KHƠI THÔNG TIỀM LỰC NÔNG NGHIỆP NÔNG THÔN TRONG CƠN BÃO TÀI CHÍNH

Trong những năm qua tăng trưởng khá nhanh của nông nghiệp Việt Nam cùng với sự bùng nổ xuất khẩu của một số ngành hàng nông sản không chỉ hỗ trợ nguồn lực quan trọng để Việt Nam tiến hàn

1

KHƠI THÔNG TIỀM LỰC NÔNG NGHIỆP NÔNG THÔN

TRONG CƠN BÃO TÀI CHÍNH

Bài viết trong cuốn sách “Khi Rồng muốn thức dậy”, sách do AlphaBooks ấn hành

Phạm Quang Diệu

Trần Ngọc Yến

Nguyễn Trang Nhung

Từ năm 2008, GDP của Việt Nam còn giữ được độ tăng trưởng dương vừa phải là nhờ một phần vào sức mạnh của khu vực nông nghiệp, còn tăng trưởng các khu vực công nghiệp và dịch vụ đều xuống thấp so với các năm trước Trong tình trạng xuất khẩu tụt giảm, chính sách kích cầu bằng cách bơm tiền vào đầu tư công qua các tổng công ty nhà nước sẽ đem lại hiệu quả kém do hệ số ICOR (hệ số sử dụng vốn)của nền kinh tế đã quá lớn và mỗi đồng chi tiêu

sẽ chỉ có tác động lan tỏa yếu do thất thoát đáng kể vào dòng nhập khẩu Ngươc lại, mỗi đồng chi tiêu vào khu vực nông nghiệp hay giới công nhân có thu nhập thấp sẽ có tác động lan tỏa cao qua tác động kích cầu lớn hơn với các hàng sản xuất nội địa

Tuy nhiên, theo chúng tôi, khu vực nông nghiệp, nông thôn đã không có vai trò tương xứng của nó trong quá trình phát triển của nền kinh tế Nếu chỉ vài thành thị lớn ở hai đầu như Hà Nội và TP.HCM tiếp tục phát triển nhanh và mạnh, còn cả thân mình giữa nhất là vùng thôn quê vẫn tụt hậu thì “Con Rồng Việt Nam” khó mà chuyển mình thức dậy, đừng nói gì chuyện

“cất cánh” Vì sẽ thiếu khả năng để tiêu thụ cũng như tích lũy của trên 70% dân chúng cho việc phát triển công nghiệp của cả nước Và như vậy, khu vực nông thôn thay vì là cơ sở để quá trình công nghiệp hoá diễn ra nhanh mạnh, thì sự tụt hậu, sức mua yếu manh mún sẽ làm cho nông thôn trở thành lực cản và gánh nặng cho tiến trình công nghiệp hoá

Trong những năm qua tăng trưởng khá nhanh của nông nghiệp Việt Nam cùng với sự bùng

nổ xuất khẩu của một số ngành hàng nông sản không chỉ hỗ trợ nguồn lực quan trọng để Việt Nam tiến hành công nghiệp hóa, mà còn là khu vực đệm an toàn cho quốc gia khi nền kinh tế gặp suy giảm và tác động khủng hoảng của bên ngoài Vai trò và năng lực của ngành nông nghiệp vì thế mà có thể đã được đánh giá đến một mức độ quá cao trong khi đang xuất hiện những nhân tố thể hiện sự yếu kém ảnh hưởng đến khả năng duy trì tăng trưởng trong dài hạn Đó là những hạn chế trong các mối quan hệ lớn của ngành nông nghiệp, gồm có: nông nghiệp-công nghiệp; nông nghiệp và đầu ra thị trường; nông nghiệp và đầu vào sản xuất

2

Trong 20 năm đổi mới vừa qua, mặc dù công nghiệp tăng trưởng mạnh và nông nghiệp tăng trưởng khá nhanh nhưng sự tương tác liên kết còn hạn chế, khu vực công nghiệp và dịch vụ không rút được lao động ra khỏi nông nghiệp ở quy mô lớn Trong khi đó,ở hai mối quan hệ còn lại tính “phụ thuộc” vào các yếu tố bên ngoài ngày càng lớn của ngành nông nghiệp Việt Nam ở cả các thị trường nguồn nguyên liệu đầu vào phục vụ sản xuất và cả những sự biến thiên của thị trường đầu ra Trong xu hướng tính biến thiên và bất định của thị trường toàn cầu ngày càng lớn thì tính phụ thuộc của ngành nông nghiệp ngày càng bộc lộ, trở thành một thách thức đảm bảo tăng trưởng bền vững Khía cạnh này của sự phát triển đang đặt ra những thách thức cho cách tiếp cận trong hoạch định chiến lược chính sách cũng như công tác nghiên cứu tư vấn chính sách tăng trưởng nông nghiệp trong dài hạn

1 TĂNG TRƯỞNG NÔNG NGHIỆP VÀO GIAI ĐOẠN SUY GIẢM?

Năm 2010, tăng trưởng GDP nông nghiệp đạt mức 2,78%, mức này đã hồi phục khá so với năm 2009 ở mức 1,28% Tuy nhiên, nếu so sánh với mức 4,5% năm 2008 hoặc trên 3%/năm những năm trước đó cho thấy sự lo ngại về tốc độ tăng trưởng có chiều hướng suy giảm Năm

2010 tiếp tục cho thấy nông nghiệp và khu vực nông thôn kể từ khi đổi mới và khủng hoảng

kinh tế 2008 không chỉ hỗ trợ nguồn lực quan trọng để Việt Nam tiến hành công nghiệp hóa,

mà còn là khu vực đệm an toàn cho quốc gia khi nền kinh tế gặp suy giảm và tác động khủng hoảng của bên ngoài Tuy nhiên, tăng trưởng suy giảm của nông nghiệp đang đặt ra câu hỏi

về khả năng duy trì tăng trưởng bền vững của khu vực nông nghiệp nông thôn

Tăng trưởng GDP nông nghiệp và thủy sản

Nguồn: Tổng cục Thống kê

3

Rất có thể nguyên nhân dẫn đến tốc tăng trưởng suy giảm mà ngành nông nghiệp chưa từng gặp phải trước đây là do những yếu tố ngắn hạn và dài hạn cộng hưởng cùng một lúc như (i), thị trường thế giới suy giảm cùng với xu thế bảo hộ tăng cao ảnh hưởng tiêu cực đến xuất khẩu nông sản; (ii), bối cảnh kinh tế vĩ mô rất khó khăn về tín dụng; lãi suất cao; lạm phát, rủi ro tỷ giá; (iii), những bất cân đối trong cán cân đầu tư cho nông nghiệp trong tương quan của nền kinh tế hay cơ cấu và hiệu quả đầu tư trong nội bộ ngành nông nghiệp tồn tại nhiều năm đến thời điểm khó khăn bắt đầu phát tác; (iv), sự tăng trưởng của ngành nông nghiệp trong một giai đoạn dài phụ thuộc theo chiều rộng và khai thác tài nguyên đã tiến tới ngưỡng giới hạn…

2 CHUYỂN ĐỔI CƠ CẤU VÀ ÁCH TẮC CỦA NÔNG NGHIỆP

Kinh nghiệm của các nền kinh tế công nghiệp hóa nhanh cho thấy sự tăng trưởng khá cao của khu vực nông nghiệp ở mức trên 4%/năm trong nhiều năm sẽ là trợ lực để tiến hành công nghiệp hóa thuận lợi Nông nghiệp có duy trì được tăng trưởng mới hỗ trợ công nghiệp hóa thông qua cung cấp nguồn lực về (i), thặng dư tài chính; (ii), lao động; (iii), lương thực thực phẩm giá rẻ; (iv), ngoại tệ từ xuất khẩu; (v) thị trường tiêu thụ cho hàng hóa công nghiệp Trong giai đoạn tiếp theo của tiến trình công nghiệp hóa, nếu nông nghiệp không duy trì được

đà tăng trưởng thì khu vực này với các đặc trưng về năng suất lao động thấp, nghèo đói, lạc hậu sẽ trở thành gánh nặng cho cả nền kinh tế Đối với nhiều quốc gia trong giai đoạn đầu công nghiệp hóa có nền kinh tế đặc trưng chủ yếu của một lực lượng lao động đông đảo ở khu vực nông thôn Một trong những lực cản căn bản cho tăng trưởng nông nghiệp đó là giảm

áp lực của một lực lượng lao động đông đảo ở khu vực nông thôn gắn với sản xuất nông nghiệp Như vậy, điều kiện tiên quyết cho sự tăng trưởng của nông nghiệp chỉ có thể được đảm bảo nếu như các khu vực khác của nền kinh tế rút bớt được lao động ra khỏi sản xuất nông nghiệp, giúp cho tăng quy mô sản xuất, thúc đẩy sản xuất hàng hóa, tăng năng suất lao động nông nghiệp và thu nhập của lao động nông nghiệp

Cũng như các nền kinh tế khác, Việt Nam đang từng bước giảm dần đóng góp của GDP nông nghiệp trong tổng GDP chung Nhưng quá trình chuyển tài nguyên ra khỏi nông nghiệp, nông thôn ở Việt Nam diễn ra rất chậm và lao động đang tắc nghẽn tại nông thôn Do đó, kinh tế nông thôn phải đảm nhiệm một nhiệm vụ khó khăn là tiếp tục tạo thêm việc làm cho khối lượng lao động đang tăng nhanh hàng năm để duy trì sự ổn định xã hội và môi trường cho đất nước trong một thời gian khá dài

So với những nền kinh tế ở trình độ công nghiệp cao như Đài Loan hay những nước có nền kinh tế nông nghiệp phát triển như Thái Lan thì mức độ rút lao động ra khỏi nông thôn của Việt Nam rất đáng lo ngại Ngay cả Trung Quốc, một nước có số lượng nông dân khổng lồ và

có xuất phát điểm thấp cũng đã đạt được điểm "bước ngoặt" kể từ năm 2000 Suốt những năm đầu thập kỷ 1980 đến tận những năm 1990, lao động của Trung Quốc luôn tăng, từ mức

300 triệu lên đến 333 triệu, nhưng kể từ năm 2000 giảm xuống còn 320 triệu Thái Lan, Trung Quốc và Việt Nam có cùng xuất phát điểm về lực lượng lao động trong nông nghiệp những năm đầu thập kỷ 80 Nếu lấy những năm 80 làm mốc thì Thái Lan mất một thập niên

để đạt được điểm "bước ngoặt" lực lượng lao động trong nông nghiệp giảm; trong khi sau hơn hai thập niên Việt Nam chưa làm được chuyện này

So sánh với các nước trong khu vực có thể thấy đầu thập kỷ 80 của thế kỷ 20, trừ Malaysia, các nước như Thái Lan, Indonesia, Trung Quốc có một mặt bằng về cơ cấu kinh tế nông nghiệp trong nền kinh tế khá tương đương với tỷ trọng lao động nông nghiệp ở mức 60-70%

và tỷ trọng GDP nông nghiệp trong tổng GDP 20-35% Như vậy, ở điểm xuất phát này tỷ trọng lao động nông nghiệp trong nền kinh tế không phải quá khác biệt so với Việt Nam, tuy nhiên tỷ trọng khu vực nông nghiệp trong nền kinh tế của Việt Nam còn rất lớn chiếm trên 50% Trải qua 30 năm, các nền kinh tế khu vực đã rút được lao động ra khỏi nông nghiệp với một tốc độ rất nhanh, lao động nông nghiệp chỉ còn chiếm trên dưới 30%, và tỷ trọng khu vực nông nghiệp trong nền kinh tế còn ở mức trong khoảng 15% Trong khi đó, sau 30 năm

tỷ trọng của khu vực nông nghiệp trong nền kinh tế của Việt Nam giảm xuống mức tương đương với các nền kinh tế khu vực, ở mức 17%, tuy nhiên lực lượng lao động nông nghiệp trong nền kinh tế vẫn ở mức trên 50%

Thay đổi tỷ trọng lao động nông nghiệp trong tổng lao động và tỷ trọng GDP nông nghiệp trong tổng GDP của các nền kinh tế vào các thời điểm 1981- 1991 -2002 - 2009

5

Nguồn: Số liệu các nước từ ADB; Số liệu của Việt Nam từ TCTK

Nhìn vào xu thế chuyển đổi cơ cấu kinh tế của các nền kinh tế trong khu vực cho thấy khoảng cách còn khá xa giữa Việt Nam so với các nước trong chuyển đổi cơ cấu lao động, tỷ trọng lao động nông nghiệp vẫn còn cao trong khi tỷ trọng GDP nông nghiệp trong nền kinh tế thấp Như vậy, khu vực công nghiệp và dịch vụ đã không thành công trong việc rút lao động

ra khỏi nông nghiệp, và với một lực lượng lao động lớn và quy mô sản xuất nhỏ thì khả năng

để phát triển sản xuất hàng hóa đem lại sức cạnh tranh và hiệu quả kinh tế cao sẽ ngày càng

bị suy giảm Xu hướng cho 3 giai đoạn 1981-1991-2002-2009 của Việt Nam so với các nước cho thấy xét trên góc độ chuyển đổi lao động nông nghiệp Việt Nam của năm 2009 đang tương đương với các nước trong khu vực vào thời điểm 1991

Nếu xu hướng lao động tiếp tục ở lại khu vực nông thôn không được cải thiện nhanh, trong khi đất đai có hạn dẫn đến đất nông nghiệp trên đầu người ngày càng giảm, năng suất lao động giảm, thu nhập thấp, đẩy một lực lượng lớn lao động trở nên dư thừa và có xu hướng thoát li ra khỏi các hoạt động sản xuất nông nghiệp truyền thống Hơn nữa, bản thân sản xuất nông nghiệp cũng diễn ra xu hướng áp dụng công nghệ sử dụng nhiều vốn thay thế lao động, nên nông nghiệp không những không có đủ khả năng thu hút thêm lao động mà còn đẩy bớt lao động ra

Tỷ trọng GDP nông nghiệp

Tỷ trọng lao động nông nghiệp

6

Xu hướng trên sẽ gây ra ít nhất hai hậu quả nghiêm trọng Thứ nhất, xét trên bình diện tổng thể vĩ mô, nền kinh tế bị chia cắt làm hai khu vực gồm thành thị hiện đại, tăng trưởng nhanh, mức sống cao, trong khi nông thôn nghèo nàn, tụt hậu, mức sống thấp, và do đó bất bình đẳng nông thôn-thành thị ngày càng lớn Tình trạng này nếu kéo dài làm cho thị trường nông thôn rơi vào trì trệ, sức mua yếu không trở thành thị trường tiêu thụ hàng hoá cho khu vực công nghiệp Do đó nông thôn không những không thể hỗ trợ mà còn trở thành lực cản cho quá trình công nghiệp hoá, là gánh nặng làm cho nền kinh tế không thể phát triển bền vững

Thứ hai, ở khu vực nông thôn, lao động dư thừa không thoát li được dẫn đến tình trạng đất chật người đông, sản xuất trì trệ, nghèo đói ngày càng trầm trọng, tạo nên những căng thẳng

và bất ổn định về chính trị, kinh tế, xã hội và môi trường Ngoài ra, bất bình đẳng thu nhập giữa nông thôn và thành thị ngày càng tăng cũng tạo ra sức ép mạnh lên luồng dân di cư từ nông thôn ra thành thị, gây ra các hậu quả như sự quá tải, tình trạng ô nhiễm, tắc nghẽn giao thông, tội phạm và các tệ nạn xã hội ở khu vực đô thị

3 NHỮNG BÀI HỌC HỘI NHẬP WTO

Tháng 11/2006, Việt Nam đã chính thức gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) sau

11 năm tiến hành đàm phán Vào thời điểm đó sự kiện WTO được coi như một trong những yếu tố kích hoạt quan trọng nhất thúc đẩy nền kinh tế Việt Nam bước vào một giai đoạn

“nóng” của đầu tư ồ ạt, thương mại tăng vọt, GDP tăng trưởng mức cao.Tuy nhiên, viễn cảnh tươi sáng sau hội nhập WTO đã bị dập tắt vởi cơn sóng khủng hoảng tài chính toàn cầu cộng hưởng với những yếu kém cơ cấu nội tại của nền kinh tế trong nhiều năm qua Kể từ năm

2008 trở lại đây, chủ đề về khủng hoảng kinh tế và ổn định vĩ mô trở nên thời thượng trên các diễn đàn, trong khi chủ đề hội nhập WTO trở nên mờ nhạt Có thể nói tác động của WTO đối với Việt Nam không quá rõ rệt trong thời gian qua, chính bởi vì nó bị lu mờ trước tác động của khủng hoảng tài chính, tuy nhiên giữa hội nhập WTO và khủng hoảng tài chính vừa qua không phải hai chuyện tách biệt hoàn toàn mà có quan hệ hữu cơ Thực tế, cuộc khủng hoảng vừa qua cũng đem lại những bài học bổ ích, đòi hỏi chúng ta phải thay đổi để hội nhập WTO tốt hơn, ít nhất ở 2 khía cạnh

Thứ nhất, chính khủng hoảng đã làm lộ rõ nhất những yếu kém của của cấu nền kinh tế, năng lực tranh hàng Việt Nam thâm nhập thị trường quốc tế và ở sân nhà, khả năng đáp ứng và thiết lập các tiêu chuẩn kỹ thuật (SPS) trong xuất nhập khẩu hàng hóa, năng lực của các cơ quan trong việc kiểm soát hàng nhập khẩu đảm bảo sức khỏe cho người dân

7

Thứ hai, khủng hoảng như một cảnh báo sớm đối với quá trình hội nhập Những khó khăn này không xảy ra bây giờ cũng sẽ xảy ra trong tương lai, do đó nó cho Việt Nam những kinh nghiệm và bài học đắt giá về hội nhập kinh tế quốc tế

Riêng về hội nhập WTO để lại một số bài học quan trọng đối với Việt Nam, đặc biệt là khu vực nông nghiệp và thương mại nông sản

Nông nghiệp và thương mại nông sản là nền tảng của nền kinh tế

Sau 4 năm hội nhập WTO, trong bối cảnh suy thoái kinh tế toàn cầu và thu hẹp thị trường xuất khẩu trong hai năm 2008 và 2009, vai trò của ngành nông nghiệp và xuất khẩu nông sản cho thấy có một vị trí chiến lược quan trọng Trong khi nền kinh tế năm 2008 suy giảm, thì tăng trưởng nông nghiệp được giữ vững đã tạo thế ổn định cho cả nền kinh tế Năm 2010, xuất khẩu nông sản đã vượt mức 19 tỷ USD, trở thành điểm sáng trong bức tranh xuất khẩu chung Trong khi trong nhiều năm cán cân thương mại của Việt Nam luôn thâm hụt, thì thương mại nông sản luôn ở mức dương Chính vào những thời điểm cam go của nền kinh tế

và hội nhập kinh tế quốc tế, nông nghiệp và xuất khẩu nông sản thể hiện rõ nhất vai trò trụ vững, và lợi thế cạnh tranh căn bản của Việt Nam trên trường quốc tế

Sau hội nhập WTO xuất khẩu tiếp tục đối mặt với các rào cản kỹ thuật và áp lực nhà sản xuất nước ngoài

Đã từng có một xu hướng ảo tưởng cho rằng khi hội nhập WTO, cơ hội để hàng Việt Nam thâm nhập thị trường thế giới sẽ trở nên dễ dàng Điều này có thể đúng trên bình diện xu thế, nhưng không hoàn toàn đúng trong ngắn hạn, đặc biệt trong bối cảnh thị trường thế giới suy thoái Xuất khẩu thủy sản những năm qau đã phái đương đầu với rất nhiều thách thức của hàng rào kỹ thuật hay các chương trình bài hàng nhập khẩu được dựng nên vô tình hay cố ý

Kể từ sau sự việc Mỹ áp thuế chống bán phá giá cao nhất đối với các sản phẩm cá tra, basa có nguồn gốc từ Việt Nam vào năm 2002 thì có thể nói từ đó đến năm 2010 là khoảng thời gian Việt Nam phải đối mặt với nhiều rào cản cả về kỹ thuật lẫn phi kỹ thuật nhất không chỉ đối với cá tra, basa mà còn đối với cả tôm Và hầu hết các rào cản này đều xuất phát từ vấn đề chất lượng đối với các sản phẩm có xuất xứ từ Việt Nam Các chương trình phản đối các sản phẩm cá tra, basa của Việt Nam không ngừng lan rộng từ Ai Cập tới Tây Ban Nha, Mỹ, Pháp,

Ý mà mới đây nhất là trường hợp của New Dilân

Chưa chuẩn bị tốt về năng lực bảo vệ người tiêu dùng nội địa

8

Sau 4 năm hội nhập WTO, những hạn chế về chế tài, về phân định chức năng nhiệm vụ của

bộ máy triển khai, và năng lực con người và phương tiện của bộ máy triển khai đã làm cho Việt Nam đã gặp phải những thách thức rất lớn đối với các vấn đề an toàn thực phẩm Ở thị trường nội địa vấn đề VSATTP gặp nhiều vấn đề đối với cả sản phẩm sản xuất trong nước và sản phẩm nhập khẩu Thực tế hiện nay cho thấy tình trạng tồn dư các chất có hại cho sức khoẻ con người trong rau quả rất cao; gia súc, gia cầm bệnh, chết vẫn đựợc đưa vào các lò

mổ lậu; sử dụng hoá chất cấm trong chăn nuôi đang tái diễn Ngoài ra, thực phẩm nhập khẩu thiếu kiểm soát chặt chẽ cũng dẫn đến chất lượng không được đảm bảo

Thương mại các sản phẩm có mức giảm thuế nhập khẩu mạnh hơn cam kết WTO

Việt Nam đã thực hiện cắt giảm thuế suất thuế nhập khẩu cao hơn cả mức cam kết và nhanh hơn mức cam kết theo lộ trình cho dù trước đó khi đàm phán Việt Nam đã nỗ lực để nâng được mức thuế suất lên cao hơn cho nhóm mặt hàng thịt để bảo hộ ngành chăn nuôi trong nước Về phía các cơ quan đưa ra quyết định giảm thuế suất thuế nhập khẩu này, các giải thích chính được đưa ra là nhằm đảm bảo nguồn cung thịt và thực phẩm cho nhu cầu tiêu dùng trong nước được dự đoán là sẽ bị ảnh hưởng nặng nề bởi đợt rét đậm, rét hại cuối năm

2007 và đầu năm 2008 Tuy nhiên, ngay sau khi mức thuế suất thuế nhập khẩu được giảm xuống nhanh và dưới cả mức cam kết, lượng nhập khẩu các sản phẩm thịt gia cầm của Việt Nam đã tăng mạnh và gây áp lực mạnh lên ngành chăn nuôi gia cầm trong nước, trong đó chủ yếu là các hộ gia đình, trang trại chăn nuôi gia cầm ở khu vực nông thôn Rất có thể, trong tương lai áp lực nhập khẩu sẽ đặc biệt tăng mạnh khi các hãng bán lẻ nước ngoài thâm nhập ngày càng mạnh vào thị trường Việt Nam

Việt Nam đã thực hiện cắt giảm thuế suất thuế nhập khẩu cao hơn cả mức cam kết và nhanh hơn mức cam kết theo lộ trình cho dù trước đó khi đàm phán Việt Nam đã nỗ lực để nâng được mức thuế suất lên cao hơn cho nhóm mặt hàng thịt để bảo hộ ngành chăn nuôi trong nước Về phía các cơ quan đưa ra quyết định giảm thuế suất thuế nhập khẩu này, các giải thích chính được đưa ra là nhằm đảm bảo nguồn cung thịt và thực phẩm cho nhu cầu tiêu dùng trong nước được dự đoán là sẽ bị ảnh hưởng nặng nề bởi đợt rét đậm, rét hại cuối năm

2007 và đầu năm 2008 Tuy nhiên, ngay sau khi mức thuế suất thuế nhập khẩu được giảm xuống nhanh và dưới cả mức cam kết, lượng nhập khẩu các sản phẩm thịt gia cầm của Việt Nam đã tăng mạnh và gây áp lực mạnh lên ngành chăn nuôi gia cầm trong nước, trong đó chủ yếu là các hộ gia đình, trang trại chăn nuôi gia cầm ở khu vực nông thôn Rất có thể, trong tương lai áp lực nhập khẩu sẽ đặc biệt tăng mạnh khi các hãng bán lẻ nước ngoài thâm nhập ngày càng mạnh vào thị trường Việt Nam

9

Đứng trước tình hình đó, ngày 3 tháng 10 năm 2008, Bộ trưởng Bộ Tài chính đã ban hành Quyết định số 83/2008/QĐ-BTC về việc điều chỉnh mức thuế xuất thuế nhập khẩu ưu đãi đối với một số mặt hàng trong biểu thuế nhập khẩu ưu đãi theo hướng tăng lên Như vậy, việc điều chỉnh thuế vượt cam kết là cần thiết và điều này Trung Quốc cũng đã từng làm để đạt được cân đối cung cầu của thị trường nội địa Tuy nhiên để đảm bảo được sự phát triển hồi phục của ngành hàng nội địa trước áp lực cạnh tranh bên ngoài lại cần có sự theo dõi sát tình hình, những tư vấn chính sách để có sự điều chỉnh linh hoạt của chính sách thuế quan, ngay

cả trong ngắn hạn

Bảo hộ không dẫn đến hiệu quả

Ngành mía đường Việt Nam đã được hỗ trợ rất lớn bởi chương trình 1 triệu tấn đường

1995-2000, và các biện pháp bảo hộ phi thuế trước khi vào WTO Lượng hạn ngạch nhập khẩi duy trì ở mức 58000 đến 61000 ngàn tấn Thuế trong hạn ngạch 25-40%, nhưng mức thuế ngoài hạn ngạch lên đến 80-100% Mục tiêu dài hạn nhằm để hiện đại hóa ngành hàng và đảm bảo cho Việt Nam tự cân đối cung cầu với mặt hàng chiến lược này Tuy nhiên, trong nhiều năm qua Việt Nam đã phải trả giá khá đắt khi lượng tiền đầu tư và các ưu đãi của Nhà nước chưa chứng minh được hiệu quả của ngành công nghiệp mía đường, người tiêu dùng Việt Nam luôn phải trả mức giá cao hơn gần gấp đôi người tiêu dùng thế giới

Năm 2009 và 2010, trong khi giá đa số hàng hóa nông sản giảm, giá đường thế giới tăng đột biến và dự báo sẽ tiếp tục ở mức cao trong vài năm tới do Ấn Độ gặp thời tiết bất lợi giảm sản lượng và nhu cầu sử dụng đường chế biến Ethanol ở mức cao Trong khi Việt Nam không

bị những nguyên nhân như của thị trường thế giới, nên đáng ra khi giá thế giới tăng mạnh, giá nội địa có thể không tăng mạnh theo và đây có thể coi là một cơ hội cho ngành mía đường Việt Nam vươn lên để đạt lợi nhuận và tự đứng vững được, người nông dân bán mía giá cao tăng thu nhập, người tiêu dùng trả giá không bị mức tăng cao như tốc độ tăng giá thế giới Song sự suy giảm của vùng nguyên liệu, cùng với giá thành sản xuất cao và có thể là có sự thao túng thị trường của các doanh nghiệp chế biến đã làm cho giá thị trường nội địa cũng tăng theo giá thế giới Ngoài ra, thêm một lần nữa công cụ chính sách của Chính phủ tăng mức quota chưa kịp thời và cả sự chậm chễ của bộ máy và cơ chế thực thi đã làm cho thị trường đường nội địa bị nóng sốt

Kết quả là cơ hội để tăng cường cạnh tranh trong bối cảnh thị trường thuận lợi đối với ngành đường bị bỏ lỡ, người tiêu dùng vẫn chịu thiệt vì mức giá vẫn cao Đối với người nông dân trồng mía cũng không được hưởng lợi vì họ đã bán mía từ vụ trước, và nhiều vùng đã chuyển sang các cây trồng khác

10

Xuất khẩu đối mặt với biến động thị trường – thị trường nội địa bỏ ngỏ

Việt Nam có vị thế lớn trên thị trường thế giới ở nhiều mặt hàng nông sản như lúa gạo, cà phê, hồ tiêu, cao su…năm 2001, kim ngạch xuất khẩu nông lâm thủy sản chỉ ở mức 3,1 tỷ USD năm 2010 tăng lên mức trên 19 tỷ USD Tuy nhiên, sau hơn 20 năm hội nhập vào thị trường thế giới, những yếu kém về hạ tầng dự trữ và thông tin thị trường, sản phẩm ở dạng thô, thương hiệu yếu nên xuất khẩu nông sản Việt Nam luôn bị động chạy theo diễn biến thị trường và mùa vụ sản xuất trong nước chứ chưa hình thành định hướng kinh doanh để nắm bắt được các cơ hội khi thị trường giá cao cũng như tích trữ khi thị trường suy giảm Trong bối cảnh thị trường thế giới ngày càng có xu hướng biến động dẫn đến xuất khẩu tăng trưởng thiếu ổn định, chịu sự phụ thuộc rất lớn vào thị trường thế giới, chủ yếu ở các phân khúc thị trường có giá trị thấp, đem lại lợi ích kinh tế thấp hơn so với các đối thủ cạnh tranh Khủng hoảng kinh tế thế giới 2008 xảy ra với tăng giá của nhiều mặt hàng lương thực đã giúp cho kim ngạch xuất khẩu tăng mạnh, tuy nhiên năm 2009 suy giảm kinh tế đã làm giảm kim ngạch xuất khẩu của hầu hết các mặt hàng nông sản chủ lực

Việt Nam cũng chưa hình thành các định hướng chiến lược và cả nghiên cứu tư vấn chuyên sâu đối với các ngành hàng nông sản cụ thể Các Viện và đơn vị tham mưu mới dừng lại ở các phân tích thương mại nông lâm thủy sản chung chung, nên công tác hoạch định chiến lược thiếu luận cứ khoa học để đưa ra các định hướng chiến lược phát triển xuất khẩu cho các ngành hàng chiến lược cụ thể cũng như các ngành hàng có tiềm năng trong tương lai Thiếu thông tin phân ngành chi tiết cũng là trở ngại cho công tác điều hành chính sách ngắn hạn đạt được hiệu quả cao Bên cạnh đó, cũng thiếu các nghiên cứu bài bản về cơ chế vận hành và hiệu quả hoạt động của các tổ chức hiệp hội hoặc thể chế hỗ trợ xuất khẩu

Mặt khác, trong khi các nỗ lực về mặt chiến lược phát triển ngành tập trung vào thúc đẩy xuất khẩu thì thị trường nội địa với những lợi ích to lớn của quy mô dân số lớn 84 triệu dân, thu nhập và chi tiêu tăng mạnh, đặc biệt là tầng lớp dân cư đô thị, lại để cho các doanh nghiệp nước ngoài chiếm lĩnh Số liệu theo chuỗi thời gian 2001-2009 cho thấy trong khi xuất khẩu nông lâm thủy sản tăng 4,8 lần thì kim ngạch nhập khẩu nông lâm thủy sản đã tăng 2,9 lần từ mức 1,7 tỷ USD lên gần 5 tỷ USD

Một trong những yếu tố căn bản dẫn đến sản xuất của nhiều ngành hàng nông sản chủ yếu ở dạng thô đó là chưa có sự đầu tư tương xứng vào công nghiệp chế biến Tiềm năng của các ngành hàng nông sản và khu vực nông thôn Việt Nam rất lớn, tuy nhiên vì sao đầu tư nước ngoài và tư nhân vào khu vực này còn rất khiêm tốn? Trong khi ngành Công thương tập trung vào các ngành công nghiệp địa bàn ở khu vực thành thị, thì ngành Nông nghiệp lại chỉ tập trung vào sản xuất nông nghiệp với sự quan tâm tập trung cho các hộ nông dân, hoặc các doanh nghiệp vừa và nhỏ nông nghiệp nông thôn Như vậy, vẫn còn chưa có các tổ chức của

11

Chính phủ cũng như dân sự ở cả TW và địa phương hỗ trợ cho xúc tiến thương mại và hỗ trợ các dòng tiền của các quỹ đầu tư và cộng đồng doanh nghiệp đầu tư vào công nghiệp phục vụ sản xuất nông nghiệp và chế biến nông sản

Đối với các ngành hàng xuất khẩu chiến lược, đặc biệt đối với lúa gạo, cách tiếp cận điều hành xuất khẩu hiện nay bộc lộ những hạn chế trong việc thúc đẩy cạnh tranh của doanh nghiệp, không đem lại lợi ích xuất khẩu cao, làm cho chuỗi giá trị lúa gạo chậm cải tiến, thu nhập của người nông dân chưa xứng đáng

4 NGÀNH LÚA GẠO - THÁCH THỨC CỦA DUNG HÒA CÁC MỤC TIÊU

Chính sách lúa gạo của Việt Nam đã có những thay đổi căn bản theo thời gian Trước đây, ưu tiên quan trọng nhất của Việt Nam đó là đảm bảo đủ ăn và an ninh lương thực quốc gia, rồi đến mục tiêu tăng xuất khẩu thu ngoại tệ đi đối với sự điều chỉnh để đảm bảo an ninh lương thực quốc gia theo địa bàn cũng như an ninh lương thực trong những khoảng thời điểm trong năm Những năm gần đây, thị trường lúa gạo thế giới chứa đựng nhiều bất ổn, đặc biệt khi khủng hoảng lương thực năm 2008 với mức giá gạo cao kỷ lục trên thị trường thế giới cùng với biến động vĩ mô đặt ra thách thức cho công tác điều hành kinh doanh xuất khẩu gạo trong việc có thể đạt được 3 mục tiêu cùng một lúc: (i), đảm bảo an ninh lương thực quốc gia, (ii), giữ cho giá gạo nội địa ở mức thấp để kiềm chế lạm phát và; (iii), đạt được hiệu qua kinh doanh xuất khẩu gạo cao, đem lại lợi ích cho chủ thể kinh doanh lúa gạo, đặc biệt là người nông dân Xu hướng thị trường gạo trong nước và quốc tế cho thấy, trong khi hai mục tiêu đầu tiên Việt Nam đạt được khá tốt, trong khi mục tiêu hiệu quả kinh doanh chưa đạt được như mong muốn

Bỏ lỡ các cơ hội kinh doanh

Mục tiêu của Chính phủ đối với người nông dân trồng lúa gạo luôn hướng vào tăng thu nhập với chỉ tiêu định lượng đảm bảo mức lãi trên 30% Nhưng mục tiêu này trong những năm gần đây đang khó đạt được Khi thị trường xuất khẩu gặp khó khăn, giá lúa thấp thì việc điều tiết chủ yếu là để doanh nghiệp tự do xuất khẩu nhằm mua lúa tồn trong dân, còn khi thị trường thế giới đạt mức giá cao, là cơ hội tốt để doanh nghiệp đạt lợi nhuận cao và sẵn sàng thu mua lúa giá cao của người nông dân, nhưng nếu đang có áp lực lạm phát đối với nền kinh tế thì chính sách điều hành lại thiên về hạn chế xuất khẩu Kết quả là doanh nghiệp thường cố gắng xuất khẩu khi chính sách điều hành nới lỏng và thường là lúc giá gạo thế giới thấp, nên doanh nghiệp chỉ cần ký được hợp đồng và quay lại ép giá nông dân