Ebook thương mại quốc tế và an ninh lương thực (sách tham khảo) phần 2

Chương này đưa ra một tổng quan ngắn gọn về lịch sử thương mại quốc tê từ thời thuộc địa, tập trung trên ba nội dụng: m mậu dịch quốc tế được tiến hành như thê nào dưới thời thuộc địa đ

Để hiểu được tại sao mậu dịch quốc tế đang vận hành như hiện

nay, thiết tưởng cũng cần xem xét những ảnh hưởng đã góp

phần định hình nó Chương này đưa ra một tổng quan ngắn

gọn về lịch sử thương mại quốc tê từ thời thuộc địa, tập trung

trên ba nội dụng:

m mậu dịch quốc tế được tiến hành như thê nào dưới thời

thuộc địa

điều gì đã xảy ra khi các thuộc địa trở thành độc lập

tại sao tình hình xuất khẩu và nhập khẩu của các nước đang

phát triển xấu đi từ Chiến tranh thê giới thứ hai

Mậu dịch dưới thời thuộc địa

Trừ một số trường hợp đặc biệt, nền kính tế của các nước đang

phát triển trong thế kỷ XIX và dau thé ky XX chu yeu la dựa

trên nông nghiệp và xuất khẩu các hàng hóa chưa chê biên như

113

ché, ca phé, thiéc, cao su, dau Vao thdi gian dé, thé gidi chia

ra lam hai phan:

m một nhóm nhỏ các nước ở Bắc bán cầu - nhiều nước trong

số này là cường quốc thực dân - đã công nghiệp hóa bằng

cách nhập nông phẩm rẻ mạt từ hải ngoại

m phần còn lại của thế giới phải xuất khẩu nguyên liệu thô va nhập các sản phẩm chế tạo tương đối đắt tiền sản xuất ở phương Bắc

Nhiều vấn đề phương Nam phải đối diện bắt nguồn từ thời

thuộc địa Nhân danh tự do mậu dịch, các nhà cai trị thực dân

áp đặt những chính sách thương mại không công bằng đối với

các nước thuộc quyền kiểm soát của họ Các chế phẩm bản địa thường bị cắm đoán, các xí nghiệp địa phương thường bị các

công cụ pháp lợ làm nản lòng, khiến cho các nước bị chiêm đóng không còn con đường nào khác là xuất khâu nguyên liệu cho mau quốc rồi phải mua lại các sản phẩm được chế biến bằng thứ nguyên liệu đó với giá cao gấp nhiều lần

Vào thời kỳ giữa hai cuộc chiến tranh thế giới, các nước

phương Bắc lập thành các khối kinh tế Bên trong các khối đó, các cường quốc cho các thuộc địa của họ được hưởng một số nhân nhượng về mậu dịch để đổi lây đặc quyền thao túng các thị trường thuộc địa Trong thực tế, bằng cách đó, các nước phương Bắc có thể sản xuất hàng hóa cho thuộc địa của mình

mà không sợ bị các nước khác cạnh tranh

Mậu dịch thời hậu thuộc địa

Từ sau Chiến tranh thê giới thứ hai, các thuộc địa trở thành độc

lập Tuy nhiên, họ vẫn còn nằm trong hệ thống kinh tế do các

nước phương Bắc giàu có nặn ra Hệ thống này tạo nên sự phụ

thuộc về kinh tế: các thuộc địa cũ tiếp tục sản xuất nguyên

liệu và nông phẩm cho các ông chủ cũ, còn những người này

tiếp tục được hưởng đặc quyền tại thị trường các nước đang

phát triển Ngay cả những nước đang phát triển vốn không phải

là thuộc địa cũng bị cuốn vào cái cỗ xe thương mại đó dưới áp

lực cạnh tranh của các công ty phương Bắc

Về an ninh lương thực, những người cô xúy cho tự do mậu

dich lap luận rằng các quốc gia không thê tự túc lương thực, thì

chỉ việc sản xuất các sản phẩm khác mà họ có thế mạnh, rồi

ban di để lâu tiền mua lương thực từ bên ngoài Nhưng vấn đè

không phải giản don nhu vay

m Các thị trường quốc tê không ồn định Lượng lương thực ma

một quốc gia có thể mua tùy thuộc vào giá trị biến thiên của

lượng hàng xuất khẩu Nếu một quốc gia chỉ dựa vào một

vài mặt hàng xuất khẩu chủ lực, và nếu các mặt hàng đó bị

rớt giá trên thị trường quốc té, thì quốc gia đó chỉ có thể

nhập lương thực ít đi mà thôi

m Lương thực nhập khẩu không nhất thiết phải tới tay mọi

người cần đến nó Nhiều nước đang phát triển thông tin bị

hạn chế, phương tiện vận chuyển nghèo nàn, có nghĩa là

F115 7

nhân dân sống ở các vùng xa xôi hẻo lánh không thể dễ dàng nhập khẩu hay xuất khẩu hàng hóa Các chính phủ

thường không quan tâm đúng mức các vùng đó mà tập

trung chú ý hơn tới các vùng sản xuất nhiều lương thực cho xuất khâu Các vùng sâu vùng xa ngày một thêm thiệt thòi

w Nhu cau xuất khẩu hàng hóa để chí cho nhập khẩu có nghĩa

là nhiều nhà sản xuất lương thực được khuyến khích làm

lương thực để phục vụ xuất khẩu thau vì tiêu dùng nội địa Điều đó làm cho các nước đang phát triển phụ thuộc hơn

vào thị trường quốc tê để đáp ứng yêu cầu tiêu dùng trong nước

Nếu lợi ích của mậu dịch quốc tế là không chắc chấn và không công bằng đối với các nước đang phát triển sau khi giành được độc lập, thì hà cớ làm sao họ vẫn ở trong hệ thống đó? Có một

số lự do

m Các nước phương Bắc trở nên giàu có là nhờ mậu dịch quốc

tế, không chỉ với các nước đang phát triển mà còn giữa các

nước đó với nhau Nhiều chính phủ các nước đang phát

triển và các chuyên gia phát triển thấy đó là một thí dụ cho

các nước khác noi theo

m Thường có một số nhóm nhỏ trong các nước đang phát triển được hưởng lợi từ thương mại quốc tế, ngay cả khi

nước đó trong tổng thể không được lợi Các nhóm đó

thường thuộc tầng lớp thống trị giàu có mà các chính phi

cần được họ ủng hộ

Pate

m Thiếu sự lựa chọn Chẳng hạn, các nước đang phát triển

cần công nghệ mà họ chỉ có được thông qua mậu dịch với

phương Bắc

Cán cân thương mại xấu đi

Có hai vẫn nạn đối với các nước xuất khẩu hàng không qua chế

biến

Giá cả không ỗn định

Giá các mặt hàng chưa chế biến lên xuống vì một số lụ do:

m Các thị trường hàng không chế biến (nguyên liệu) lớn nhất

là EU, Hoa Kỳ và Nhật Bản Nhu cầu ở các nước này ảnh

hưởng lớn đến giá cả thế giới

m Nếu có suy thoái kéo dài ở phương Bắc thì nhu cầu hàng

chưa chế biển sẽ giảm vì số người có thể mua các sản phẩm

được chế tạo hoặc thành phẩm được chế biến từ các nguyên

liệu đó giảm đi Hậu quả là giá nguyên liệu hạ xuống

m Nhú cầu đối với nhiều loại sản phẩm chưa chế biên không

phụ thuộc vào cung Chẳng hạn, lượng cà phê tiêu thụ ở

các nước phương Bắc căn bản đứng nguyên vô luận sản

xuất ở các nước đang phát triển như thế nào Khi có nhiều

cà phê được sản xuất và tung ra thị trường thì giá hạ vì cung

vượt cầu Khi lượng cà phê ít đi giá tăng lên

117

m Thời tiệt cũng là yếu tố ảnh hưởng đến sản xuất và giá cả

Nếu mắt mùa do thời tiết không thuận, sản xuất sẽ giảm và đầy giá lên Nêu mưa thuận gió hòa, sản xuất đôi đào sẽ kéo giá xuống

Giá cả hàng chưa chế biên giảm

Điều kiện mậu dịch là cụm từ chỉ lượng hàng mà một quốc gia có thể nhập khẩu được tính theo lượng hàng xuất khẩu của quốc gia đó trong một thời gian dài Nếu lượng hàng xuất khâu không đổi nhưng chỉ nhập khẩu được ít hơn thì đó là điều kiện mậu dịch xấu đi Điều kiện mâu dịch ở nhiều nước đang phát triển xấu đi vì giá các chê phẩm chiếm phần lớn trong số hàng nhập khẩu của họ tăng nhiều hơn giá các nguyên liệu mà các nước này xuất khẩu Tiên trình này đã diễn ra một cách đều đặn

từ những năm 1920, tuy nó không biểu hiện thật rõ trong

những năm 1960, và gan day, trong những năm 1980 Biểu đô 8.1 minh họa điều kiện mậu dịch dài hạn xấu đi đối với các nước đang phát triển không sản xuất dậu mỏ

Điều kiện mậu dịch xấu đi là kết quả của một số yêu tế liên

quan đến các chính sách nông nghiệp do các chính phủ phương

Bắc áp dụng

m Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, các nước công nghiệp-lớn

áp dụng các chính sách bảo hộ nông nghiệp trong nước và

khuyên khích nông dân tăng gia sản xuất lương thực (xem Chương 2) Do các nước này tự túc được một số nông sản

[ng |

Biều đó 8.1: Điều kiện mẹu dịch của cúc nước

đang phút triền không sản xudt dau mé

nên nhu cầu nhập khẩu các sản phẫm nông nghiệp phương

Nam giảm xuống Và giá cả những mặt hàng đó cũng giảm

theo

Trong nhiều trường hợp các nước phương Bắc lại cũng là

những nước xuất khẩu lương thực thực phẩm lớn Ví dụ, EU

nhập khẩu nhiều đường cho mãi đến giữa những năm

1970: nay họ là nhà xuất khẩu lớn về đường Điều đó có

nghĩa là các sản phẩm phương Bắc cạnh tranh với phương

Nam trên thị trường quốc tê

Các nước phương Bắc tiếp tục các chính sách bảo hộ như

đánh thuế bậc thang (xem Chương 2) là thứ thuế phân biệt

đối xử với các nước đang phát triển và ngăn không cho các

nước này cơ cấu lại nền kinh tế quốc dân

Giá cả giảm trong suốt những năm 1980, nhưng các quốc gia sản xuất hàng xuất khẩu lại không giảm sản xuất Trái

lại, các mặt hàng như chè, cà phê, ca cao vẫn tăng lên

(xem các chính sách điều chỉnh cơ cầu ở Chương 9)

P20 |]

=1

Dưới thời thuộc địa, nền kính tế của

phần lớn các nước đang phát triển dựa

trên xuất khẩu nông sản và nguyên liệu

Tổng quát

Nhiều nước đang phát triên buộc phải

mở cửa nền kính tế cho hàng nước

ngoài Trong lúc đó, các nước cai trị họ

lại tiếp tục các chính sách bảo hộ công

nghiệp của họ Sau khi giành được độc

lập, các nước đang phát triển vẫn chưa

thoát ra khỏi cái hệ thống kìm hãm đó

Họ vẫn phải tiếp tục xuất khẩu nông

sẵn và nguyên liệu và nhập khẩu các

chế phẩm từ phương Bắc

Từ sau Chiên tranh thê giới thứ hai,

điều kiện mậu dịch của các nước đang

phát triển xấu đi một phần là do các

nước phương Bắc áp đặt các chính sách

bảo hộ nông nghiệp

F121 |

Tài liệu đọc thêm] |

Coote, B & LeQuesne, C (1996) Cạm bầu thương mại uà các thị trường hàng hóa toàn câu (tái bản lần thứ hai), Oxfam, Oxford

Madeley, J (1996) Thuong mai ud ngudi nghéo: Tac déng

của mau dich quốc tế đối uới các nước đang phát triển, Các

Ấn phẩm công nghệ trung gian, Rugb

Rocher, J (1996) GATT trong hoạt động thực tiễn: Tìm

hiểu Tổ chức thương mại thê giới, Rangead, Pari

Tansey, G & Worslev, T (1996): Hệ thống lương thực:

Một hướng dẫn, Earthscan Publications, Luân Đôn

Điêu chỉnh cơ câu

Các chương trình điều chỉnh cơ câu (SAPs) được Quỹ tiền tệ

quốc tế (IMF) và Ngân hàng thế giới (WB) thiết kê để các nước

đang phát triển thực hiện Đổi lại, họ sẽ được cho vay đề trả nợ

hoặc để cân đối cán cân thanh toán tiếp sau cuộc suy thoái

trong những năm 1980 Chương này bàn về hệ quả của điều

chỉnh cơ cấu đối với mâu địch quốc tế và an ninh lương thực,

tập trung vào các nội dung sau:

cuộc khủng hoàng nợ

kinh tế vĩ mô và các chính sách điều chỉnh cơ cầu

những tác động của điều chỉnh cơ cấu đối với sản xuất lương

nước xuất khâu nhiều dầu thu được lợi nhuận cao, đem gửi vào các ngân hàng trên toàn thế giới Các ngân hàng quốc tế đem

số tiền đó cho các nước đang phát triển không sản xuất dầu vay

để nhập dầu với giá cao hơn trước Vào thời gian đó, lãi suất ở phương Bắc thấp, và các nước đang phát triển được coi là nơi

có triển vọng tốt cho đầu tư

Tuy nhiên, vào những năm 1980, My va EU lãm vào cảnh

suy thoái nặng nề, và đã nâng lãi suất lên để cố gắng chống lạm

phát Các nước đang phát triển đến hạn trả nợ phải trả theo lãi

suất cao hơn Thêm vào đó, suụ thoái đã làm giảm nhu cầu nguyên liệu ở phương Bắc khiến giá các mặt hàng này xuống thấp Tình hình đó làm cho các nước đang phát triển càng thêm

khó khăn, vì họ có ít tiền hơn để trả số nợ với lãi suất tăng lên Khủng hoảng nợ bắt nguồn từ đó

Các thiết chế cho vay quốc tế - Ngân hàng thế giới và Quỹ tiền tệ quốc tế - bèn đưa ra một kế hoạch để giảm nhẹ cuộc

khủng hoảng Các nước đang phát triển được cho vau thêm để

nuôi sống nền kinh tế, nhưng muốn được cho vay họ phải thực

thi một loạt chính sách “điều chỉnh” Các chính sách “điều

chỉnh” đó được giả định là nhằm:

m giảm hoặc xóa bỏ thâm hụt cán cân thanh toán của các

nước đang phát triển, tức khoảng cách giữa chỉ tiêu (cho nhập khẩu và trả nợ) và thu nhập (từ xuất khâu và viện trợ

bên ngoài)

m tạo điều kiện cho các nước đang phát triển tái tục mức tăng

trưởng cao

124

m bảo đảm cho nền kinh tế của các nước này không tái diễn

những tình trạng tương tự

Mô hình kinh tế làm cơ sở cho điều chỉnh cơ cầu dựa trên một

quan điểm kinh tế học đặc biệt - mà không phải ai cũng tán

thành - nhắn mạnh hiệu năng của thị trường tự do và các nhà

sản xuất tư nhân, lợi ích của thương mại và cạnh tranh quốc tế

Trong Chương 5 đã nói đến mục đích của WTO là khuyên

khích và điều chỉnh tự do mậu dịch giữa các nước và một

phương pháp tiếp cận đa phương đối với tự do hoá mậu dịch;

thế nhưng các chương trình điều chỉnh cơ cấu lại khuyên khích

và ép buộc các nước đang phát triển phải tiên hành những cải

cách đơn phương

Kinh tế vĩ mô và các chính sách

điêu chỉnh cơ câu

Các chính sách do các tổ chức cho vay quốc tế thiết kế là dành

cho từng nước riêng biệt để giải quyết những vấn đề cụ thể của

từng nước Tuy vậy, nhiều chính sách có những yếu tố chung

Các chính sách đó gồm hai hình thức điều chỉnh (xem Biểu

dé 9.1)

Điều chỉnh (hoặc 6n định| kinh tế vĩ mô

Quy tiền tệ quốc tế là thiết chế chịu trách nhiệm về vấn đề nàu

Goce!

F125 |

Điều chỉnh kinh tế wĩ mô bao gồm các chương trình nhằm ổn định một nền kinh tế bằng cách giảm thâm hụt cán cân thanh

toán và lạm phát trong nước Các chương trình đặc trưng bao gồm cải thiện tài chính của chính phủ, hạn chế nhu cầu nhập khâu hàng hóa và thúc đầu xuất khẩu

Các chương trình điều chỉnh co cau

Do Ngân hàng thê giới chịu trách nhiệm và bao gỗm các

chương trình dài hạn nhằm ngăn chặn không để tái diễn su bat

ổn định trong tương lai bằng cách hội nhập nền kinh tế của một quốc gia vào thị trường thế giới, và tạo khả năng cho quốc gia

đó đạt được mức tăng trưởng kinh tế cao Phương pháp tiếp cận

của Ngân hàng thế giới dựa trên năm nguyên tắc:

m Hạn chế vai trò của nhà nước Bao gồm hạn ché chi

tiêu của chính phủ và tư nhân hóa các ngành công nghiệp

do nhà nước sở hữu

m Định đúng giá hàng hóa Một tiền đề cơ bản của mau

dịch tự do là mỗi quốc gia cần chuyên môn hóa những sản phẩm mà quốc gia đó có thể sản xuất được hiệu quả nhất Tuy nhiên, do giá cả thường bị méo mó đi bởi các chính

sách bảo hộ nên rất khó để xác định liệu sản xuất có hiệu

quả hay không Ngân hàng thế giới đã đưa ra những chính sách để hạn chế sự giúp đỡ của nhà nước cho các ngành công nghiệp ngõ hầu làm cho giá cả của tất cả các hàng

hóa phản ánh đúng giá cả của thị trường thế giới

m Phi điều tiết thị trường Bao gồm hủy bỏ những khống

126 |

chế đối với tiền lương và giá cả Có nghĩa là cho phép tủ giá

hối đoái và lãi suất được quyết định bởi các lực lượng thị

trường chứ không phải bởi nhà nước

m Mở cửa nên kinh tế Có nghĩa là giảm thuế quan và thuế

xuất khẩu và hạ thấp các rào cản đối với buôn bán và đầu tư

của nước ngoài

wm Xây dựng năng lực của chính phú Chủ trương này

nhằm tăng cường khả năng (đã bị thu hẹp) hoàn thành vai

trò của chính phủ đối với nền kinh té

Những tác động của điều chỉnh cơ câu

đôi với sản xuât lương thực

Nhiều chính sách trong điều chỉnh cơ câu được thiết kế nhằm

kích thích xuất khẩu để các chính phủ kiếm thêm được ngoại

hồi cần cho việc trả nợ

Nhiều tiểu nông ở địa phương được khuyến khích canh tác

để xuất khẩu thay vì để tiêu thụ ở trong nước Sự hỗ trợ của nhà

nước cho nông nghiệp nội địa thường bị cất giảm Thu nhập

của nông dân có thể tăng lên, nhưng đồng thời cũng làm cho

họ dễ bị tốn thương hơn, bởi vị số thu nhập của họ tùy thuộc

vào giá cả của thị trường thế giới; thêm nữa, vì không còn làm

ra lương thực nên họ phải mua trên thị trường thế giới mà giá

cả lại cũng do thị trường định đoạt Sự tăng trưởng của việc

trồng câu công nghiệp đã góp phần dẫn đến việc thương mại

127

hóa sản xuất lương thực, và trong nhiều trường hợp, dẫn đến

việc các doanh nghiệp lớn có cơ sở ở thành phế chiếm lĩnh kinh

tê của nông dân

Trên bình điện quốc gia, do sản xuất lương thực giảm sút, nhiều nước đang phát triển phải trông chờ vào thị trường thé

giới Về lý thuyết, việc tập trung nhiều hơn cho xuất khẩu có

nghĩa là sẽ có nhiều tiền hơn để mua lương thực Nhưng trong thực tê không phải lúc nào cũng vậy

m Ngoại tệ có thể được sử dụng để mua những đầu vào như phân bón và thuốc trừ sâu nếu trong nước chưa sản xuất

Nhìn chung, hậu quả của điều chỉnh cơ cấu thường làm giảm an

ninh lương thực quốc gia

Việc tăng xuất khẩu của một quốc gia không nhất thiết sẽ dẫn đến tăng thu nhập ngoại tệ Bởi vì các chương trình điều

chỉnh cơ cấu là dành cho từng nước mà không phải lúc nào

cũng có tính đến hành động của các nước khác Chẳng hạn,

nêu các nhà sản xuất lớn ở các nước khác cũng đầu mạnh sản xuất một sản phẩm nào đó thì sẽ gây ra tỉnh trạng cung vượt cầu làm giảm giá của sản phẩm đó, và thu nhập cũng tương ứng

giảm theo (xem O 9.1)

Ƒ tag ”'

Biéu dé 9.1: Cac chỉnh sách điều chỉnh cơ cầu

Nang Idi suat

Gidm gid ndéi té

DONG VIENNGUONLUC TỰ DO HÓA THỊ TRƯỜNG

Tới Ø cốu hệ thống muế

Cỏi tổ cơ sở thuế

KHU VỰC KHU VỤC Xoó bỏ thuế quen, cóc rồo

-_ | can phi thué quan

CONG TU Xóa bẻ hơn chế vốn nước

Gidm vai td cua Phi điều tiết

nhờ nước thang —_ Tiên lương

qua : Tư nhắn hóa, —_ läisuốt, ~ giá cỏ;

Phi ciều tiết,

Đốu thầu Xda trợ cốp:

Thủ phí hoồn vốn

Thúc đổy cạnh tranh như xóo bỏ

các độc quyền †u nhôn

Ô 9.1: Xuất khẩu ca cao dưới tác động của điều chỉnh

Gana, Nigiêria, Cốt Đivoa cụng cấp khoảng một nửa lượng

ca cao trên thị trường thê giới Dưới tác động của điều chỉnh

cơ câu, lượng ca cao xuất khẩu của ba nước này tăng chừng

66 phần trăm trong những năm 1980 Tình hình đó làm cho giá ca cao quốc tế sụt mạnh, và thu nhập của ba nước -

này giảm di

Chẳng những thê mà nó còn ảnh hưởng tới thu nhập từ

xuất khẩu ca cao của một nước sản xuất nhiều ca cao khác

la Camorun Đó là một phần của lý do khiến nước này phải tiên hành điều chỉnh cơ câu của mình vào năm 1988

Tác động của điều chỉnh cơ cấu

đôi với tự do hóa thương mại

Điều chỉnh cơ cầu đã khiến nhiều nước đang phát triển phải tự

do hóa nền kinh tê của họ bên trong cũng như đối với bên

ngoài Việc này gây hệ quả lớn đến an ninh lượng thực

m Trong nước, nhiều cơ quan công cộng hỗ trợ nông nghiệp hoặc kiểm soát giá cả nông sản đã bị giải thể hoặc tư nhân

m.¬

hóa Chẳng hạn, một số các nước đang phát triển có các

hội đồng hoặc ủy ban tiếp thị giúp đỡ nông nghiệp nội địa

bằng cách mua nông sản với giá sàn được bảo đảm Phần

lớn các cơ quan nàu đã bị giải thể sau điều chỉnh cơ cấu

m Ngoài nước, nhiều quốc gia đang phát triển đã giảm mạnh

trợ cắp xuất khâu và tháo dỡ các rào cản đối với hàng hóa

và đầu tư của nước ngoài dé tăng cường mậu dịch quốc té

Điều đó có nghĩa là các nước đang phát triển được khuyến

khích dựa vào thương mại quốc tế để giải quyết vấn đề an

ninh lương thực thay vì hỗ trợ nông nghiệp trong nước đề tự

túc lương thực

Có những mâu thuẫn lớn về chính sách giữa các nước đang

phát triển đang tiến hành điều chỉnh cơ cấu và các quốc gia

phương Bắc

m Các nước đang phát triển đã giảm trợ cấp nhà nước cho

nông nghiệp, nhưng các nước phương Bắc vẫn duy trì mức

trợ cấp cao cho nông nghiệp của họ

m Các nước đang phát triển đã mở cửa thị trường mình cho

hàng hóa nước ngoài, nhưng không có sự mở cửa tương

thích của các thị trường phương Bắc

m Các nước đang phát triển được khuyến khích tăng cường

xuất khẩu hàng hóa, nhưng các nước phát triển lại không

tăng cường khả năng tiếp cận thị trường mình cho các nước

đang phát triển

131

Trong thực tế, một trong những sự chỉ trích điều chỉnh cơ cấu là mặc dù nhiều nước đang phát triển đã thực thi các chính sách

đó, nhưng lại không có những nỗ lực phối hợp để làm thay đổi tình trạng không bình đẳng giữa các đối tác với nhau Điều nàu

cho thấy cái tôn ti trật tự trong thương mại quốc tế và sự lệ

thuộc về kinh tế mô tả trong Chương 8 vẫn tiếp diễn

hàng thế giới và Quỹ tiền tệ quốc

tệ đưa ra để giúp các nước đang

phát triển gặp khó khăn trong cán

cân thanh toán Chính sách đó

dựa trên quan điểm kinh tế học

nhắn mạnh hiệu năng của thị

trường tự do và các nhà sản xuất

tư nhân, và lợi ích của mậu dịch

quốc tế và cạnh tranh Chính sách

điều chỉnh cơ cấu khuyến khích

nông dân nuôi trông cho xuất

khẩu thay vì phục vụ nhu cầu

trong nước Điều này làm cho các

nước đang phát triển lệ thuộc hơn

vào mua bán quốc tế để bảo đảm

an ninh lương thực Chính sách

điều chỉnh cơ cấu ép các nước

dang phat triển phải tự do hóa

nèn kinh té, nhưng không có tự do

hóa tương thích ở phương Bắc

Tài liệu doc thém] |

Mukherjee, A (1994) Chương trình điều chỉnh cơ câu ud

an ninh lương thực, Aveburv, Hampshire, Vermont, v.v

Tansey, G & Worsley, T (1995) Mét hướng dẫn uề Hệ

thông lương thực, Earthscan Publications, Luận Đôn

Woodward, D (1992) Nỗi đau hiện tại, hụ uọng tương lai?

Nợ nàn, Điều chỉnh uà Nghèo khổ ở các nước dang phát

triển, Quỹ cứu giúp trẻ em, Luân Đôn

Woodward, D (Tháng Sáu 1993) Các chính sách điều

chỉnh cơ câu: Chúng là gì uà hoạt động như thế nào? Viện

nghiên cứu quan hệ quốc tế Cơ đốc giáo, Luân Đôn

Wuwts, M Mackintosh, M.& Hewitt, T (1992) Chính sách

phát triển uà hành déng céng céng, Oxford University Press, Oxford

thương mại thế giới

Chương này giới thiệu các thiết chế quốc tế lớn ảnh hưởng đến

thương mại quốc tế và an ninh lương thực, tập trung thành bốn

nhóm:

các thiết chế Bretton Woods

các cơ quan của Liên hợp quốc

các tập đoàn xuyên quốc gia

các tổ chức phi chính phủ

Các thiết chế Bretton Woods

Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, một số thiết chế ra đời như

một phần của giải pháp hậu chiến Các thiết chế đó được biết

dưới tên các thiết chế Bretton Woods, gọi theo dia danh nơi

khai sinh ra chúng và bao gồm:

m Ngân hàng the gidi (WB)

m Quỹ tiền tế quốc tế ([MF)

® Hiép dinh chung vé thué quan va mau dich (GATT)

Các thiết chế nay duoc lap ra nhằm ngăn chăn kiểu bất én định

và khủng hoảng đã trải nghiệm trước chiến tranh Thoạt dau,

Ngân hàng thê giới và IMF được thiết lập như những cơ quan

đặc biệt của Liên hợp quốc Nhưng Liên hợp quốc đã không

chú ý tới trách nhiệm đối với các thiết chế này, và dân dân

chúng nằm dưới sự kiểm soát của các nước phương Bắc đã

đóng góp phân lớn số tiền hoạt động của chúng

Ngân hàng thế giới

Tên đây đủ là Ngân hàng tái thiết và phát triển (IBRD), tên

thường dùng là Ngân hàng thê giới, được thiết kế nhằm cung cấp những khoản cho vay quốc tế không bị rủi ro Nó vốn

không phải là một cơ quan viên trợ Tuy nhiên, dưới ảnh hưởng

của Hoa Kỳ, quốc gia có tiếng nói quyết định bổ nhiệm chủ tịch của ngân hàng Ngân hàng thế giới dan din đảm nhiệm vai trò lãnh đạo về chính sách viện trợ

Ngan hang thể giới chịu trách nhiệm phát triển và giám sát

các chương trình điều chỉnh cơ cấu mô tả ở Chương 9 Nó cũng cung cấp tài chính cho các chương trình khác nhau, khoảng một phần ba trong số này liên quan đến nông nghiệp và phát

triển nông thôn

Quỹ tiên tệ quốc tế

Quỹ tiền tệ quốc tế được thành lập với mục đích ôn định kinh

té thé gidi IMF cho các quốc gia thành viên lâm thời gặp khó

khăn về cán cân thanh toán vau ngắn hạn Cũng như Ngân

hàng thế giới IMF được nhiều người biết qua sự gắn kết của nó

với các chương trình điều chỉnh cơ câu Trong thực tế vai trò

của Ngân hàng thê giới và Quỹ tiền tệ quốc tẻ ngày càng giống

nhau trong những năm gần đây tuy Quỹ tiền tệ quốc tế nắm

quyền lực thực sự

Hiệp định chung về thuê quan va mau dich

Tại Hội nghỉ Bretton Woods có kế hoạch lập một tổ chức lớn

khác: Tô chức thương mại quốc tế ([TO) Tổ chức này được dự

tính sẽ là một cơ quan của Liên hợp quốc chịu trách nhiệm thúc

đâu tự do hóa mậu dịch thé giới Hiên chương nguyên thủy của

ITÕ có các mục tiêu sau:

giảm thuế quan và các rào cán phi thuê quan

quản l các sản phẩm chưa qua chê biến (ở dạng nguyên

liệu)

m ngăn chặn sự thống trị mua bán của các đại công ty

thiết kế các biện pháp để tạo khả năng cho các chính phủ

chủ nhà đặt điều kiện hoạt động cho các công ty xuyên

quốc gia

bảo vệ quyền lợi của người lao động

phối hợp chính sách kinh tế vĩ mô để bảo đảm toàn dụng

lao động

[137 |

w ho tro cho các nền kinh tế yêu kém tiếp cận được với vốn

và công nghệ

Tuy nhiên, chương trình nghị sự này không được chính phủ

Hoa Ky chấp nhận, và nước này đã ngăn cản việc thành lập Tổ chức thương mại quốc tế Thay vào đó, năm 1950, Hiệp định chung về thuê quan va mau dịch ra đời (Sau đó, như đã biết

GATT trở thành Tổ chức thương mại thế giới, xem Chương B)

Chúng ta thấy rõ nhiệm vụ được giao cho GATT chỉ gói tròn

trong việc hạn chế các hàng rào thuế quan, và như vậy phạm vi

hoạt động của nó bị giới hạn hơn rất nhiều so với những gì được đề nghị cho ITO

Các cơ quan của Liên hợp quôc

Liên hợp quốc ra đời sau Chiên tranh thế giới thứ hai Cũng như Tổ chức thương mại thế giới, Liên hợp quốc bao gồm các chính phủ quốc gia thành viên, và bao gồm nhiều hiệp định và công ước quốc tế có hiệu lực ràng buộc theo công pháp quốc

tế Tuy nhiên, Liên hợp quốc không có cơ quan chế tài như cơ quan xử lý tranh chấp của WTO nên Liên hợp quốc không thể

dễ dàng phát huy chức năng chấp pháp Liên hợp quốc có nhiều cơ quan Dưới đây là ba cơ quan quan trọng nhất liên

quan đến mậu dịch và an ninh lương thực

Pisa |

Tổ chúc lương thực và nông nghiệp

Tổ chức lương thực và nông nghiệp của Liên hợp quốc (FAO)

(Tế chức lương nông) được thành lập năm 1945 Tổ chức này

do các quốc gia thành viên điều hành mà đa số nay cũng là

thành viên của WTO Nhiệm vụ được giao cho FAO Ia:

m nâng cao mức định dưỡng và tiêu chuân đời sống cho các

quốc gia thành viên

m cải thiện sản xuất và phân phối lương thực thực phẩm và

các nông sản

m cải thiện điều kiện sinh hoạt và lao động cho nhân dân

nông thôn

m góp phản vào việc mở mang kinh tế thế giới

Về lịch sử, phần lớn công việc của FAO là hỗ trợ kỹ thuật cho

các nước đang phát triển Gần đâu, FAO đang đi vào lĩnh vực

nâng cao khả năng cho các nước đang phát triển để giải quyết

các chủ đề liên quan đến mậu dịch mà các cuộc thương lượng

mau dich Vong Urugoay va WTO dat ra

Tổ chức lương nông theo dai tinh hình lương thực toàn cầu

và soạn thảo các báo cáo về an ninh lương thực của toàn thế

giới FAO cũng chịu trách nhiệm điều hành các hội nghị thượng

đỉnh quốc tế, như Hội nghị thượng đỉnh về lương thực (xem

Chương 11)

Chương trinh lương thục thế giới

Chương trình lương thực thê giới (WFP) ra đời năm 1962 dự tính sẽ hoạt động trong ba năm Thế nhưng nó vẫn tổn tại cho đến ngàu nay Mục đích của nó là giám sát việc cung cấp viện trợ lương thực cho các quốc gia thiêu lương thực (tức là các quốc gia không có an ninh lương thực)

Chương trình này tiếp nhận sự đóng góp tự nguyện lương thực và tiền bạc của các chính phủ rồi chuyên cho các quốc gia đang có nhu cầu Phần lớn hỗ trợ phát triển của WFP là kích

thích sự phát triển của nông thôn để bảo đảm lương thực viện

trợ tác động về lầu dài đến sản xuất lương thực của địa phương Đáng tiếc là sự suy giảm viên trợ lương thực trong hai thập

kỷ qua đã hạn chế rất nhiều vai trò của Chương trình lương thực thế giới trong vẫn dé lương thực toàn cầu, khiên cho người ta

hoài nghí về sự tồn tục của nó trong tương lai

Hội nghỉ Liên hợp quốc vẻ thương mại và

phát triển

Vào thập kỷ 1960, các nước đang phát triển đã bộc lộ sự không

hài lòng với các thiết chế điều chỉnh các quan hệ kinh tế thời hậu chiến Họ cảm thấu GATT phục vụ cho yêu cầu của các nước công nghiệp phương Bắc hơn là cho họ Họ bèn đề nghị

tổ chức một hội nghị đặc biệt về mậu dịch và phát triển kha di khuvéch trương được những lợi ích kinh tế của họ

Năm 1961 Hội nghị Liên hợp quốc về thương mại và phát

triển (UNCTAD) được thành lập, với sự ủng hộ quan trọng của

en oo cere ee

các nước Đông Au, va đặc biệt là của Liên Xô UNCTAD kêu

gọi thành lập một ITO mới theo đường lối được kiên nghị ban

đầu Việc này bắt thành, nhưng UNCTAD tiếp tục ủng hộ việc

tìm kiếm những phương pháp tiếp cận khác đối với thương mại

và phát triển

Một trong những vấn nạn của UNCTAD là các nước

phương Bắc không giúp đỡ gì mấy cho nó Do đó NCT AD

không có được quyền lực và ảnh hưởng như các thiệt chế

Bretton Woods Két quả là UNCTAD có thể đưa ra khuyến nghị

nhưng không có khả năng đôn đốc chấp hành hoặc ảnh hưởng

đến mậu dịch thế giới

Các công ty xuyên quốc gia

Trong lúc các quốc gia thành viên WTO chịu trách nhiệm xây

dựng luật lệ thương mại thé giới, thì chính khu vực tư nhân lại

tiến hành phần lớn công việc mua bán Thương mại ngày càng

do các công ty xuyên quốc gia thực hiện Hiện nay, hơn hai

phần ba mậu dịch thé giới dính liu đến các công ty xưyên quốc

gia (Vander Stichele 1998)

Sự tăng trưởng của các công ty xưyên quốc gia cả về quy

mô lẫn quyền lực rất nổi bật Thu nhập của nhiều công ty

xưyên quốc gia vượt quá thu nhập của các nước mà họ kinh

doanh Chẳng hạn, năm 1995, tổng thu nhập của công ty

Cargill - mét trong nhiing cong ty xuyên quốc gia lớn nhất về

141

nông nghiệp - cao hơn chín nước Nam Sahara châu Phi lớn

nhất công lại (Kelly 1996)

Cho đến nửa sau của thê kỷ XX, phần lớn thương mại tư nhân diễn ra trong phạm vỉ biên giới quốc gia, và được chế định bởi luật pháp quốc gia Tuy nhiên, phần lớn các công ty xuyên

quốc gia có thể hoạt động không hạn chế ngoài biên giới, vì

không có các thiết chế toàn cầu nào giám sát hoặc kiểm soát các hoạt động của họ Điều đó có nghĩa là họ có thể tự do chuyên dịch tiền hoặc hoạt động khắp thế giới để tránh né các luật lệ quy định và tối đa hóa lợi nhuận của ho.Tinh hinh dé lam

cho các nước nhỏ khó lòng xây dựng được luật lệ để hạn chế những hoạt động quá lạm của các công ty xuyên quốc gia

Về một phương diện khác, có một số vêu tố làm cho các công tụ xưuên quốc gia trở nên hấp dẫn đối với các nước đang

phát triển:

m Các công ty xuyên quốc gia có quyền lực và kỹ năng kinh tế

để hỗ trợ phát triển và thương mại

m Các công ty xuyên quốc gia làm ra ngoại hồi cần cho các nước

m Các công tự xuyên quốc gia tạo ra việc làm cho nhân dân

Các công ty xuyên quốc gia và lương thực

Các công ty xuyên quốc gia có vai trò thống ngự trong một số

lĩnh vực sản xuất và mua bán lương thực Ví dụ, từ 60 phần

trăm đến 90 phần trăm sản xuất toàn cầu về lúa mì, ngô và

thóc được sáu đại công ty xưyên quốc gia nam quyền mua bán

(ActionAid 1996, tr.3); và 40 phần trăm hạt giống thương

phẩm trên thị trường do chỉ 10 công ty kiếm soat (RAFI 1998,

tr 15)

Các công ty xuyén quéc gia hién dang thống trị ngành công

nghé sinh hoc (xem Chuong 4), Diéu nay co nghia la cac cong

tụ xuyên quốc gia hiện nay vừa kiểm soát các thị trường ngũ

cốc, đầu vào cho canh tác (như phân bón và thuốc trừ sâu), vừa

chỉ phối khâu giống và chế biến lương thực Trong nhiều lĩnh

vực, các tập đoàn này hầu như độc quyền về sản xuất và phân

phối lương thực

Các công ty xuyên quốc gia và Tổ chức

thương mại thế giới

Đối với các công ty xuyên quốc gia, Tổ chức thương mại thé

giới là hết sức quan trọng vì tổ chức này định ra khuôn khô

hành động cho họ Các công ty xuyên quốc gia không phải là

thành viên của WTO, nhưng họ có khả năng ảnh hưởng rất lớn

đến WTO tà họ đang nỗ lực tối da để đạt được như vậy

Các công tụ xuyên quốc gia có thể ảnh hưởng đến các quốc

gia thành viên WTO bằng nhiều cách

m Tại các nước phương Bắc, các ủy ban tham vẫn được chính

thức thành lập như những kênh đề các công ty xuyên quốc

gia ảnh hưởng đến những người xây dựng chính sách Các

kênh đó có vai trò lớn ở Hoa Kỳ và Nhật Bản, nhưng ở EU

thì kém nổi bat và cũng không được thẻ chế hóa ở mức độ

như hai nước trên

m Các chính khách cũng thường nằm trong các hội đồng quản trị hoặc uủ ban có vấn của các công ty xuyên quốc gia

m Các công ty xuyên quốc gia thường đóng góp tiền cho các

đảng phái chính trị hoặc các chiến dịch vận động bầu cử

a Các công tụ xuyên quốc gia đặc biệt hùng mạnh trong nền

kinh tế của các nước nhỏ Chẳng hạn, Panama gia nhập WTO năm 1997, và chỉ sáu tuần sau đã đệ trình một đơn kiện EU về vấn đề mua ban chuối Nhiều người cho rằng tập đoàn xuyên quốc gia Chiquita đứng đằng sau hành động

đó (xem Bhatia & Jones 1997)

Các công tụ xuyên quốc gia có thể ảnh hưởng trực tiếp đến WTO bằng nhiều cách

m_ Đại điện của các công ty xuyên quốc gia tham gia các cuộc

họp của chuyên gia và dự Hội nghị cắp bộ trưởng WTO với

tư cách là thành viên của đoàn đại biểu quốc gia

m Những người vận động hành lang của các công ty xuyên

quốc gia thường gặp các nhà thương lượng trước và sau các cuộc đàm phán, hoặc gặp các đại điện thương mại để thảo luận về kế hoạch và đối sách

144 |

m Đại diện của các công ty xuyên quốc gia cũng trực tiếp gặp

Ban thư ký của WTO

Một báo cáo mới đây cho hay các nhà thương lượng GATT,

trong chỗ riêng tư, đã thừa nhận rằng nhiều hiệp định GATT

mà nay WTO lẫy làm căn cứ đã được các công ty xuyên quốc

gia lèo lái và thúc đâu (Vander Stichele 1998) Thật vậy, Hiệp

định về nông nghiệp đã được một thành viên thâm niên của tập

đoàn Cargill soạn thảo theo đề nghị của Tổng thống Hoa Kỳ lúc

bấy giờ là Ronald Reagan Còn nữa, nhiều nhà nghiên cứu cho

rằng những người chiên thắng thực sự của Vòng Urugoay là các

công ty xuyên quốc gia bởi vì phạm vi hoạt động và quyên lực

của họ được tăng lên mà không hề có sự gia tăng tương thích

của họ về trách nhiệm xã hội

Một số người khác cho rằng sự thống trị của các công ty

xuyên quốc gia về sản xuất và phân phối lương thực là việc làm

sai trái, vì động lực của các công tụ này là lợi nhuận và vị kụ

Các công tụ xuyên quốc gia là hiện thân của một thứ trét học

thị trường tự do coi kinh doanh tư nhân là thiết yeu cho tang

trưởng kinh tế và là phúc lợi tương lai của nhân dân thể giới Dù

các quan điểm đó là thế nào chăng nữa thì các công ty xuyên

quốc gia vẫn có ảnh hưởng áp đảo đối với thương mại liơng

thục quốc tế trong nhiều năm tới

145