Việt Nam, kết quả điều tra nhiều năm cho thấy, Thiết sam giả lá ngắn được phân bố trên núi đá vôi của các tỉnh Hà Giang, Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn ở độ cao từ 500-1500 m so với mực nước biển Loài này mang nhiều ý nghĩa về sinh thái, giá trị thương mại, giá trị sử dụng, giá trị văn hóa cảnh quan

Hiện nay vùng phân bố đang bị thu hẹp dần, số lượng cá thể loài còn lại rất ít do con người khai thác vì mục đích thương mại, làm đồ thủ công mỹ nghệ, khả năng tái sinh trong tự nhiên kém dẫn đến nguy cơ bị tuyệt chủng

Thiết sam giả lá ngắn được đề nghị loài bổ xung vào danh lục các loài quý hiếm và nguy cấp theo nghị định 32/NĐ-CP/2006 nghiêm cấm khai thác

và sử dụng với mục đích thương mại Thuộc bậc VU theo sách đỏ Việt Nam

2007 và danh lục đỏ IUCN 2007

Hiện nay, ở nước ta các nghiên cứu về loài Thiết sam giả lá ngắn còn hạn chế, các nghiên cứu chỉ tập trung vào mô tả đặc điểm hình thái, sinh thái, các thông tin về khả năng tái sinh trong tự nhiên còn ít

Vậy để bảo tồn loài thiết sam giả lá ngắn cần phải nghiên cứu về đặc điểm phân bố, sinh vât học, sinh thái học,vật hậu các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng tái sinh Để làm được điều này chúng ta phải hiểu biết đấy đủ những quy luật sinh sống của quần thể Thiết sam giả lá ngắn, từ thực tế trên kết hợp

với những kiến thức đã học tôi tiến hành: “Nghiên cứu đặc điểm cấu trúc

quần thể loài Thiết sam giả lá ngắn (Pseudotsuga brevifolia W.C Cheng &

L.K.Fu, 1975) tại huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng

1.2 Mục đích nghiên cứu

Dựa trên cơ sở nghiên cứu đặc điểm cấu trúc quần thể loài Thiết sam giả

lá ngắn tại huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng nhằm đưa ra được những giải pháp bảo tồn và phát triển loài quý hiếm đang có nguy cơ tuyệt chủng này

1.3 Mục tiêu nghiên cứu

1.3.1 Về lý luận

- Nghiên cứu đặc điểm cấu trúc rừng tự nhiên có Thiết sam giả lá ngắn

phân bố ở huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng và mô phỏng quy luật

- Đề xuất các giải pháp quản lý, phát triển và bảo tồn loài Thiết sam giả

lá ngắn

1.4 Ý nghĩa đề tài

1.4.1 Ý nghĩa học tập và nghiên cứu khoa học

- Giúp cho sinh viên củng cố, hệ thống lại kiến thức đã học và vận dụng vào thực tế sản xuất

- Làm quen với một số phương pháp được sử dụng trong nghiên cứu đề tài cụ thể

- Học tập, hiểu biết thêm về kinh nghiệm, kỹ thuật được áp dụng trong thực tiễn tại địa bàn nghiên cứu

1.4.2 Ý nghĩa thực tiễn sản xuất

Biết được tầm quan trọng của công tác bảo tồn, các hoạt động của công tác bảo tồn

Biết được đặc điểm phân bố, đặc điểm sinh thái, đặc điểm cấu trúc, tình trạng và vai trò của loài Thiết sam giả lá ngắn

PHẦN 2 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

2.1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu

2.1.1 Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu

- Cấu trúc rừng: là sự sắp xếp tổ chức nội bộ của các thành phần sinh

vật trong hệ sinh thái rừng mà qua đó các loài có đặc điểm sinh thái khác nhau có thể cùng sinh sống hòa thuận trong một khoảng không gian nhất định trong một giai đoạn phát triển của rừng Cấu trúc rừng vừa là kết quả vừa là

sự thể hiện các mối quan hệ đấu tranh sinh tồn và thích ứng lẫn nhau giữa các thành phần trong hệ sinh thái với nhau và với môi trường sinh thái Cấu trúc rừng bao gồm cấu trúc sinh thái, cấu trúc hình thái và cấu trúc tuổi

- Cấu trúc rừng phản ánh điều kiện sinh thái Cụ thể: Những nơi có điều kiện môi trường khắc nghiệt, cấu trúc rừng đơn giản chỉ gồm những loài cây chống chịu được môi trường đó Nơi có môi trường thuận lợi, cấu trúc rừng phức tạp và gồm nhiều loài cạnh tranh, có phần cộng sinh, ký sinh (các loại rêu, địa y…) Vùng ôn đới, cấu trúc rừng thường là thuần loài, đều tuổi, một tầng, rụng lá Vùng nhiệt đới như Việt Nam, cấu trúc rừng tự nhiên điển hình là rừng hỗn loài, nhiều tầng, thường xanh quanh năm

- Ngay trong một khu vực nhất định như ở sườn đồi, đỉnh đồi và ven khe suối cạn cũng có những kiểu thảm thực vật khác nhau Thậm chí trong một kiểu thảm thực vật (cùng một trạng thái rừng) thì đặc điểm cấu trúc, khả năng tái sinh, mật độ cây rừng và phân bố số loài cây tại vị trí này cũng có thể hoàn toàn khác so với vị trí khác Điều đó đã nói lên cây rừng chịu ảnh hưởng sâu sắc của điều kiện sinh thái

2.1.2 Những nghiên cứu trên thế giới

2.1.2.1 Những nghiên cứu về cấu trúc

Các nghiên cứu về cấu trúc sinh thái của rừng mưa nhiệt đới đã được Richards P.W (1933 – 1934), Baur G (1976) [3], Odum (1971)

[8] tiến hành.Các nghiên cứu này thường nêu lên quan điểm, khái niệm và

mô tả định tính về tổ chức thành dạng sống và tầng phiến của rừng

Baur G (1976) [3] đã nghiên cứu các vấn đề về cơ sở sinh thái học nói chung, về cơ sở sinh thái học trong kinh doanh rừng mưa nói riêng, trong đó

đi sâu nghiên cứu các nhân tố cấu trúc rừng, các kiểu xử lý về mặt lâm sinh áp dụng cho rừng mưa tự nhiên

Odum (1971) [8] đã hoàn chỉnh học thuyết về hệ sinh thái trên cơ sở thuật ngữ hệ sinh thái(ecosystem) của tansley A.P năm 1935.Khái niệm hệ sinh thái được làm sáng tỏ là cơ sở để nghiên cứu các nhân tố cấu trúc trên quan điểm sinh thái học

2.1.2.2 Những nghiên cứu về tái sinh rừng

Tái sinh rừng là một quá trình sinh học mang tính đặc thù của hệ sinh thái rừng, biểu hiện của nó là sự xuất hiện của một thế hệ cây con của những loài cây gỗ ở những nơi còn hoàn cảnh rừng: Dưới tán rừng, chỗ trống trong rừng, đất rừng sau khai thác, đất rừng sau nương rẫy.Vai trò của lớp cây con này là thay thế thế hệ cây già cỗi.Vì vậy tái sinh rừng hiểu theo nghĩa hẹp là quá trình phục hồi thành phần cơ bản của rừng, chủ yếu là tầng cây gỗ

Trên thế giới những nghiên cứu về tái sinh rừng đã được tiến hành từ lâu, trong đó đáng chú ý là các công rình nghiên cứu của Richards, P W (1952), Bernard Rollet (1974), tổng kết các kết quả nghiên cứu về phân bố cây tái sinh tự nhiên đã nhận xét: Trong các ô có kích thước nhỏ (1 x 1m, 1x 1,5m) cây tái sinh có dạng phân bố cụm, một số ít có phân bố Poison

Baur G.N (1962) cho rằng sự thiếu hụt ánh sáng ảnh hưởng đến sự phát triển của cây con còn đối với sự nảy mần và phát triển của cây mần ảnh hưởng này thường không rõ ràng và thảm cỏ cây bụi có ảnh hưởng đến sự phát triển của cây tái sinh

2.1.3 Những nghiên cứu ở Việt Nam

2.1.3 Những nghiên cứu về cấu trúc rừng

Trong những năm gần đây nghiên cứu về cấu trúc rừng đã được nhiều tác giả quan tâm vì cấu trúc rừng là cơ sở cho việc đề xuất các biện pháp tác động vào rừng hợp lý

Đào Công Khanh (1996)[5], Bảo Huy (1993)[1] đã căn cứ vào tổ thành loài cây mục đích để phân loại rừng phục vụ cho việc xây dựng các biện pháp lâm sinh

Mối quan hệ giữa cấu trúc rừng với lớp cây tái sinh trong rừng hỗn loài cũng được đề cập trong công trình nghiên cứu của Nguyễn Văn Trương (1983) [10] Theo tác giả, cần phải thay đổi cách khai thác rừng cho hợp lý vừa cung cấp được gỗ, vừa nuôi dưỡng và tái sinh được rừng Muốn đảm bảo cho rừng phát triển liên tục trong điều kiện quy luật đào thải tự nhiên hoạt động thì rõ ràng là lớp cây dưới phải nhiêu hơn lớp cây kế tiếp nó ở phía trên Điều kiện này không thực hiện được trong rừng tự nhiên ổn định mà chỉ có trong rừng chuẩn có hiện tượng tái sinh liên tục đã được điều tiết khéo léo của con người

Thái Văn Trừng (1978)[9] khi nghiên cứu về thảm thực vật rừng Việt Nam, đã kết luận: ánh sáng là nhân tố sinh thái khống chế và điểu khiển quá trình tái sinh tự nhiên trong thảm thực vật rừng Nếu các điều kiện khác của môi trường như đất rừng, nhiệt độ, độ ẩm dưới tán rừng chưa thay đổi thì tổ hợp các loài cây tái sinh không có những biến đổi lớn và cũng không diễn thế một cách tuần hoàn trong không gian và theo thời gian mà diễn thế theo những phương thức tái sinh có quy luật nhân quả giữa sinh vật và môi trường

2.1.3.2 Những nghiên cứu về tái sinh rừng

Đã có nhiều công trình nghiên về tái sinh rừng của các tác giả như: Viện điều tra – Quy hoạch rừng, Thái Văn Trừng (1978) [9], Phùng Ngọc Lan (1984) [6], Vũ Tiến Hinh (1991) [4]

Vũ Tiến Hinh (1991) [4] nghiên cứu tái sinh rừng tự nhiên ở Hữu Lũng

và Ba chẽ, đưa ra kết luận: Hệ số tổ thành tính theo % số lượng cây tái sinh và tầng cây cao có liên quan chặt chẽ với nhau và theo dạng đường thẳng

2.2 Tổng quan khu vực nghiên cứu

2.2.1 Điều kiện tự nhiên khu vực nghiên cứu

2.2.1.1 Điều kiện tự nhiên

a Vị trí địa lý khu vực nghiên cứu

Nguyên Bình là một huyện vùng cao nhưng cũng là một huyện trung tâm của tỉnh Cao Bằng Nguyên Bình có địa hình phức tạp, dân cư phân tán, giao thông khó khăn Nguyên Bình có 18 xã và 2 thị trấn với tổng diện tích tự nhiên

là 83.915,71 ha

Huyện Nguyên Bình nằm ở vị trí toạ độ 105040’ kinh độ Đông, 22030’

đến 220

50’ vĩ độ Bắc

- Phía Đông giáp huyện Hoà An;

- Phía Tây giáp huyện Bảo Lạc và Ba Bể tỉnh Bắc Kạn;

- Phía Nam giáp huyện Ngân Sơn tỉnh Bắc Kạn;

- Phía Bắc giáp huyện Thông Nông

b Địa hình, địa mạo

Huyện Nguyên Bình có địa hình núi đồi phức tạp, chủ yếu là núi đá vôi, độ dốc lớn, chia cắt mạnh và cao từ 700m - 1.300m Điểm cao nhất là 1.931m (Phía Oắc), điểm thấp nhất 100m Độ cao trung bình của huyện là 1.100 m Nhìn chung, địa hình của các xã trên địa bàn huyện Nguyên Bình nằm trên vùng núi cao có cao độ từ 500m (Thái Học, Tam Kim, Hưng Đạo, Mai Long) đến 1.400m (Quang Thành, Thành Công, Triệu Nguyên, Yên Lạc)

- Theo kiến tạo địa hình, huyện Nguyên Bình chia thành 2 vùng rõ rệt: + Vùng núi đất gồm các xã: Lang Môn, Bắc Hợp, Minh Tâm, Minh Thanh, Tam Kim, Quang Thành, Thịnh Vượng, Thành Công, Hoa Thám, Thể Dục, Hưng Đạo và thị trấn Nguyên Bình

+ Vùng núi đá gồm các xã: Thái Học, Vũ Nông, Yên Lạc, Triệu Nguyên, Mai Long, Phan Thanh, Ca Thành và thị trấn Tĩnh Túc

c Điều kiện địa chất – thổ nhưỡng

* Tài nguyên đất

Nhìn chung tài nguyên đất của huyện Nguyên Bình khá phong phú Theo kết quả tổng hợp trên bản đồ thổ nhưỡng 1/25.000 thì trên địa bàn huyện

có 18 loại đất chính trong bảng sau đây:

Bảng 2.1: Thổ nhưỡng huyện Nguyên Bình

5 Đất nâu đỏ trên đá mắc Bazơ và trung tính Fk 1.630

8 Đất đỏ vàng trên đá sét và biến chất Fs 39.950

12 Đất mùn nâu đỏ trên đá mắc ma Bazơ trung tính Hk 2.410

* Tài nguyên nước

Tài nguyên nước bao gồm nguồn nước mặt và nước ngầm Nước mặt phân bố chủ yếu ở hệ thống sông, suối, ao, hồ, kênh, rạch và nguồn nước ngầm tập trung ở các thung lũng

Đặc điểm chung của huyện nơi vùng núi đá vôi cao có nhiều hang động catxtơ, nên nguồn nước mặt cũng như nguồn nước ngầm rất nghèo, gây khó khăn cho những xã vùng cao núi đá của huyện

* Tài nguyên rừng

Đất lâm nghiệp hiện nay tính toàn huyện có: 71.876,67 ha chiếm 85,65

% diện tích đất tự nhiên Diện tích đất có rừng là 54.689,72 ha, trong đó có: rừng sản xuất 1.567,09 ha; rừng phòng hộ 50.038,63ha và rừng đặc dụng 3.093,00 ha

Nhiều loại gỗ quý như Lát, Nghiến, Thiết sam giả lá ngắn, gỗ nhóm 1,

2, 3 tuy đã được chăm sóc bảo vệ nhưng tỷ lệ còn lại rất ít, chủ yếu là rừng tái sinh; hiện còn chủ yếu là chủng loại cây thuộc nhóm 4, 5, 6 Về rừng trồng, ngoài thông và sa mộc, cây trúc sào là cây có giá trị kinh tế đang được nhiều địa phương quan tâm phát triển Trên rừng còn có nhiều động vật hoang dã, các loại lâm sản có khả năng khai thác như: Măng, Mấm hương, Mộc nhĩ, Sa nhân, Thảo quả đang bị khai thác vô tổ chức, không có kế hoạch bảo vệ nguồn gen lâu dài

d Điều kiện khí hậu – thủy văn

• Điều kiện khí hậu

Huyện Nguyên Bình thuộc vùng khí hậu á nhiệt đới với 2 mùa rõ rệt:

- Mùa khô từ tháng 11 năm trước đến tháng 4 năm sau, chịu ảnh hưởng của gió mùa Đông Bắc khô hanh, thường xảy ra những đợt rét đậm kéo dài kèm theo sương muối (tháng 12 và tháng 1, tháng 2) Độ ẩm không khí trung bình 82%/năm Lượng bốc hơi bình quân trong năm 831,6mm, lượng bốc hơi lớn tập trung từ tháng 12 đến tháng 3 năm sau, do đó trong các tháng này thường xuyên xảy ra khô hạn;

- Mùa mưa bắt đầu từ tháng 5 đến tháng 10, thời tiết nóng ẩm, lượng mưa trung bình 1200mm Trong đó mưa lớn nhất trung bình 2.043,7mm Lượng mưa trong năm phân bố không đều thường tập trung vào các tháng 6, tháng 7 và tháng 8 Nhiệt độ trung bình hàng năm là 200C, cao nhất khoảng

35 - 360C, thấp nhất từ 00C đến 60C

+ Gió bão: Gió Đông Nam và Đông Bắc là 2 hướng gió chủ đạo của huyện, tốc độ trung bình 1,4 m/giây, mạnh nhất lên đến 20 m/giây, bị ảnh hưởng bởi bão và áp thấp nhiệt đới Sương muối năm nào cũng tập trung vào tháng giêng, tháng 2 ít nhất 2 - 3 ngày, có nơi có năm kéo dài 5 - 7 ngày, sương mù thường xuyên xuất hiện ở những vùng núi khe sâu, kéo dài thời gian từ 2 - 4 giờ/ngày

* Điều kiện thủy văn

Chế độ thủy văn các con sông phụ thuộc chủ yếu vào chế độ mưa và khả năng điều tiết của lưu vực Do đó, cùng với diễn biến lượng mưa hàng tháng trong năm thì chế độ thủy văn trên các con sông cũng thay đổi theo hai mùa rõ rệt, mùa lũ và mùa cạn Đa số các con sông, suối trên địa bàn huyện Nguyên Bình đều bắt nguồn từ những dãy núi cao trên 1.000 m ở các xã Thành Công, Hưng Đạo, Quang Thành, Tam Kim, Hoa Thám chảy về Hoà

An Sông lớn nhất của huyện là sông Hiến Ngoài ra, huyện còn có 2 con sông nhỏ chảy qua là sông Năng và sông Nguyên Bình (sông Năng chảy dọc địa giới giữa Nguyên Bình với Ba Bể rồi chảy về Bắc Kạn; sông Nguyên Bình bắt nguồn từ những dãy núi cao Tĩnh Túc chảy qua xã Thể Dục, thị trấn Nguyên Bình, xã Bắc Hợp rồi chảy ra Hoà An)

2.2.2.Tình hình kinh tế - xã hội khu vực nghiên cứu

2.2.2.1 Dân số, lao động, việc làm và đời sống dân cư

* Dân số

Trên địa bàn toàn huyện Nguyên Bình có 07 dân tộc sinh sống kết quả điều tra dân tộc có:

Dân tộc Tày, Nùng chiếm 47,0 %

Dân tộc Dao chiếm 38,7 %

Dân tộc Mông chiếm 5,6 %

Dân tộc Kinh chiếm 8,6 %

Và các dân tộc khác chiếm tỷ lệ rất ít 0,1%

Tổng dân số toàn huyện là 39 644 người Mật độ dân số bình quân chung của huyện là 47 người/km2 Dân cư của huyện phân bố không đồng đều giữa các xã Nơi có mật độ đông dân nhất là Thị trấn Nguyên Bình 207 người/km2 và Thị trấn Tĩnh Túc 165 người/km2 Nơi có mật độ thấp nhất là xã Thịnh Vượng 16 người/km2

* Lao động, việc làm và đời sống dân cư

Lao động trên địa bàn huyện chủ yếu là theo mùa vụ, do vậy hướng giải quyết việc làm là khắc phục tình trạng bán thất nghiệp bằng các hình thức đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu cây trồng và vật nuôi Đầu tư thâm canh tăng vụ, nâng cao giá trị sản xuất của ruộng đất, phát triển tiểu thủ công nghiệp và ngành nghề,

phát triển kinh tế dịch vụ Tạo điều kiện cho nhân dân được vay vốn lãi suất ưu đãi, đẩy mạnh công tác khuyến nông, khuyến lâm nhằm trang bị cho nông dân kiến thức thâm canh, ứng dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất

2.2.2.2 Các hoạt động kinh tế trong khu vực

* Sản xuất nông nghiệp

- Ngành trồng trọt

Cây trồng nông nghiệp huyện Nguyên Bình chủ yếu là cây lúa, cây ngô

và các loại cây khác như: khoai, sắn, rau đậu các loại Ngoài ra, một số dược liệu có giá trị cũng từng bước được đầu tư trồng và chăm sóc như sa nhân, sâm đất, …

Diện tích trồng một số cây trồng chủ yếu năm 2010:

+ Diện tích Trúc sào là: 1435 ha

+ Diện tích Dong riềng: 100 ha

+ Diện tích Đỗ tương: 309 ha

+ Diện tích cây Lạc: 152 ha

+ Diện tích Chè chất lượng cao khoảng 7 ha

+ Diện tích cây Dược liệu: 3,4 ha

+ Trồng cây Thảo quả: 53 ha

Ngoài ra, các vùng có tiểu khí hậu đặc trưng có thể sản xuất các sản phẩm hàng hóa khác như trồng thuốc lá nguyên liệu tại các xã Tam Kim, Minh Tâm, Bắc Hợp, Minh Thanh và trồng rau trái vụ tại các xã như Thái Học, Thành Công, Yên Lạc

- Ngành chăn nuôi

Phát triển chăn nuôi theo điều kiện từng vùng, đưa chăn nuôi trở thành ngành chính và chiếm tỷ trọng lớn trong kinh tế nông nghiệp, chú trọng chăn nuôi đại gia súc Theo thống kê, năm 2010 tổng đàn trâu là 10.571 con, bò là

13 176 con, tổng đàn ngựa 263 con

Chăn nuôi lợn cũng được quan tâm phát triển mạnh, năm 2005 tổng đàn lợn 25.800 con đến năm 2010 là 29.554 con Đàn gia cầm năm 108.200 con

và đến năm 2010 là 111.000 con Các giống vật nuôi chủ yếu là giống cũ địa phương Các loại giống này tuy năng suất không cao nhưng lại thích nghi với

khí hậu, cách chăn nuôi của đồng bào Chăn nuôi ở nhiều vùng vẫn còn duy trì theo phương thức thả rông, ít được đầu tư, do vậy năng suất còn thấp

- Thuỷ sản

Do điều kiện tự nhiên của huyện không thuận lợi nên việc nuôi trồng thủy sản trong những năm qua chưa phát triển và tỷ trọng chưa đáng kể trong

cơ cấu ngành nông nghiệp Đến nay, mới có gần 16 ha ao, hồ chủ yếu ở các

xã Tam Kim, Minh Tâm, Thị trấn Nguyên Bình, Minh Thanh, một số ít còn lại ở các xã Lang Môn, Bắc Hợp, Thể Dục, Quang Thành

* Sản xuất lâm nghiệp

Rừng núi chiếm đại đa số diện tích tự nhiên ở các xã Hầu hết là rừng

tự nhiên đã được tổ chức giao khoán đến từng hộ quản lý khoanh nuôi và bảo

vệ Biện pháp chính hiện nay của huyện là khoanh nuôi tái sinh rừng tự nhiên hiện có Thông qua các chương trình dự án như 327, ĐCĐC và dự án 5 triệu

ha rừng đến năm 2009 keo lai trồng được 33,7 ha; cây Thông, Sa Mộc trồng được 96,1 ha Trong những năm qua rừng đã được phục hồi và phát triển, thảm thực vật rừng khá phong phú, tập đoàn cây phong phú, nhiều tầng lớp khác nhau nhưng tỷ lệ các nhóm gỗ quý như lát, nghiến còn rất ít do bị khai thác tràn lan không kiểm soát được

Thực hiện mục tiêu phủ xanh đất trống đồi núi trọc và phát triển kinh tế rừng, huyện đã tiếp tục triển khai giao đất, giao rừng, trồng rừng, chăm sóc khoanh nuôi bảo vệ rừng Đến nay công tác giao đất lâm nghiệp cơ bản hoàn thành Và đã thu hút các nhà đầu tư tham gia khai thác và trồng rừng kinh tế, nâng tỷ lệ che phủ rừng của huyện từ 45% năm 2005 lên 50,8% năm 2010 Hiện nay, trên địa bàn huyện có 3 doanh nghiệp đang đầu tư trồng rừng sản xuất gắn với chế biến Tuy nhiên, vẫn còn hiện tượng phá rừng làm nương rẫy, khai thác vận chuyển tài nguyên rừng trái phép Đầu năm 2010, do khô hạn kéo dài và ý thức kém của một số người dân dẫn đến tình trạng cháy rừng xảy ra ở một số xã

Nhìn chung, trong những năm qua, đất lâm nghiệp có rừng đã ngày càng được mở rộng Đã có sự đầu tư thích đáng cho công tác khoanh nuôi, tái sinh và trồng rừng mới Nhiều khu vực gỗ quý như Lát, Nghiến…được chăm

sóc, bảo vệ; nạn phá rừng chuyển mục đích đất lâm nghiệp sang mục đích khác từng bước được hạn chế

2.3.2.3 Giáo dục và Đào tạo

Ngành giáo dục – đào tạo có nhiều chuyển biến tiến bộ, chất lượng giáo dục ngày càng được nâng cao, cơ sở vật chất phục vụ cho sự nghiệp giáo dục được đầu tư ngày càng nhiều cả về số lượng lẫn chất lượng Số trẻ trong độ tuổi đi học được được huy động ra lớp đạt từ 95% trở lên

Về phổ cập giáo dục THCS đạt 8/20 đơn vị, vượt mục tiêu đề ra, xóa

mù chữ đạt 100% số xã, thị trấn

Tuy nhiên, vẫn còn một số hạn chế, bất cập như việc chống mù chữ ở một số xã chưa được quan tâm thường xuyên, còn khoán cho ngành giáo dục, xảy ra hiện tượng tái mù chữ trở lại; số trẻ có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn chưa đến lớp học chiếm khoảng 4% so với tổng số trẻ trong độ tuổi, chất lượng dạy và học chưa đồng đều, nhiều phân trường, lớp trẻ cơ sở vật chất còn thiếu thốn, tạm bợ

2.2.2.4 Y tế

Mạng lưới y tế từ huyện đến xã được quan tâm, đầu tư xây dựng Đến nay, có 20/20 xã, thị trấn được xây dựng nhà trạm kiên cố để phục vụ cho việc khám và chữa bệnh cho nhân dân Chú trọng xây dựng đội ngũ cán bộ y

tế từ huyện đến xã, nâng cao chất lượng khám chữa bệnh, thực hiện tốt các chương trình mục tiêu quốc gia, đẩy mạnh công tác tuyên truyền phòng chống các bệnh xã hội, quan tâm đào tạo bồi dưỡng đội ngũ cán bộ y tế để thực hiện tốt chương trình tăng cường cán bộ y tế về các xã và từng bước nâng cao chất lượng khám chữa bệnh ở tuyến huyện và các phân viện

2.2.2.5 Giao thông, cơ sở hạ tầng

* Hệ thống giao thông

Do địa hình của huyện Nguyên Bình là vùng đồi, núi cao, có các thung lũng, địa hình bị các dãy núi đá vôi chia cắt, nhiều khe suối, khí hậu núi cao ẩm ướt Vì vậy, đường giao thông phải bám theo sườn núi, quanh co, hiểm trở Trên địa bàn có đường Quốc lộ 3, Quốc lộ 34; đường tỉnh lộ 202, 212 đi qua, đường huyện có 13 tuyến, đường xã hầu như các tuyến này chưa được đầu tư, nhân dân qua lại chỉ theo đường mòn, xe cơ giới không thể đi lại được

- Đường huyện đầu tư xây dựng mới và cải tạo, nâng cấp được 67,7 km

- Đường xã đầu tư xây dựng được 224,8 km

- Cầu dân sinh đầu tư được 13 công trình với tổng chiều dài là 231 km Tuy nhiên, ở những nơi vùng sâu vùng xa, vùng núi đá thì hầu như chưa có đường giao thông đi lại, đây cũng là một yếu tố thuận lợi cho công tác xây dựng và bảo vệ các loài động, thực vật quý hiếm

* Thuỷ lợi

Tính đến nay trên địa bàn huyện gồm có:

+ 336 Hệ thống kênh mương các loại với chiều dài hàng trăm km với diện tích khoảng 15,50 ha

+ 28 Hệ thống phai đập dâng nước (chủ yếu là phai tạm bằng tre, gỗ, đá) chiếm diện tích khoảng 0,8 ha

+ Một hệ thống hồ chứa nước chiếm diện tích 3 ha

+ 182 Khe lạch, guồng cọn chiếm diện tích 4,55 ha

Ngoài ra trên địa bàn huyện còn có 854 bể nước ăn phục vụ cho 787 hộ

* Hệ thống điện

Hiện nay, huyện có 13/20 xã, thị trấn có lưới điện quốc gia đến trung tâm, gần 60% số hộ được sử dụng điện Do dân cư phân tán, việc đầu tư lưới điện tốn kém, nên tỷ lệ hộ chưa được sử dụng điện quốc gia còn nhiều, chủ yếu ở vùng sâu, vùng xa

* Hệ thống cung cấp nước sinh hoạt

Hiện nay, hệ thống cấp nước trên địa bàn toàn huyện chưa có Thị trấn Nguyên Bình và Tĩnh Túc đã được nghiên cứu và lập dự án đầu tư nhưng chưa được xây dựng Nhân dân trong huyện đang dùng nước tự chảy hoặc tự đào giếng để lấy nước sinh hoạt, vì vậy chưa được đảm bảo về vệ sinh môi trường nguồn nước nhất là về mùa mưa lũ

Phần 3 ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

3.1 Đối tượng nghiên cứu

- Thiết Sam giả lá ngắn (Pseudotsuga brevifolia W.C.Cheng & L.K.Fu 1975) thuộc họ Thông Pinaceae

- Giới hạn của đề tài tài tập trung nghiên cứu về cấu trúc, phân bố và tình trạng của quần thể loài Thiết sam giả lá ngắn phân bố tự nhiên tại hai xã

Ca Thành và xã Triệu Nguyên huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng

3.2 Địa điểm và thời gian tiến hành

3.2.1 Địa diểm tiến hành nghiên cứu

-Đề tài tập trung triển khai tại hai địa điểm là: Xã Triệu Nguyên, Xã Ca Thành, Huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng

3.2.2 Thời gian tiến hành nghiên cứu

- Đề tài tiến hành thu thập số liệu nghiên cứu, phân tích và tổng hợp tài liệu hoàn thiện đề tài dự khiến vào khoảng từ tháng 2 đến tháng 5 năm 2014

3.3 Nội dung nghiên cứu

3.3.1 Đặc điểm cấu trúc tổ thành và mật độ cây gỗ

3.3.2 Đặc điểm cấu trúc ngang

- Phân bố số cây theo cấp đường kính

- Phân bố loài cây theo cấp đường kính

- Phân bố loài cây theo nhóm tần số xuất hiện

+ Quy luật tương quan Hvn/D1.3

3.3.3 Đặc điểm cấu trúc đứng

- Phân bố số cây theo cấp chiều cao

- Phân bố loài cây theo cấp chiều cao

- Phân bố loài cây theo tầng phiến

3.3.4 Đặc điểm tái sinh tự nhiên

- Đặc điểm cấu trúc tổ thành mật độ cây tái sinh

- Phân bố số cây theo cấp chiều cao, chất lượng và nguồn gốc cây tái sinh

3.3.5 Đề xuất một số biện pháp bảo tồn và phát triển loài cây quý hiếm

3.4.2 Phương pháp kế thừa tài liệu có sẵn ở địa phương

- Thu thập các số liệu có sẵn: Bản đồ, các tài liệu nghiên cứu về thực vật, hệ sinh thái rừng, điều kiện tự nhiên, dân sinh, kinh tế - xã hội… tại khu vực nghiên cứu và các tài liệu nghiên cứu có liên quan từ trước đến nay

3.4.3 Phương pháp luận

- Vận dụng quan điểm sinh thái phát sinh quần thể trong thảm thực vật rừng nhiệt đới của Thái Văn Trừng (1978) Chuyên đề đã sử dụng phương pháp điều tra ô tiêu chuẩn đại diện ở khu vực nghiên cứu, số liệu đảm bảo tính đại diện, khách quan và chính xác Chuyên đề sử dụng các phương pháp phân tích số liệu truyền thống, phương pháp kế thừa các tư liệu, số liệu có liên quan

3.4.4 Ngoại nghiệp

3.4.4.1 Phỏng vấn người dân

- Phỏng vấn những người am hiểu về các loài cây Thiết Sam Gỉa lá ngắn tại khu vực điều tra như các cụ già người dân bản địa sống gần rừng, cán

bộ kiểm lâm trên địa bàn

3.4.4.2 Phương pháp lập điều tra theo tuyến

- Tuyến điều tra được lấp từ chân lên tới đỉnh, đi qua các trạng thái rừng, tiến hành lập OTC tạo những nơi có quần thể loài Thiết sam giả lá ngắn phân bố Tùy điều kiện thực tế có thể tiến hành lập 4 tuyến điều tra theo 4 hướng khác nhau: Đông, Tây, Nam và Bắc

3.4.5 Phương pháp điều tra ô tiêu chuẩn

Để mô tả một quần xã thực vật, số liệu cần phải được thu thập trên một

số ô tiêu chuẩn (OTC) có diện tích đủ lớn Việc áp dụng phương pháp điều tra theo OTC ngẫu nhiên

Cách lập ô

Cách bố trí các ô đo đếm được thể hiện trong hình 3.1

- Đối với ô tiêu chuẩn (OTC) tạm thời:

+ Đối với rừng núi đá, diện tích OTC: 500 m2 (25 m x 20 m), hình dạng OTC phụ thuộc vào địa hình

+ Đối với đất có rừng tự nhiên trên núi đất, diện tích OTC: 2500 m2 (50 m x 50 m), hình dạng OTC phụ thuộc vào địa hình

+ Phân bố: OTC đặt ngẫu nhiên, đại diện cho từng nhóm thực vật khác nhau, đại diện cho địa hình, độ dốc, điều kiện thổ nhưỡng khác nhau

+ Các OTC được đánh dấu ngoài hiện trường thông qua hệ thống cột mốc gồm 4 cột đặt ở 4 góc của ô Phần trên mặt đất 0,5m ghi rõ số hiệu OTC

và hướng xác định các góc còn lại

- Đối với ô thứ cấp và ô dạng bản

+ Trong OTC, lập 5 ô thứ cấp 25m2 (5 m x 5m) theo đường chéo của OTC Trong một ô thứ cấp lập 1 ô dạng bản 1m2 (1 m x 1 m) ở chính giữa để điều tra cây bụi thảm tươi, đất và vật rơi rụng

Hình 3.1 Cách bố trí các ô đo đếm trong ô tiêu chuẩn diện tích 2500 m2

b Điều tra nhóm cây gỗ trên ô tiêu chuẩn

- Đối tượng đo đếm: Tất cả các cây gỗ có D1,3 ≥ 5cm

- Nội dung đo đếm:

(1) Đo đường kính:

Đo đường kính các cây gỗ tại vị trí chiều cao ngang ngực (1,3 m)

Trường hợp cây hai thân: Nếu chia thân từ vị trí 1,3m trở xuống thì coi như hai cây, còn nếu chia thân trên 1,3m thì coi như một cây

Những cây nằm trên ranh giới OTC được xử lý như sau: Chỉ đo đếm và ghi chép vào phiếu những cây nằm trên cạnh trước và cạnh bên phải theo hướng tiến của OTC còn những cây nằm cạnh sau và cạnh bên trái thì không

D=P/3.14 (3.1) Trong đó: D là đường kính thân (cm); P là chu vi thân (cm); Xác định đường kính 1,3m cho tất cả các cây có đường kính > 5cm hay

(2) Xác định tên cây (tên phổ thông/tên địa phương) cho từng cây gỗ đã

đo đường kính Những cây không biết tên phải lấy mẫu để giám định nhằm đảm bảo ≥ 90% số cây đo đếm phải được xác định tên cây

(3) Xác định phẩm chất cây gỗ cho từng cây gỗ đã đo đường kính: Xác định phẩm chất cây gỗ cho từng cây gỗ đã đo đường kính phân theo 3 mức phẩm chất A (Tốt), B (Trung bình), C (Xấu) Chỉ xác định phẩm chất cho những cây còn sống:

+ Cây phẩm chất A: Cây gỗ khỏe mạnh, thân thẳng, đều, tán cân đối, không sâu bệnh hoặc rỗng ruột

+ Cây phẩm chất B: Cây có một số đặc điểm như thân hơi cong, tán lệch, có thể có u bướu hoặc một số khuyết tật nhỏ nhưng vẫn có khả năng sinh trưởng và phát triển đạt đến độ trưởng thành; hoặc cây đã trưởng thành, có một số khuyết tật nhỏ nhưng không ảnh hưởng nhiều đến khả năng sinh trưởng hoặc lợi dụng gỗ

+ Cây phẩm chất C: Cây phẩm chất C là những cây đã trưởng thành, bị khuyết tật nặng (sâu bệnh, cong queo, rỗng ruột, cụt ngọn ) hầu như không

có khả năng lợi dụng gỗ; hoặc những cây chưa trưởng thành nhưng có nhiều khiếm khuyết (cây cong queo, sâu bệnh, rỗng ruột, cụt ngọn hoặc sinh trưởng không bình thường), khó có khả năng tiếp tục sinh trưởng và phát triển đạt đến độ trưởng thành

(4) Đo chiều cao

Đo chiều cao vút ngọn và chiều cao dưới cành tất cả các cây đã đo đường kính

Đơn vị đo đếm là mét, đo chính xác đến 0,2m

(5) Đo đường kính tán

Đo đường kính tán (Tính trung bình cho đường kính theo hai hướng: Đông – Tây và Nam – Bắc) cho mỗi cây đã đo đường kính

Tất cả các số liệu được ghi vào biểu mẫu 01 (Phụ lục 01)

c Điều tra nhóm cây bụi, thảm tươi và thảm mục

Trên ô thứ cấp 5 x 5m tiến hành thu thập số liệu

Đếm số cây bụi: Ghi phân biệt theo loài cây Đối với 3 loài cây bụi chủ yếu, mỗi loài chọn 3 cây trung bình để đo D1,3 và chiều cao Đường kính đo

lấy tròn 1cm và chiều cao là 0,1m Trường hợp cây bụi thuộc loài chủ yếu có chiều cao H < 1,3m thì đo đường kính ở vị trí cổ rễ nhưng phải ghi vào cột ghi chú là đo cổ rễ

Xác định thảm tươi: Xác định tên cây, chiều cao trung bình (chiều cao lấy tròn 0,1m) và độ nhiều của các loài thảm tươi, độ nhiều được phân ra theo tiêu chuẩn Đrude (đã được gộp cấp):

Soc: Độ che phủ 100% mặt đất

Cop1: Độ che phủ < 30% mặt đất

Cop2: Độ che phủ < 30 ÷ 60% mặt đất

Cop3: Độ che phủ <61 ÷ 90% mặt đất

Xác định độ che phủ của cây bụi và thảm tươi: Được tiến hành đo theo

2 đường chéo của ô thứ cấp Là tỷ số giữa chiều dài những đoạn bị tán của cây bụi hoặc thảm tươi che kín với tổng chiều dài 2 đường chéo

Tất cả các số liệu được ghi vào biểu mẫu 02 (Phụ lục 02)

Trên ô dạng bản 1 x 1m tiến hành thu thập số liệu

Tại chính giữa ô thứ cấp lập ô dạng bản có kích thước 1 x 1m Sử dụng khung nhựa (Hình 3.3)

Điều tra tầng thảm mục:

Tại ô dạng bản tiến hành đo chiều dày của tầng thảm mục theo các mức độ: thảm khô chưa phân giải, bán phân giải và phân giải (mùn) Đơn vị đo tính lấy tròn đến 0,5cm

Sau đó thu thập toàn bộ sinh khối tầng thảm mục:

Thu mẫu thảm mục thô hạn như tất cả các đoạn thân/cành có d <5 cm và/hoặc chiều dài < 50cm, vật liệu thực vật chưa phân hủy (thân, cành, lá) và vật liệu thực vật đã bị phân giải Phân loại theo các thành phần: Thân cành, lá, các mảnh vụn thực vật, hạt Xác định sinh khối của các thành phần

Trộn đều mẫu của mỗi loại (Thân cành, lá và mảnh vụn thực vật, hạt) thu được từ 5 ô dạng bản và lấy mẫu mỗi loại 200 g để xác định % khối lượng khô Đối với hạt lấy toàn bộ hạt thu được từ 5 ô dạng bản

Xác định sinh khối cây bụi, thảm tươi:

Tại ô dạng bản sau khi thu thập thảm mục tiến hành:

Cắt toàn bộ các cây có trong ô dạng bản (Cây gỗ có đường kính <5cm, cây tái sinh, cây bụi, thảm tươi) Xác định trọng lượng tươi (fresh weight =

FW ) ngay tại thực địa (g/1 m2)

Chặt nhỏ tất cả mẫu và trộn đều trước khi lấy mẫu phân tích

Lấy mẫu đại diện 200g tươi, cho vào túi giấy Để xác định % khối lượng khô

Ký hiệu ô mẫu cần bao gồm các thông tin: Xã, Trạng thái và Số hiệu ô

Ví dụ: NC-IIa-03: Rừng thuộc xã Nam Cường, trạng thái rừng IIa và ô số 03

Ký hiệu mẫu lấy về phân tích: Bao gồm các thông tin ô mẫu + ký hiệu của loại mẫu Ví dụ: NC-IIa-03-TT (Bao gồm: TT hoặc TC hoặc LA hoặc VT hoặc HA: Thảm tươi, thân cành, lá, mảnh vụn thực vật và hạt)

Toàn bộ bảng dữ liệu ô mẫu có ký hiệu, tọa độ và được sắp xếp theo lô rừng, trạng thái rừng, xã và huyện Dữ liệu này được đính kèm tập số liệu điều tra thực địa

3.4.6 Phương pháp phân tích và xử lí số liệu

Các chỉ số thông dụng được tính theo các công thức đã được sử dụng rộng rãi trong thực tiễn thống kê, quy hoạch rừng với việc sử dụng chương trình Excel

(1) Đặc điểm cấu trúc rừng

a Cấu trúc tổ thành sinh thái tầng cây gỗ:

Tổ thành là chỉ tiêu biểu thị tỉ lệ mỗi loài hay nhóm loài tham gia tạo thành rừng, tuỳ thuộc vào số lượng loài có mặt trong lâm phần mà phân chia lâm phần thành rừng thuần hoài hay hỗn loài, các lâm phần rừng có tổ thành loài khác nhau thì chức năng phòng hộ, bảo vệ môi trường sinh thái và tính đa dạng sinh học cũng khác nhau

Để đánh giá đặc điểm cấu trúc tổ thành sinh thái của quần hợp cây gỗ, chúng tôi sử dụng chỉ số mức độ quan trọng (Importance Value Index = IVI), tính theo công thức 3.2

+ IVIi là chỉ số mức độ quan trọng (tỷ lệ tổ thành) của loài thứ i

+ Ni là độ phong phú tương đối của loài thứ i :

Ni(%)= 100

1

x N

N

s

i i

i

∑

=

(3-2)

Trong đó : Ni là số cá thể của loài thứ i ; s là số loài trong quần hợp

+ Gi là độ ưu thế tương đối của loài thứ i :

Gi(%)= 100

1

x Gi

s

i

(3-4) Trong đó : Di là đường kính 1 3 m ( )D1 3 của cây thứ i ; s là số loài trong quần hợp

+ RFi là tần xuất xuất hiện tương đối của loài thứ i :

RFi(%) = 100

1

x Fi

Trong đó : Fi là tần xuất xuất hiện của loài thứ i

s là số loài trong quần hợp

Fi= số lượng các loài thứ i xuất hiệntổng số ô mẫu nghiên cứu x100 (3-6)

Theo đó, những loài cây có chỉ số IVI ≥ 5% mới thực sự có ý nghĩa

về mặt sinh thái trong lâm phần Theo Thái Văn Trừng (1978) trong một

lâm phần nhóm loài cây nào chiếm trên 50% tổng số cá thể của tầng cây cao

thì nhóm loài đó được coi là nhóm loài ưu thế

- n: Tổng số cá thể của loài trong các OTC,

- S: Tổng diện tích các OTC (ha)

c Đánh giá phân bố số loài

- Phân bố số loài, số cây theo các cấp đường kính: Số loài và số cây

được tính cho các cấp đường kính: 6 - 10 cm; 11 - 15 cm; 16 - 20 cm, kết

quả được thể hiện bằng đồ thị

- Phân bố số loài, số cây theo các cấp chiều cao: Số loài và số cây

được tính cho các cấp chiều cao: 1 - 5 m; 6 - 10 m; 11 - 15 m, kết quả được

thể hiện bằng đồ thị

- Phân bố số loài theo các nhóm tần số xuất hiện: Tần số xuất hiện ở

đây là tần số xuất hiện tuyệt đối của loài, là tỷ lệ phần trăm số ô tiêu chuẩn có

đại diện của loài đó trên tổng số ô tiêu chuẩn đã điều tra Số loài được tính

cho 5 nhóm tần số: 1 - 20%; 21 - 40%; 41 - 60%; 61 - 80%; 81 - 100%

d Đánh giá sự biến động thành phần loài giữa các nhóm cây

Đề tài sử dụng công thức Soerensen’s Index - SI (1948) để tính chỉ số

tương đồng về thành phần loài giữa các nhóm cây trong cùng một trạng thái

cũng như giữa các trạng thái thảm thực vật khác nhau để đánh giá sự biến

động thành phần loài cây gỗ của các tầng khác nhau trong hiện tại và tương lai, tính theo công thức 3.4

B A

C SI

+

×

= 2 (3.7) Trong đó:

- C là số lượng loài xuất hiện cả ở 2 quần thể A và B,

- A là số lượng loài của quần thể A,

- B là số lượng loài của quần thể B