Một số phương pháp hướng dẫn học sinh làm bài tập làm văn lớp 4Tập trung nghiên cứu các vấn đề: Cơ sở lý luận. Cơ sở thực tiễn. Tìm hiểu thực tế. Một số biện pháp hướng dẫn học sinh viết văn. Kết quả nghiên cứu. Bài học kinh nghiệm.Phương pháp nghiên cứu:Phương pháp quan sát.Phương pháp phân tích. Phương pháp thảo luận nhóm.Phương pháp gợi mở hướng dẫn học sinh.Đặc biệt là phương pháp lấy học sinh làm trung tâm.
Trang 1Lời nói đầu
Nói, viết đúng và hay tiếng việt trong giao tiếp là cái đích của việc dạy văn,học văn mà các thầy cô giáo và các bậc phụ huynh luôn kỳ vọng con em mình cóđược những kỹ năng ấy Là một học sinh đang ngồi trên ghế nhà trường không aikhông tha thiết mình có được nghệ thuật sử dụng ngôn từ trong học tập và giaotiếp để tạo ra những lời hay ý đẹp ngay từ những năm học ở bậc Tiểu học Đóchính là ước vọng của cả người dạy và người học
Trải qua đã nhiều năm chúng ta thực hiện cải cách giáo dục, trong đó cải cáchchương trình dạy và học môn Tiếng việt nhưng xem chừng chưa ổn thoả nênnhững người có trách nhiệm đối với giáo dục vẫn trăn trở, băn khoăn và cố gắngsoạn thảo chương trình.với mục đích sao cho phù hợp với đà tiến bộ chung, nângcao được trình độ viết văn của học sinh ở bậc Tiểu học
Để góp phần giúp cho việc dạy và học đạt đến cái đích ấy đó là những vấn đề
mà tôi muốn đưa ra một số kinh nghiệm trong việc dạy cho học sinh biết cảmnhận được cái hay, cái thuần tuý của những bài văn học sinh có thể viết lên vớitất cả cảm xúc, sự hiểu biết , sáng tạo của mình
Đây là ý tưởng còn rất mới mẻ đối với học sinh, nhưng chúng ta cũng cầnphải quan tâm sát sao Có như vậy học sinh mới tiếp thu bài tốt và hiệu quả giảngdạy của giáo viên mới được nâng cao
Kính mong Ban giám hiệu nhà trường, các đồng chí, các bạn đồng nghiệpgiúp đỡ tạo điều kiện để tôi hoàn thành xuất sắc đề tài này
Trang 2A PHẦN MỞ ĐẦU – NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG:
I) LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI:
Như chúng ta đã biết đổi mới phương pháp dạy học là chủ chương, chiếnlược lâu dài của Đảng và Nhà nước nhằm đào tạo những con người mới Xã hộichủ nghĩa Đó là những con người có đầy đủ phẩm chất, tư cách , là nguồn nhânlực để xây dung và bảo vệ Tổ quốc Chính vì vậy mà trong Giáo dục, nhất là ởbậc Tiểu học, ngoài việc dạy cho học sinh biết nghe, biết nói, biết đọc còn cần trútrọng khâu dạy viết ở đây không chỉ đơn thuần là học sinh biết viết chữ, viết câu,
từ mà con phải dạy cho học sinh biết viết những câu văn, đoạn văn hay bài văn
Để học sinh biểu lộ cảm xúc, trí tưởng tượng phong phú về cảnh vật thiên nhiên,quê hương, đất nước con người Việt Nam Qua những bài văn học sinh đã đượchọc trên lớp, các em có thể viết được những bài văn ngắn do tự mình viết về cuộcsống xunh quanh, về cảnh vật, cây cối và con vật gần gũi thân quen với mình.Đặc biệt các em còn nêu được những suy nghĩ, tình cảm của mình về nhữngngười bạn, người thân trong gia đình và ngoài xã hội
Hiện nay trong chương trình đổi mới phương pháp dạy học và việc thaysách giáo khoa mới Nội dung chương trình phân môn Tập làm văn có nhiều điềumới mẻ không như nội dung chương trình Sách giáo khoa cũ ở chương trình mớinày đòi hỏi học sinh phải biết sáng tạo trong khi làm văn Các em được cập nhậtvới những bài văn mới như những bài văn về quam sát, miêu tả cảnh vật, con vật,cây cối và cả những bài văn có nội dung thật mới mẻ như : Tóm tắt tin tức, Giớithiệu về địa phương, Lập kế hoạch hoạt động, Điền vào tờ đơn hay một văn bản
in sẵn…
Điều đó đòi hỏi người giáo viên phải nắm vững phương pháp giảng dạy,giáo viên phải hướng dẫn, gợi mở cho học sinh để các em biết cách viết văn saocho đúng ngữ pháp, với sự liên kết, nối liền các sự vật với nhau chứ không phải
là liệt kê các sự vật Giáo viên cần hướng dẫn cho học sinh cách dùng những từngữ trong miêu tả để bài văn có hồn, sinh động và phong phú về ngôn từ và phát
Trang 3triển tư duy Tiếng việt cho học sinh Chính vì vậy mà tôi đã mạnh dạn chọn đề tài
nghiên cứu về: “Một số biện pháp hướng dẫn học sinh làm tập làm văn ở lớp 4 ”
II) MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU:
Qua nhiều năm trực tiếp giảng dạy theo chương trình thay sách giáo khoalớp 4 mới Tôi nhận thấy việc dạy viết văn cho học sinh là rất cần thiết và quantrọng Xong yêu cầu người giáo viên phải có trình độ và năng lực Người giáoviên phải làm chủ được kiến thức, tự chứng minh được kế hoạch bài học, biết kếthợp giữa các phương pháp dạy học một cách hợp lý Giáo viên phải biết cáchkhai thác , tận dụng những ưu điểm của sách giáo khoa và đồ dùng dạy học Nắmvững trình độ, năng lực và sở thích của học sinh thì mới tạo ra hiệu quả của giờhọc Sách giáo khoa đã hướng dẫn chi tiết về nội dung kiến thức và phương phápdạy học cho mỗi bài dạy Tuy nhiên người giáo viên phải xác định sách giáo khoachỉ là tài liệu tham khảo có tính chất gợi ý Giáo viên trực tiếp đứng lớp giảngdạy mới là người quyết định, lựa chọn nội dung, kiến thức và tổ chức dạy họccho phù hợp với đối tượng học sinh ở từng địa phương
Trong đề tài này tôi tập trung nghiên cứu về các vấn đề sau:
- Cơ sở lý luận
- Cơ sở thực tiễn
- Tìm hiểu thực tế
- Một số biện pháp hướng dẫn học sinh viết văn
- Kết quả nghiên cứu
- Bài học kinh nghiệm
III) ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU :
Học sinh lớp 4A – Trường Tiểu học Chiềng Sung 2
Tổng số : 21 em
Nam: 16 em
Nữ: 11 em
Dân tộc: 6 em
Trang 4Để tiến hành nghiên cứu đề tài này tôi đã sử dụng một số phương phápgiảng dạy đó là: Phương pháp quan sát, phương pháp phân tích, phương phápthảo luận nhóm, phương pháp gợi mở hướng dẫn học sinh, đặc biệt là phươngpháp lấy học sinh làm trung tâm.
B NỘI DUNG VÀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU:
I) CƠ SỞ LÝ LUẬN:
Chúng ta thấy rằng: trong thời đại hiện nay, hoà chung với xu thế đổi mớiphát triển về kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội và mọi mặt của Đất nước Việc đổimới phương pháp dạy học không những khắc phục cách truyền thụ kiến thức thụđộng, áp đặt mà chúng ta cần phải hướng dẫn, gợi mở về nề nếp, tư duy sáng tạo,trí tưởng tượng cho học sinh mà còn nhằm đáp ứng yêu cầu nâng cao chất lượnggiáo dục của nước ta trong thời kỳ Công nghiệp hoá - Hiện đại hoá đất nước
Ngoài các kỹ năng nghe, nói, đọc , yêu cầu học sinh còn phải có kỹ năngviết Học sinh viết về những điều mình đã học, viết về những điều mình tưởngtượng qua quá trình quan sát trong thực tế cuộc sống hàng ngày mà các em đãđược tiếp xúc Học sinh có thể kể được những câu chuyện mà mình đã được nghe, được đọc về các nhân vật trong câu chuyện bằng lời của mình hoặc học sinh cóthể miêu tả về những cảnh vật xung quanh hay được quan sát trong tranh ảnh
Ngay từ các lớp đầu cấp học sinh đã được luyện viết những câu văn, đoạnvăn ngắn nhưng lên đến lớp 5 yêu cầu đó được nâng cao hơn về nội dung và kiếnthức Nhưng trong thực tế việc tiếp thu kiến thức của học sinh còn hạn chế, các
em chưa biết phân tích yêu cầu của đề văn để từ đó tìm hiểu và viết văn theo cáccách khác nhau
Ví dụ: Mở bài theo kiều nào? (Trực tiếp hay gián tiếp), kết bài theo kiểu nào? (Mở rộng hay không mở rộng).
Vì vậy, qua đề tài này tôi hy vọng giáo viên đang trực tiếp giảng dạy lớp 5
ở trường tôi sử dụng có hiệu quả hơn, học sinh tiếp thu với cách học này tốt hơn
Các dạng văn ở lớp 5 bao gồm:
- Kể chuyện
Trang 5II) CƠ SỞ THỰC TIỄN:
Trường Tiểu học Chiờ̀ng Sung 2 là trường thuộc vùng 1 Trường thu húthọc sinh ở các bản: Ḥa B́nh, Chặm Cẳng, Nông Chô, Quỳnh Lỷ, Cầu Đường…vềhọc tại trường Do vậy nhiều đối tượng học sinh con cán bộ, con nông thôn, con
em các dân tộc, có cả dân tộc Kinh, Thái, H mông, … Đội ngũ giáo viên đều yêunghề và luôn có hướng vươn lên, trình độ văn hoá của giáo viên đều đạt chuẩn vàtrên chuẩn.Học sinh tuy các em ở xa nhưng đều đi học đúng giờ và có ý thức caotrong học tập
Trường được sự quan tân sát sao của ngành và phòng giáo dục Mai Sơn.Được sự quan tâm chỉ đạo của chi bộ nhà trường, Đảng bộ xã Chiềng Sung và sựủng hộ nhiệt tình của hội phụ huynh nhà trường và các tổ khối nhà trường Độingũ giáo viên lớp 4 đã được học qua lớp bồi dưỡng hè Đó là những thuận lợi gópphần thúc đẩy mọi hoạt động của nhà trường thực hiện dạy và học đạt kết quảcao
Bên cạnh những thuận lợi trên, trường còn không ít gặp khó khăn về cơ sởvật chất, trang thiết bị phục vụ dạy và học Trình độ nhận thức của học sinhkhông đồng đều, tiếp thu chậm, một số phụ huynh chưa thật sự quan tâm đôn đốctới sự học tập của con em mình
Để tìm hiểu thực tế tôi tiến hành khảo sát chất lượng học sinh sau mộttháng học đầu tiên
1 Khảo sát chất lượng học sinh :
Trang 6Qua một tháng dạy trên lớp để đánh giá chất lượng học tập của học sinhđầu năm Tôi tiến hành khảo sát phân chia đối tượng học sinh để bồi dưỡng và cóbiện pháp hướng dẫn cụ thể hơn.
Chất lượng học sinh của lớp 4A phân môn Tập làm văn :
2 Tìm hiểu nguyên nhân:
a) Đối với giáo viên:
Không có nhiều thời gian để hướng dẫn cho từng học sinh, phương phápgiảng dạy còn áp đặt, chưa phát huy được tính chủ động sáng tạo của học sinh
Đồ dùng giảng dạy còn hạn chế, chưa phong phú, tài liệu tham khảo chưacó…Hơn nữa đây là năm đầu tiên thay sách lớp 4 Phân môn Tập làm văn là mộttrong những phân môn cơ bản được đổi mới Do vậy, việc hướng dẫn học sinhhoạt động tích cực, chủ động trong học tập là rất quan trọng Học sinh là chủ thểcủa hoạt động học, các em tự chiếm lĩnh và tự học Nhưng giáo viên chưa có biệnpháp để lập kế hoạch hướng dẫn và hợp tác với học sinh
Với nội dung chương trình tăng thời lượng, tăng nội dung, tăng thực hành vậndụng gắn với đời sống, tạo hứng thú tự tin cho học sinh Thời gian dành cho họcsinh còn ít vì giáo viên chưa thực sự quan tâm đến tong đối tượng học sinh vàđộng viên, khuyến khích học sinh trong học tập
b Đối với học sinh:
Lớp còn có nhiều học sinh dân tộc, hơn nữa các em phải tham gia lao độngcùng gia đình vì hoàn cảnh gia đình khó khăn nên các em chưa có đủ thời giandành cho học tập Đồ dùng học tập của các em còn thiếu, một số học sinh chưachăm học và chưa được sự quan tâm sát sao của gia đình
Một số em tiếp thu còn chậm,không có khả năng tưởng tượng khi quan sát sựvật Với thực trạng của lớp nói riêng và của toàn khối 4 nói chung nên bằngnhững kinh nghiệm giảng dạy trên lớp cũng như trong cuộc sống hàng ngày Tôi
đã vận dụng một số biện pháp để hướng dẫn cho học sinh cách viết văn từ nhữngbước đơn giản nhất đến bước phức tạp nhất để học sinh học tốt hơn Chính vì vậy
Trang 7mà năm học này các em tiếp thu một cách nhanh hơn, chất lượng học tập đạt kếtquả cao hơn.
3 Một số biện pháp hướng dẫn học sinh viết văn:
Để nâng cao chất lượng dạy và học trong trường, với mục tiêu giáo dục củanhà trường là rèn luyện , đào tạo một thế hệ mầm non cho đất nước Vì vậy ,nghiên cứu khoa học giáo dục là con đường tốt nhất để bồi dưỡng học sinh có đủtri thức để trở thành những con người phát triển toàn diện Đặc biệt là ở Tiểuhọc, học sinh lớp 4 tuy đã gần cuối cấp tiểu học nhưng dặc điểm của các em vốnhiếu động, thích nhẹ nhàng, ưa động viên khuyến khích kịp thời Do vậy, giáoviên cần tìm tòi biện pháp thích hợp với từng học sinh trong lớp mình phụ tráchhoặc nhóm học sinh để hướng dẫn sao cho đạt hiệu quả hơn
Khi dạy về thể loại văn kể chuyện, sau khi các em đã được nghe những câuchuyện giáo viên kể trên lớp trong tiết kể chuyện, giáo viên cần hướng dẫn chohọc sinh tập kể lại bằng lời của chính các em hoặc các em tự kể bằng cách viết lạidiễn biến câu chuyện vào vở Qua câu chuyện đó cần hướng dẫn cho học sinhnhận biết các nhân vật trong truyện và nhận xét xem truyện có các sự việc nốitiếp nhau như thế nào? ý nghĩa câu chuyện ra sao?
Ví dụ1: Kể lại câu chuyện : “ Sự tích hồ Ba Bể” và ghi tóm tắt : Tên các nhân
vật, các sự việc sảy ra và kết quả của các sự việc ấy
Sau khi học sinh kể song câu chuyện, giáo viên yêu cầu các em nêu tên cácnhân vật có trong câu chuyện đó:
Tên các nhân vật trong truyện:
- Bà lão ăn xin
- Hai mẹ con bà goá
Trong câu chuyện, các sự việc được nối tiếp nhau ra sao? Học sinh cần nêuđược các sự việc đã diễn ra theo thứ tự như sau:
Trong lễ hội cúng phật xuất hiện một bà lão ăn xin nhưng bà bị mọingười hắt hủi, không ai cho bà ăn
Trang 8 Bà lão gặp hai mẹ con bà goá và được hai mẹ con đùm bọc cưu mang:Cho ăn và cho ngủ nhờ.
Đêm đến, bà lão hoá thành một con Giao Long lớn
Sáng ra, bà lão báo tin cho hai mẹ con biết vùng này sắp có lụt lớn, vàcho hai mẹ con bà goá một nắm tro, dặn rải xung quanh nhà để trànhnạn; đồng thời bà cụ cho hai mảnh vỏ trấu để hai mẹ con bà goá làmviệc thiện Rồi bà cụ biến mất
Lụt lớn xảy ra, hai mẹ con bà goá chèo thuyền đi cứu những người bịnạn
Vùng sụt lở biến thành một cái hồ gọi là hồ Ba Bể Cái nền nhà gọi là
gò Bà Goá
Ví dụ 2: Truyện : “ Dế Mèn bênh vực kẻ yếu” có những nhân vật nào? ý
nghĩa của câu chuyện đó là gì?
Truyện có những nhân vật như sau:
Dế Mèn, Nhà Trò, Nhện cái và họ hàng nhà nhện Dế Mèn là nhânvật chính đây là những con vật đã được nhân hoá mang những đặc điểm, tínhcách của con người
ý nghĩa của câu chuyện: Qua câu chuyện: “ Dế Mèn bênh vực kẻ yếu”, tácgiả tập trung ca ngợi Dế Mèn một con người có những nghĩa cử rất đáng trântrọng, một tấm lòng hào hiệp đáng mến, dám đánh lại kẻ mạnh, bao bọc giúp đỡ
kẻ yếu trong cơn hoạn nạn đem đến sự công bằng bác ái trong xã hội Đúng là
một con người thấy chuyện “ Bất bằng chẳng tha” giống hệt như chàng Lục Vân
Tiên trong truyện cùng tên mà em đã được bố mẹ kể cho nghe
Ví dụ 3: Kể lại câu chuyện: “ Nàng Tiên ốc” kết hợp tả ngoại hình của các
nhân vật
Sau khi học sinh kể song câu chuyện, giáo viên cần hướng dẫn các em kếthợp tả ngoại hình của các nhân vật như:
Tả ngoại hình Bà lão:
Trang 9Đã xưa lắm rồi, ở một làng nọ có một bà lão nghèo, không chồng, không con, không người nương tựa lúc tuổi đã xế chiều Hàng ngày bà phải ra đồng mò cua, bắt ốc để kiếm sống Nhìn thân hình gầy còm, dáng đi chậm chạp, yếu ớt, khuôn mặt lại nhăn nheo, da đồi mồi, đặc biệt là mái tóc của cụ vừa thưa thớt, vừa bạc trắng như cước, không ai không xúc động, cảm thương cho số phận tội nghiệp của bà Cụ thường bận bộ đồ màu đen, vá hai vai, đã bạc màu bởi thời gian và mưa nắng ngoài đồng Duy chỉ có đôi mắt của cụ vẫn còn sáng lắm, tinh tường lắm Đôi mắt ấy nhìn ai cũng chứa đựng sự thân thiện, cảm thông, gần gũi Vì thế, mọi người trong làng ai cũng thương yêu, quý mến cụ.
Tả ngoại hình nàng tiên ốc:
Thấy có chuyện lạ trong nhà, bà cụ quyết định phải tìm cho ra nhẽ Cũng như mọi ngày, sáng ấy bà lão giả vờ đi làm như mọi hôm Đến nửa đường bà quay lại, nhẹ nhàng tìm chỗ kín nấp và quan sát trong nhà Bỗng nhiên, từ trong chum nước, nơi bà thả con ốc xanh hiện lên một co thiếu nữ đẹp tuyệt trần Xúc động, bàng hoàng, bà dán mắt vào co gái không rời một phút Chao ôi! một thiếu
nữ đẹp tuyệt trần Gương mặt nàng xinh xắn như một tố nữ trong tranh Nước da trắng ngần, đôi môi nàng thắm chúm chím cười duyên như đoá hồng mới nở Nàng bận một chiếc áo màu xang da trời, bước đi uyển chuyển nhẹ nhàng như lướt đi trên mặt đất …
Đối với những bài văn viết thư thì đòi hỏi giáo viên phải hướng dẫn họcsinh từng bước , xác định mục đích dạy học cái gì, dạy viết cái gì và viết như thếnào?
Giáo viên cần hướng dẫn cho học sinh hiêủ mục đích của việc viết thư làgì? Một bức thư cần có nội dung gì, mở đầu và kết thúc ra sao?
Ta có thể trả lời như sau:
Trong cuộc sống, chúng ta có rất nhiều mối quan hệ khác nhau Mỗi mốiquan hệ đều xác lập những sợi dây tình cảm nhất định : ông bà với cháu, cha mẹvới con, anh chị với em, co chú với cháu, dì cậu với cháu, bạn thân, bạn học
Trang 10Khi xa nhau, không có điều kiện gặp nhau người ta thường viết thư cho nhau.Viết thư là để thăm hỏi, thông tin, trao đổi ý kiến và bày tỏ tình cảm với nhau.
Một bức thư có những nội dung chính sau:
- Lý do và mục đích viết thư
- Thăm hỏi sức khoẻ, tình hình học tập, làm viêc, sinh hoạt …cho nhau
- Thông báo những điều cần thiết của mình, của gia đình…cho người nhậnthư biết
- Trao đổi ý kiến, bày tỏ tình cảm…
Một bức thư thường mở đầu và kết thúc như sau :
Mở đầu bức thư gồm:
- Địa điểm và thời gian viết thư
- Lời xưng hô với người nhận thư
Kết thúc một bức thư gồm:
- Lời chúc, lời hứa hẹn của người viết thư
-Từ dùng để xác định mối quan hệ tình cảm của người viết thư vớingười nhận thư, chữ ký và ghi rõ họ tên của người viết thư
Sau khi hiểu rõ cách viết, học sinh có thể thực hành viết thư chongười thân hoặc bạn một cách dễ dàng
Ví dụ 4: Em hãy viết thư gửi một bạn ở trường khác để hỏi thăm bạn và kể chobạn nghe tình hình ở lớp, trường em hiện nay
Gia đình cậu vẫn bình thường chứ? Còn cậu có khoẻ không? Cậu có còn hay đạu bụng nữa không? Học kỳ vừa qua cậu đạt kết quả như thế nào? Chắc
Trang 11cậu vẫn đừng đầu lớp đấy chứ? Bé Hùng có hay khóc nhè nữa không? Cây xoài sau nhà có sai quả không ? Cậu nhớ để dành cho tớ vớ nhé, hè này chúng mình
sẽ vào ăn đấy.
Hồng ơi! từ lúc cậu đị rồi, lớp mình ai cũng nhắc đến cậu hoài chúng mình nhớ nhất là tài kể chuyện của cậu: hài hước, dí dỏm và rất có duyên nữa chứ Cậu còn nhớ cô giáo mai không? Cô vẵn dạy lớp ba, cô hỏi thăm cậu luôn đấy Còn thằng Tính “ láu cá” bây giờ học tiến bộ lắm Học kỳ vừa qua nó cùng được khen thưởng đấy Nó mừng quýnh lên và không còn hay nói leo trong lớp nữa đâu Hoà “ tóc ngắn” vẫn chăm và đứng đầu lớp Lớp mình dạo này vui ghê Hồng ạ Thôi tớ sơ qua như vậy để cậu biết Cậu cũng nên bớt thì giờ viết thư về kẻo tụi nó mong lắm đấy.
Chúc cậu mạnh khoẻ, học giỏi
Bạn thân của cậu
Nguyễn Thu HồngKhi dạy về dạng văn miêu tả giáo viên cũng cần hướng dẫn thật tỉ mỉ thìhọc sinh sẽ tiếp thu nhanh và hiểu bài hơn Sau khi học sinh đã được tìm hiểu bốcục của một bài văn miêu tả gồm những phần nào giáo viên hướng dẫn học sinhcách mở bài trực tiếp hay mở bài gián tiếp Cách kết bài mở rộng hay không mởrộng Nên khuyến khích học sinh lựa chọn từ ngữ để miêu tả sao cho có hình ảnh,
có cảm xúc và sinh động Có như vậy bài văn mới hay, người đọc mới cảm thấy
dễ chịu và thích đọc
Ví dụ 5: Hãy tả cái bút của em và viết phần mở bài theo kiểu gián tiếp, kếtbài theo kiểu mở rộng
Mở bài theo kiểu gián tiếp:
“ Đã một năm trôi qua rồi thế mà mỗi lần nghĩ đến giây phút có cái bút Hero- một cái bút máy, tôi vẫn cảm thấy nôn nao, bốn chồn đến lạ Cái thời điểm
ấy đi vào ký ức tôi một kỷ niệm khó phai mờ.”
Hoặc: “ Năm nào cũng vậy, cứ đến ngày sinh nhật tôi là mẹ lại tổ chức