Thủ tục phá sản các tổ chức tín dụng theo pháp luật việt nam

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Các quy định của pháp luật Việt Nam về thủ tục giảiquyết tình trạng mất khả năng thanh toán doanh nghiệp nóichung và thủ tục giải quyết tình trạng mất khả

DƯƠNG KIM THẾ NGUYÊN

THỦ TỤC PHÁ SẢN CÁC TỔ CHỨC TÍN DỤNG

THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC

Chuyên ngành: LUẬT KINH TẾ Mã số 62.38.50.01

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS PHẠM DUY NGHĨA

TP HỒ CHÍ MINH, NĂM 2015

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS PHẠM DUY NGHĨA

Phản biện 1:……….Phản biện 2:……….Phản biện 3:………

Luận án sẽ được bảo vệ trước hội đồng chấm Luận án cấpTrường họp tại phòng… Trường Đại học Luật TP.Hồ ChíMinh, số 2 Nguyễn Tất Thành, Quận 4, vào hồi………

tháng……….năm………

Có thể tìm hiểu Luận án tại thư viện Trường Đại học LuậtTP.Hồ Chí Minh, số 2 Nguyễn Tất Thành, Quận 4 hoặc Thưviện Khoa học Tổng hợp TP.Hồ Chí Minh

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu

Các Tổ chức tín dụng (TCTD) là những doanh nghiệpkinh doanh ngân hàng Trong điều kiện kinh tế thị trường,TCTD phải đối mặt với cạnh tranh, rủi ro, phá sản như bất kỳdoanh nghiệp nào khác Tuy nhiên, trong quá trình xử lý tìnhtrạng khó khăn của các TCTD ở Việt Nam gần đây, cơ quanquản lý Nhà nước không ủng hộ áp dụng phá sản đối với cácTCTD yếu kém Đề án “Cơ cấu lại hệ thống các TCTD giaiđoạn 2011-2015” khẳng định “không để xảy ra đổ vỡ và mất antoàn trong hoạt động ngân hàng ngoài tầm kiểm soát của Nhànước” Trong phiên trả lời chất vấn của các đại biểu Quốc hộichiều 21/8/2012 về vấn đề kiểm soát rủi ro, xử lý nợ xấu hiệuquả… Thống đốc Ngân hàng Nhà nước (NHNN) Việt Nam,một lần nữa nhắc lại chủ trương của Chính phủ là “không đểngân hàng nào bị phá sản trong giai đoạn này”

Việc Chính phủ Việt Nam có chính sách như vừa trìnhbày ở trên liệu có đi ngược lại với quy luật thị trường? Ở cácnước, việc giải quyết tình trạng mất khả năng thanh toán đối vớicác tổ chức tài chính trung gian như thế này sẽ được thực hiệnnhư thế nào? Đó là bối cảnh chính sách và pháp luật đã thúc đẩy

tác giả lựa chọn đề tài “Thủ tục phá sản các TCTD theo pháp luật Việt Nam” để thực thực hiện đề tài Luận án tiến sĩ luật học.

2 Mục đích nghiên cứu

Mục đích của Luận án là làm rõ cơ sở lý luận và cơ sởthực tiễn của tính đặc thù về thủ tục phá sản áp dụng đối vớiTCTD; hệ thống hóa và phân tích, đánh giá các quy định của

pháp luật Việt Nam về thủ tục phá sản đối với các TCTD; từ đó

đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật về thủ tục phá sảncác TCTD ở Việt Nam

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Các quy định của pháp luật Việt Nam về thủ tục giảiquyết tình trạng mất khả năng thanh toán doanh nghiệp nóichung và thủ tục giải quyết tình trạng mất khả năng thanh toáncác TCTD nói riêng là đối tượng nghiên cứu chính của Luận án.Ngoài ra, các quy định về thủ tục giải quyết tình trạng mất khảnăng thanh toán các TCTD của ba quốc gia được sử dụng trongnghiên cứu so sánh luật học (Hoa Kỳ, Anh, Nga) cũng là đốitượng nghiên cứu của Luận án

Phạm vi nghiên cứu Luận án là các quy định nhằm canthiệp, xử lý khi TCTD có dấu hiệu mất khả năng thanh toán Vềkhông gian nghiên cứu là các TCTD hoạt động tại Việt Nam,không nghiên cứu việc phá sản đối với các chi nhánh ngân hàngnước ngoài hoạt động tại Việt Nam mất khả năng thanh toánhay giải quyết các vấn đề liên quan đến chi nhánh ngân hàngnước ngoài hoạt động tại Việt Nam khi ngân hàng nước ngoài

đó bị phá sản tại nước ngoài Khi đề xuất các định hướng vàgiải pháp cho việc hoàn thiện pháp luật Việt Nam, Luận án đềxuất các giải pháp với tầm nhìn dự kiến cho đến năm 2020

4 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của Luận án

Về khoa học, Luận án góp phần cũng cố và hoàn thiện cơ

sở lý luận xây dựng các quy định riêng về phá sản các TCTD và

cơ sở lý luận cho việc hoàn thiện thủ tục phá sản các TCTD ởViệt Nam Từ những kết quả nghiên cứu này sẽ tạo cơ sở lý

luận cho cơ quan lập pháp, các nhà hoạch định chính sách, các

cơ quan quản lý Nhà nước liên quan trong việc xây dựng, thựchiện và áp dụng pháp luật về xử lý phá sản đối với các TCTD

Về mặt thực tiễn, kết quả nghiên cứu của Luận án chỉ ranhững hạn chế trong thủ tục phá sản các TCTD ở Việt Nam, từ

đó kiến nghị hoàn thiện pháp luật về vấn đề này

Kết quả nghiên cứu Luận án là nguồn tham khảo hữu íchcho việc nghiên cứu và giảng dạy pháp luật về phá sản nóichung và pháp luật về phá sản ngân hàng nói riêng tại các cơ sởđào tạo Luật và kinh tế

5 Tính mới của Luận án

Thứ nhất: Luận án đã xây dựng và bổ sung vào hệ thống

lý luận của khoa học luật phá sản và phá sản TCTD bao gồm:(1) khái niệm thủ tục phá sản, khái niệm phá sản TCTD, (2)phân tích và chứng minh dưới khía cạnh khoa học tính chất đặcthù của các TCTD và sự cần thiết phải thiết lập các quy địnhđặc thù về phá sản TCTD

Thứ hai: Bằng việc phân tích kinh nghiệm xây dựng và

hoàn thiện pháp luật ở một số quốc gia về xử lý các TCTD mấtkhả năng thanh toán, luận án đã phát hiện được những nguyêntắc phổ quát khi xây dựng pháp luật về phá sản các TCTD

Thứ ba: Với việc hệ thống hóa pháp luật đầy đủ và phân

tích các quy định của pháp luật Việt Nam liên quan đến giảiquyết các TCTD bị lâm vào tình trạng mất khả năng thanh toán,mất khả năng chỉ trả, Luận án đã chỉ rõ các điểm hạn chế trongpháp luật Việt Nam trong việc áp dụng giải quyết phá sản cácTCTD trên thực tế

Thứ tư: Luận án đã xác định các luận cứ khoa học, đề

xuất các giải pháp cụ thể phù hợp với điều kiện của Việt Nam

để hoàn thiện pháp luật Việt Nam về phá sản các TCTD nhằmtạo hành lang pháp lý thuận lợi cho xử lý hợp lý các TCTD bịlâm vào tình trạng phá sản Luận án phân tích và đề xuất cácđiều kiện để đảm bảo thi hành pháp luật về phá sản các TCTD

6 Kết cấu của Luận án

Ngoài phần lời nói đầu, kết luận, danh mục tài liệu thamkhảo, các công trình công bố liên quan đến nội dung của Luận

án và phụ lục, nội dung của Luận án được kết cấu gồm bốnchương:

Chương 1: Tổng quan về những vấn đề nghiên cứu củaLuận án

Chương 2: Những vấn đề lý luận về phá sản TCTDChương 3: Các quy định của pháp luật Việt Nam về giảiquyết phá sản các TCTD

Chương 4: Hoàn thiện pháp luật Việt Nam về thủ tục phásản các TCTD

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ NHỮNG VẤN ĐỀ

NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN 1.1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

1.1.1 Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài

Một số công trình nghiên cứu liên quan đến thủ tục phásản các TCTD đã được công bố ở nước ngoài như bài viết "Arebanks special?" (Các ngân hàng là đặc biệt?) của GeraldCorrigan, “Bank failure, systemic risk, and bank regulation”

(Sự thất bại của ngân hàng, rủi ro hệ thống và các điều tiết vềngân hàng) của George G Kaufman, cuốn sách “The myth oftoo big to fail” (Huyền thoại về quá lớn để sụp đổ) của Imad A.

Mosa, Bài viết “Insolvency – why a special regime for banks?”

(Mất khả năng thanh toán – tại sao cần một chế độ đặc biệt chocác ngân hàng) của Eva Hüpkes…

1.1.2 Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam

Đến nay chỉ có một số rất ít các công trình như : bài

“Định hướng xây dựng luật phá sản các TCTD” của Nguyễn Văn Vân (2002), luận văn thạc sĩ “Những quy định đặc thù

trong việc giải quyết phá sản TCTD” của Cao Đăng Vinh

(2009), bài viết “Hoàn thiện pháp luật về giải quyết phá sản

ngân hàng thương mại và công ty chứng khoán” của Lê Thị

Thu Thủy (2014)

1.1.3 Đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu

- Các học giả có sự thống nhất trong việc cần thiết phải

xây dựng thủ tục xử lý phá sản các TCTD với cơ chế đặc thù sovới thủ tục xử lý phá sản các công ty thương mại thông thườngnhưng chưa thống nhất được liệu cơ chế giải quyết riêng biệtcho các TCTD như thế nào là tốt nhất

- Trong bối cảnh hoạt động ngân hàng ngày càng thể hiện

tính toàn cầu, nhiều ngân hàng đa quốc gia phát triển và cómạng lưới rộng khắp ở các nước, nhu cầu về việc xử lý phá sản

ở các nước có xu hướng xích lại gần nhau Việc tìm kiếm mộtgiải pháp xử lý phá sản có tính chất dung hòa giữa hệ thốngpháp luật thuộc các nước khác nhau ngày càng trở nên cần thiết

- Các công trình nghiên cứu về thủ tục xử lý phá sản các

TCTD ở Việt Nam đã được thực hiện cách đây khá lâu, đã lạchậu và không còn giá trị cập nhật Tình hình hiện tại ở ViệtNam đã có những thay đổi đặt ra yêu cầu cần thiết phải nghiêncứu hoàn thiện thủ tục phá sản các TCTD

- Ở cấp độ tiến sĩ, chưa có một công trình nghiên cứu nào

nghiên cứu một cách hệ thống vấn đề thủ tục phá sản cácTCTD, thực tiễn lập pháp và thực hiện pháp luật về thủ tục phásản các TCTD để từ đó hoàn thiện pháp luật Việt Nam về thủtục phá sản các TCTD

1.2 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1.2.1 Cơ sở lý thuyết

1.2.1.1 Câu hỏi nghiên cứu:

Đề tài “Thủ tục phá sản các TCTD theo pháp luật ViệtNam” được tiến hành để trả lời cho câu hỏi: “Những quy định

về giải quyết phá sản đối với TCTD hiện hành tại Việt Nam cónhững hạn chế, bất cập gì, có phù hợp với nhu cầu giải quyếttình trạng mất khả năng thanh toán của các TCTD hay không?”.Luận án xác định cần làm rõ câu trả lời cho các câu hỏi nhỏ sauđây:

Thứ nhất: TCTD có những đặc điểm gì khác biệt so với

các doanh nghiệp thông thường? Phải chăng do xuất phát từnhững điểm khác biệt này mà việc giải quyết phá sản các TCTDcần thiết được tiến hành theo một thủ tục đặc biệt?

Thứ hai: Thủ tục đặc biệt trong phá sản TCTD cần phải

được tiến hành như thế nào? Do cơ quan nào tiến hành? Bắt đầu

từ khi nào? Diễn tiến ra sao và kết thúc như thế nào?

Thứ ba: Làm thế nào để thủ tục phá sản các TCTD có thể

tiến hành mà bảo đảm dung hòa các lợi ích của các chủ thể (đặcbiệt là lợi ích người gửi tiền tại TCTD), bảo đảm an toàn hệthống ngân hàng, ổn định tài chính và ổn định nền kinh tế vĩmô

1.2.1.2 Lý thuyết nghiên cứu

Dựa trên cơ sở lý luận của Chủ nghĩa Mác – Lê Nin vềNhà nước và pháp luật, các tri thức khoa học thuộc các ngànhkinh tế tài chính, ngân hàng… Các lý thuyết, học thuyết liênquan đến luật phá sản, giải quyết tình trạng mất khả năng thanhtoán và phá sản các TCTD như lý thuyết về chính sách phá sản(bankruptcy-policy Theory), học thuyết về chia sẻ rủi ro (Risk-Sharing Theory), học thuyết về người cho vay cuối cùng (lender

of last resort), quá lớn để không bị phá sản (too big to fail)…

1.2.1.3 Các giả thuyết nghiên cứu

Luận án dựa vào các giả thuyết khoa học sau đây:

Thứ nhất: TCTD là các các doanh nghiệp kinh doanh

trong ngành nghề đặc biệt, song trong điều kiện của nền kinh tếthị trường buộc chúng phải chịu sự tác động của môi trườngcạnh tranh và vì thế có thể bị phá sản

Thứ hai: vì TCTD có đặc thù, sự phá sản TCTD có tác

động tiêu cực lan rộng, ảnh hưởng đến nhiều giai tầng trong xãhội, sự can thiệp thận trọng và chuyên nghiệp của Nhà nước làcần thiết

Thứ ba: các quốc gia phát triển đã có hệ thống tài chính

phát triển, có kinh nghiệm lập pháp và thực tiễn trong giải quyếtphá sản TCTD, những kinh nghiệm này cần được tham khảo đểhoàn thiện pháp luật về thủ tục phá sản các TCTD ở Việt Nam

Thứ tư: Chính phủ Việt Nam, NHNN Việt Nam đã nhận

biết và ban hành chính sách riêng để ngăn ngừa, kiểm soát tìnhtrạng mất khả năng thanh toán của các TCTD Các chính sách

và pháp luật này cần được đánh giá và kiến nghị hoàn thiện

1.2.1.4 Kết quả nghiên cứu

- Hệ thống hóa lý luận về phá sản, phá sản TCTD và pháp

luật về phá sản TCTD; phân tích, đánh giá và nhận xét để xâydựng và bổ sung vào hệ thống lý luận của khoa học luật phá sản

và phá sản TCTD

- Kinh nghiệm giải quyết phá sản các TCTD tại ba quốc

gia tiêu biểu là Hoa Kỳ, vương quốc Anh và Liên bang Ngađược Luận án phân tích, khái quát hóa thành các nguyên tắc phổquát giải quyết phá sản các TCTD

- Luận án đã góp phần khẳng định rằng thủ tục phá sảnkhông luôn luôn chỉ bao gồm thủ tục tư pháp Luận án đã làm

rõ thủ tục hành chính, một khi được thực hiện hiệu quả thìkhông cần tới vai trò thanh lý TCTD được thực hiện bởi tòa án

- Luận án đã làm rõ nhu cầu cần thiết phải tiếp tục xâydựng và hoàn thiện thủ tục phá sản các TCTD, chỉ ra tính khảthi của các quy định, những bất hợp lý và những điểm chưa phùhợp của pháp luật về thủ tục phá sản các TCTD từ đó đưa rađược những kiến nghị cụ thể sửa đổi các quy định của pháp luậtnhằm hoàn thiện pháp luật về phá sản các TCTD

1.2.2 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp hệ thống hóa các luận điểm khoa học

- Phương pháp phân tích và giải thích pháp luật, phân tích

và tổng hợp

- Phương pháp so sánh luật học,

- Phương pháp điều tra xã hội học,

- Phương pháp phỏng vấn sâu (phỏng vấn chuyên gia, cóchuẩn bị trước nội dung)

Kết luận chương 1

CHƯƠNG 2 : NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁPLUẬT PHÁ SẢN TỔ CHỨC TÍN DỤNG VÀ KINH NGHIỆMLẬP PHÁP VỀ PHÁ SẢN TỔ CHỨC TÍN DỤNG Ở MỘT SỐNƯỚC

2.1 TỔ CHỨC TÍN DỤNG VỚI TÍNH CHẤT LÀ DOANH NGHIỆP KINH DOANH TRONG NGÀNH ĐẶC BIỆT 2.1.1 Khái niệm tổ chức tín dụng

Việc xác định một tổ chức kinh doanh được xem làTCTD phổ biến hiện nay là thông qua hoạt động của các tổchức này - hoạt động ngân hàng Luật Các TCTD năm 2010

quy định “TCTD là doanh nghiệp thực hiện một, một số hoặc

tất cả các hoạt động ngân hàng”

.1.2 Các đặc trưng của tổ chức tín dụng

- TCTD là một doanh nghiệp kinh doanh, chỉ được tổchức dưới một số hình thức pháp lý nhất định

- Hoạt động ngân hàng là hoạt động kinh doanh chính,thường xuyên, liên tục và mang tính nghề nghiệp của các TCTD

- Hoạt động kinh doanh của các TCTD là hoạt động kinhdoanh tiềm ẩn nhiều loại rủi ro

2.1.3 Các loại tổ chức tín dụng

Tùy theo tiêu chí phân loại, TCTD được phân chia thànhnhiều loại khác nhau Nếu dựa theo tiêu chí lĩnh vực hoạt độngthì TCTD được phân loại thành ngân hàng, TCTD phi ngânhàng, tổ chức tài chính vi mô và quỹ tín dụng nhân dân

2.2 KHÁI NIỆM CHUNG VỀ PHÁ SẢN VÀ PHÁ SẢN CÁC TCTD

2.2.1 Khái niệm phá sản và thủ tục phá sản

2.2.1.1 Khái niệm phá sản

Khái niệm “phá sản” có thể được hiểu : (1) là tình trạngmột tổ chức kinh doanh bị mất khả năng thanh toán và bị cơquan Nhà nước (thông thường là tòa án) ra quyết định tuyên bốphá sản, hoặc (2) là thủ tục pháp lý liên quan đến một tổ chứckinh doanh để giải quyết tình trạng mất khả năng thanh toán của

tổ chức đó Trong Luận án này, phá sản được hiểu dưới nghĩa làmột thủ tục pháp lý được quy định bởi pháp luật phá sản vàpháp luật có liên quan nhằm giải quyết tình trạng mất khả năngthanh toán của doanh nghiệp

2.2.1.2 Khái niệm mất khả năng thanh toán

2.2.1.3 Khái niệm thủ tục phá sản

Thủ tục phá sản được hiểu là trình tự từng bước tiến hànhgiải quyết việc phá sản theo quy định của pháp luật Thủ tụcphá sản không nhất thiết buộc phải giao cho tòa án phụ trách

Đối với tổ chức tín dụng, việc giải quyết phá sản có thể baogồm nhiều thủ tục hành chính.

2.2.1.4 Bản chất của thủ tục phá sản

Tiếp cận dưới góc độ chủ nợ, thủ tục phá sản có bản chất

là một thủ tục đòi nợ tập thể Tiếp cận dưới góc độ thanh toán

nợ, thủ tục phá sản là một thủ tục giải quyết tình trạng mất khảnăng thanh toán

2.2.2 Khái niệm phá sản các TCTD và triết lý để thiết lập các quy định đặc thù về phá sản các tổ chức tín dụng

2.2.2.1 Khái niệm phá sản TCTD

Phá sản TCTD là một thủ tục pháp lý nhằm giải quyếttình trạng mất khả năng thanh toán, mất khả năng chi trả củamột TCTD

2.2.2.2 Triết lý cho việc thiết lập các quy định đặc thù về phá sản các tổ chức tín dụng

Một là, TCTD là những doanh nghiệp kinh doanh dựatrên sự tín nhiệm, vì thế thủ tục phá sản các TCTD phải hạn chếđến mức thấp nhất sự giảm sút niềm tin của công chúng vào hệthống ngân hàng

Hai là, Tổ chức tín dụng là trung tâm trung chuyển vốn,giữ vai trò quan trọng bật nhất trong hệ thống tài chính quốc gia

và là trung tâm của hệ thống thanh toán, vì thế thủ tục phá sảnphải hạn chế đến mức thấp nhất sự tác động tiêu cực đến hệthống tài chính, hệ thống thanh toán

Ba là, Tính chất hợp tác và liên kết ở mức độ rất cao củacác TCTD vì thế thủ tục phá sản TCTD phải hạn chế thấp nhất

tác động đến sự khủng hoảng hệ thống, đe dọa đến sự ổn địnhcủa hệ thống các TCTD

Bốn là, Tính chất đặc thù trong quan hệ giữa các TCTDvới con nợ và quan hệ giữa các TCTD với chủ nợ, vì thế thủ tụcphá sản TCTD cần sự can thiệp, hỗ trợ chủ động và tích cực từcác cơ quan quản lý ngân hàng, tổ chức bảo hiểm tiền gửi Năm là, TCTD thông thường là những tổ chức kinh tế có

có tính đại chúng và có quy mô lớn vì thế thủ tục phá sảnTCTD cần phải được tiến hành thận trọng, bảo vệ quyền lợi củangười gửi tiền, hạn chế đến mức thấp nhất các tác động xấu đếncác doanh nghiệp khác trong nền kinh tế

2.2.3 Những nội dung có tính đặc thù cần được quy định trong pháp luật phá sản tổ chức tín dụng

2.2.3.1 Cần xây dựng các thiết chế phát hiện, cảnh báosớm nguy cơ phá sản TCTD và thiết lập các giải pháp hạn chếphá sản các TCTD

2.2.3.2 Quy định đặc thù về căn cứ tiến hành thủ tục phásản TCTD

2.2.3.3 Quy định về thời điểm ngừng thanh toán củaTCTD khi TCTD bị lâm vào tình trạng phá sản

2.2.3.4 Quy định về các biện pháp can thiệp đa dạngtrong thủ tục giải quyết tình trạng mất khả năng thanh toán củaTCTD, trong đó ưu tiên các giải pháp sáp nhập, mua lại cácTCTD bị lâm vào tình trạng mất khả năng thanh toán

2.2.3.5 Quy định đặc thù về sự tham gia của tổ chức bảohiểm tiền gửi trong giải quyết tình trạng mất khả năng thanhtoán và phá sản TCTD