Ôn thi văn học Việt Nam Tú XƯơng Nguyễn Khuyến

Thu điếu Nguyễn Khuyến là một bậc thầy về việc sử dụng chất liệu dân gian trong việc xây dựng hình ảnh thiên nhiên và con người trong thơ.. Chính những hình ảnh giản dị của cảnh vật, của

Mục lục

1 CHẤT LIỆU DÂN GIAN TRONG THƠ NGUYỄN KHUYẾN

2 BỨC TRANH TỨ BÌNH TRONG THƠ NGUYỄN KHUYẾN

3 NGƯỜI PHỤ NỮ-TÚ XƯƠNG

CHẤT LIỆU DÂN GIAN TRONG THƠ NGUYỄN

KHUYẾN

1 Hình ảnh làng quê đậm chất dân gian

 Hình ảnh quen thuộc nơi làng quê như lá vàng, ao nước, ngõ trúc, ngõ tối,

trâu, đom đóm, tiếng chó sủa để miêu tả

 Thiên nhiên nông thôn trong thơ Nguyễn Khuyến đặc trưng cho vùng đồng bằng

Bắc Bộ  chùm ba bài thơ thu: Thu điếu, Thu vịnh, Thu ẩm Một cảnh thu mà

theo như Xuân Diệu nhận xét: "Đây là ba bức tranh thu đẹp và điển hình nhất cho mùa thu miền Bắc cũng như của nước ta" Trước đây, khi miêu tả mùa thu, các thi sĩ thường sử dụng hình ảnh lá ngô đồng, rừng phong Riêng Nguyễn Khuyến, ông dùng những hình ảnh thiên nhiên nơi vùng quê để vẽ nên bức tranh thu chân thực mà nên thơ Đó là cảnh một đêm thu với bóng tối sâu thẳm với những chấm sáng của những con đom đóm lập lòe:

Năm gian nhà cỏ thấp le te

Ngõ tối đêm sâu đóm lập lòe.

(Thu ẩm)

Hay hình ảnh màu khói nhạt nơi lưng giậu, bóng trăng lóng lánh trên mặt

ao:

Lưng giậu phất phơ màu khói nhạt

Làn ao lóng lánh bóng trăng loe.

(Thu ẩm)

Mùa thu làng quê yên ả với chiếc thuyền câu trôi nhẹ:

Ao thu lạnh lẽo nước trong veo,

Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo

Sóng biếc theo làn hơi gợn tí

Lá vàng trước gió khẽ đưa vèo

(Thu điếu)

 Tính ước lệ đã phai nhạt hẳn, mà thay vào đó là tính cụ thể, sinh động, gần gũi của cảnh vật đời thường

2 Hình ảnh con người

 Cùng với cảnh vật thiên nhiên của vùng quê Bắc Bộ đơn sơ mộc mạc, thì con người hiện lên hết sức sinh động:

 Hình ảnh người nông dân Chân dung Người nông dân dưới ngòi bút của Nguyễn Khuyến được miêu tả chân thực như đang sống ở ngoài đời vậy, mộc

mạc, giản dị Cuộc đời họ quanh năm "chân lấm tay bùn", vất vả lo toan cho cuộc sống, cho gia đình như hình ảnh bà vợ Nguyễn Khuyến "xắn váy quai cồng", "thắt lưng bó que", "tất tả chân đăm đá chân chiêu" Công việc đồng áng

khiến người phụ nữ nông thôn không có lúc nào được ngơi tay

 Hình ảnh người dân quê gồng gánh đi chợ về hỏi han nhau:

- Năm nay chợ họp có đông không.

- Hàng quán người về nghe xao xác

Nợ nần năm hết hỏi lung tung.

(Chợ đồng)

 Hình ảnh các cụ già nông thôn chân chất, hiền hòa:

Một lũ tóc râu ai tuổi tác

Nửa phần làng xóm đã thay đời.

(Đến chơi nhà bác Đặng)

 Hình ảnh cụ già trầm tĩnh ngồi trên chiếc thuyền câu cá:

Tựa gối ôm cần lâu chẳng được

Cá đâu đớp động dưới chân bèo.

(Thu điếu)

Nguyễn Khuyến là một bậc thầy về việc sử dụng chất liệu dân gian trong việc xây dựng hình ảnh thiên nhiên và con người trong thơ Chính những hình ảnh giản dị của cảnh vật, của con người nơi mảnh đất mà nhà thơ sinh sống đã tạo nên nguồn cảm hứng vô tận để nhà thơ viết nên những vần thơ trong sáng, giản dị, gần gũi với cuộc sống đời thường như thế

Nguyễn Khuyến đã vẽ lên bức tranh đời sống dân dã, chân thực, tinh tế và gần gũi Đồng thời, qua đó người đọc như cảm nhận được tâm hồn của người dân quê tuy nghèo khổ nhưng giàu đức hy sinh, chịu thương chịu khó, chất phác, trong sáng và tràn đầy lạc quan tin tưởng

3 Phong tục, tập quán truyền thống của dân tộc trong thơ

Nhiều phong tục, tập quán tốt đẹp của người dân quê đã đi vào thơ Nguyễn Khuyến

một cách tự nhiên, sinh động như: lễ mừng thọ, đi chợ cuối năm, tục khai bút đầu xuân đều được khắc họa vào trong thơ một cách tự nhiên.

 Người đọc bắt gặp một lễ mừng thọ đông đúc người thân, hàng xóm,

bạn bè:

 Đó còn là bức tranh phiên chợ cuối năm khi tiết trời lất phất mưa phùn:

Tháng chạp hai mươi bốn chợ đồng

Năm nay chợ họp có đông không?

Dở trời mưa bụi còn hơi rét

Nếm rượu tường đền được mấy ông

(Chợ đồng)

Trong khung cảnh không gian buồn não nề của một phiên chợ đã vãn, nhưng nét

đẹp của tục "nếm rượu tường đền" của các cụ già trong phiên chợ cuối năm vẫn

được diễn ra Vào ba phiên chợ Tết, các bô lão coi việc tế tự trong làng thường ra ngồi tựa lưng vào tường đền nếm rượu, xem thứ rượu nào ngon thì mua về để tế lễ thánh trong dịp tết Đây là một phong tục của quê hương Nguyễn Khuyến

 Tục khai bút đầu Xuân có từ trước thời Nguyễn Khuyến nhưng nó vẫn

tồn tại và giữ nguyên nét đẹp vốn có:

Ình ịch đêm qua trống các làng

Ai ai mà chẳng rước xuân sang

Rượu ngon nhắp giọng đưa vài chén

Bút mới xô tay thử một hàng.

(Khai bút)

4 Vận dụng tục ngữ, ca dao, thành ngữ

3.1.1 Tục ngữ

Nguyễn khuyến đã vận dụng khá nhiều tục ngữ trong thơ của mình làm cho những câu thơ, lời thơ của ông thêm phần thi vị, gần gũi và giàu hình ảnh

 Trong bài Thơ khuyên học, Nguyễn Khuyến đã vận dụng khôn khéo, tài

tình, sáng tạo câu tục ngữ "gần mực thì đen, gần đèn thì sáng":

Đen thì gần mực, đỏ gần son

Học lấy cho hay, con hỡi con.

để răn dạy con cháu của mình chăm lo học hành Với mong muốn con mình sẽ biết noi theo những điều tốt đẹp mà học tập, tu dưỡng đạo lý làm người nhưng không hề giáo điều, cứng nhắc

 Hay từ câu tục ngữ "miếng trầu là đầu câu chuyện", ông đã viết:

Đầu trò tiếp khách trầu không có Bác đến chơi đây ta với ta.

(Bạn đến chơi nhà)

3.1.2 Ca dao

 Là một bậc đại nho, tài hoa uyên bác nhưng Nguyễn Khuyến cũng là người có

tính cách phóng khoáng, hóm hỉnh Trong "Đề ảnh tố nữ", ông không ngại thể

hiện sự "đáo để" trong cái cười kín đáo của mình trước một cô gái đẹp:

Người xinh cái bóng tình tinh cũng

Một bút một thêm một điểm tình.

Biến chuyển câu Ca dao:

Người xinh cái bóng cũng xinh

Người giòn cái tỉnh tình tinh cũng giòn.

Làm cho câu chữ mềm mại mà hàm ý mỉa mai thật sâu sắc

 Còn trong bài Thầy đồ ve gái góa, Nguyễn Khuyến đả kích sâu cay thói dâm ô,

mất đạo đức tư cách của những thầy đồ biến chất:

Thầy bảo rằng thầy yêu cháu đấy

Thầy yêu mẹ cháu có ai hay

Bắc cầu câu cũ không hờ hững

Cầm kính tình xưa vẫn đắng cay.

Từ "bắc cầu" ở đây đã được Nguyễn Khuyến mượn từ câu:

"Muốn sang thì bắc cầu Kiều

Muốn con hay chữ thì yêu lấy thầy"

Và từ "cầm kính" là rút từ câu ca dao:

"Trách người quân tử bạc tình

Có gương mà để bên mình chẳng soi"

3.1.3 Thành ngữ

 Cùng với việc vận dụng tục ngữ - ca dao, Nguyễn Khuyến còn sử dụng những câu thành ngữ làm cho lời thơ thêm bóng bẩy, giàu ý nghĩa biểu cảm Chẳng hạn

như trong bài Anh giả điếc, ông viết:

Trong thiên hạ có anh giả điếc

Khéo ngơ ngơ ngác ngác, ngỡ là ngây!

Chẳng ai ngờ "sáng tai họ, điếc tai cày"

Lối điếc ấy sau này em muốn học

 Sử dụng thành ngữ "sáng tai họ, điếc tai cày" nhằm ám chỉ sự giả vờ của "anh

giả điếc" Anh ta chỉ giả vờ ngô nghê, dại khờ chứ thực ra anh rất khôn chứ không

hề ngốc nghếch như người ta tưởng

 Trong bài Tạ lại người cho hoa trà, Nguyễn Khuyến đã vận dụng thành ngữ "tóc

bạc, da mồi" để chỉ người già, sức yếu:

Da mồi, tóc bạc, ta già nhỉ ?

Áo tía, đai vàng bác đó a!

 Và từ ý của câu thành ngữ "già kén kẹn hom", ông viết:

Tình trong yểu điệu đà nên gái

Đấng bậc coi chừng muốn lấy ông.

(Gửi người con gái xóm Đông)

Từ ý của câu thành ngữ Nguyễn Khuyến ngụ ý đùa cô gái coi chừng kén chọn nhiều vào rồi "quá lứa lỡ thì", lỡ làng đến nỗi phải lấy ông già ngang tuổi ông nội mình

Vận dụng ca dao-tục ngữ-thành ngữ một cách sáng tạo, uyển chuyển Nguyễn Khuyến đã mang đến cho người đọc những vần thơ dung dị, tự nhiên, giàu hình ảnh và giàu tính biểu cảm, gần gũi với đời sống con người và đi sâu vào lòng người

5 Sử dụng lối chơi chữ

Chơi chữ là một hiện tượng thường thấy trong văn học dân gian và trong đời sống của con người Trong dân gian đã tồn tại nhiều hiện tượng chơi chữ trên cơ sở từ đồng âm khác nghĩa để tạo nên ý nghĩa châm biếm nhẹ nhàng, ngầm ẩn Chẳng hạn như:

Bà già đi chợ cầu đông

Xem một quẻ bói lấy chồng lợi chăng?

Thầy bói gieo quẻ nói rằng

Lợi thì có lợi nhưng răng chẳng còn"

 Tiếp thu lối chơi chữ trong thơ ca dân gian, Nguyễn Khuyến đã vận dụng loại

nghệ thuật độc đáo này trong sáng tác thơ Chẳng hạn như câu đối trong bài Vợ thợ rèn khóc chồng:

Nhà cửa để lầm than, con thơ dại lấy ai rèn cặp

Cơ đồ đành bỏ bễ, vợ trẻ trung lắm kẻ đe loi.

Trong câu đối, tác giả đã huy động cả một trường từ vựng phong phú gồm những từ

nói về nghề rèn như: than, rèn cặp, bễ, đe loi Về hình thức nội dung câu đối vẫn

được bảo đảm mà việc sử dụng một loạt từ cùng trường đúng với những thứ có liên quan trong nghề rèn của người chồng khiến cho câu thơ thêm hấp dẫn, thú vị Hay

trong bài Anh hàng gà khóc vợ, tác giả dùng những từ như "lồng", "đáy", "nháo nhác",

"con", "gánh", "lục cục", "trống", tất cả đều liên quan đến gà và nghề mua bán gà của anh

ta

 Không chỉ nhằm đùa vui, cười cợt mà Nguyễn Khuyến dùng lối chơi chữ nhằm thể hiện dụng ý nghệ thuật của mình:

Ăn mày chớ có ăn tao nhé.

"Ăn mày" và "ăn tao", "mày" và "tao" có gì khác nhau? Mới nghe cứ nghĩ đây là một câu đùa vui nhưng thực chất nó lại có hàm ý sâu xa cùng một dòng suy tưởng, niềm tâm sự với câu ca dao:

Ăn mày là ai? ăn mày là ta

Đói cơm rách áo hóa ra ăn mày.

Trong bài Khóc dương khuê ta bắt gặp các trường hợp chơi chữ đồng âm tạo ra

một sự luyến láy về hình thức, âm điệu, ngữ điệu:

"Bác dương thôi đã thôi rồi"

"Biết thôi thôi thế thì thôi mới là"

"Rượu ngon không có bạn hiền

Không mua không phải không tiền không mua"

(Khóc Dương Khuê)

6 Sử dụng ngôn ngữ hàng ngày

 Nguyễn Khuyến đã vận dụng ngôn ngữ hàng ngày đạt đến mức nhuần nhụy Dù

là một vị Tam Nguyên Yên Đỗ, Nguyễn Khuyến vẫn sống như một người dân quê Cuộc sống dù đạm bạc, nghèo khổ nhưng chứa chan tình nghĩa với anh em,

bè bạn, làng xóm Có lẽ vì thế mà ta cũng thật dễ hiểu khi thấy thơ Nôm của ông mộc mạc, giản dị như chính lời ăn tiếng nói của người dân nơi đây:

Sớm trưa dưa muối cho qua bữa

Chợ búa trầu cau chẳng dám mua.

(Chốn quê)

Cách nói "cho qua bữa", "chẳng dám mua" như một lời đối thoại thông thường của người dân gặp cảnh khó khăn Bữa ăn chỉ qua quýt cho xong chuyện với "dưa muối" chứ chẳng mong gì đến cao lương mỹ vị Ngay đến trầu cau là thứ bình thường mà đành chịu,"chẳng dám mua".

 Chốn quê ấy với những con người bình dị và đến cách nói chuyện cũng

xuề xòa, không tô vẽ cầu kì:

Tần trên thế mà không khá nhỉ

Nhờ trời rồi cũng mấy gian kho.

(Nhà nông tự than)

 Ngay cả lời thăm hỏi bạn bè của ông Tam Nguyên mà chẳng khác gì lời

hỏi han của mấy bà, mấy cô ở nhà quê:

Ai lên nhắn hỏi bác châu cầu

Lụt lội năm nay bác ở đâu?

Mấy ổ lợn con rày lớn bé?

Vài gian nếp cái ngập nông sâu?

(Lụt hỏi thăm bạn)

Tóm lại, qua việc tìm hiểu nghệ thuật sử dụng chất liệu dân gian trong thơ Nôm

Nguyễn Khuyến với việc sử dụng những hình ảnh thiên nhiên, con người cùng với việc vận dụng vốn ca dao, tục ngữ, thành ngữ, lối chơi chữ, ngôn ngữ hàng ngày ta như có cái nhìn sâu sắc hơn, toàn diện hơn về dấu ấn dân gian in đậm trong thơ văn của ông Đặc điểm này góp phần tạo nên tiếng cười trào phúng của dân gian trong thơ Nôm một cách tinh tế, nhuần nhụy, tự nhiên Và ẩn sau nét bình lặng, trầm tĩnh

của ông là một tâm hồn cao quý, một tấm lòng yêu quê hương, yêu đất nước sâu sắc, đặc biệt là mảnh đất ruột thịt chứa chan tình cảm

BỨC TRANH TỨ BÌNH 2.1.1.Cảnh mùa xuân

2.1.2.Cảnh mùa hạ

2.1.3.Cảnh mùa thu

Thu điếu là bài thơ thuộc thể loại thơ trữ tình phong cảnh.Bài thơ là một

bức tranh dẹp về mùa thu ở làng quê Việt Nam Trong bài thơ xuất hiện hình ảnh

nhân vật trữ tình đầy tâm sự Không gian: thu, ao, thuyền câu và người đi câu

bức tranh thu với hình ảnh rất quen thuộc và đặc trưng cho mùa thu ở đồng bằng Bắc Bộ

Thu điếu

“Ao thu lạnh lẽo nước trong veo, Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo.

Sóng biếc theo làn hơi gợn tí,

Lá vàng trước gió sẽ đưa vèo.

Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt, Ngõ trúc quanh co khách vắng teo.

Tựa gối ôm cần lâu chẳng đặng,

Cá đâu đớp động dưới chân bèo”.

Bài thơ thể hiện vẻ đẹp tâm hồn nhà thơ Nguyễn Khuyến.Đó là một

nhà thơ, một con người bình dị, gắn bó và yêu quê hương tha thiết

Thu ẩm là bài thơ với đề tài mùa thu uống rượu.Nhà thơ uống rượu

khi bóng tối trùm lên tất cả cảnh vật Nhà thơ mượn chút ánh sáng “lập lòe”

để tăng thêm độ dày của màn đêm Ngồi uống rượu trong không gian đầy bóng tối hẳn tâm trạng nhà thơ cũng nặng trĩu buồn Cảnh đêm trăng mùa thu

được cảm nhận từ phía “làn ao” qua cái nhìn của nhà thơ đã trở nên sinh

động, có hồn

Thu ẩm là mùa thu uống rượu nhưng đến cuối bài hình ảnh người uống rượu mới xuất hiện qua đôi mắt “đỏ hoe” sau khi đã kịp cảm nhân được sắc màu trong xanh vời vợi của trời thu “Mắt đỏ hoe” không phải vì uống

rượu mà chính là nỗi lòng rưng rưng thương cảnh nước nhà Thu ẩm thể hiện

rõ nhất tâm sự yêu nước thầm kín của Nguyễn Khuyến

Thu ẩm

“Năm gian nhà nhỏ thấp le te, Ngõ tối đêm khuya đóm lập loè.

Lưng giậu phất phơ màu khói nhạt, Làn ao lóng lánh bóng trăng loe.

Da trời ai nhuộm mà xanh ngắt, Mắt lão không viền cũng đỏ hoe.

Rượu tiếng rằng hay, hay chẳng mấy

Độ năm ba chén đã say nhè”.

Đề bài Thu vịnh là cảm hứng trước mùa thu mà làm thơ Ấn tượng

đầu tiên là bầu trời xanh thăm thẳm, trong trẻo, tinh khiết, không gợn một bóng mây Không gian thật bao la, cao rộng Gió mùa thu nhè nhẹ, hiu hắt, lay động thân trúc uốn cong mềm mại Cảnh sắc mùa thu thanh nhẹ, trong sáng tương đồng với vẻ đẹp của một nhà nho có có cốt cách thanh cao Tâm hồn nhà thơ hòa điệu với thiên nhiên Bài thơ cho thấy sự hòa hợp giữa người

và cảnh.Trước cảnh thu đẹp, Nguyễn Khuyến muốn lấy bút làm thơ nhưng lại

khiêm tốn “thẹn với ông Đào”.

Thu vịnh

Trời thu xanh ngắt mấy từng cao, Cần trúc lơ thơ gió hắt hiu.

Nước biếc trông chừng như khói phủ, Song thưa để mặc bóng trăng vào.

Mấy chùm trước giậu hoa năm ngoái, Một tiếng trên không ngỗng nước nào?

Nhân hứng cũng vừa toan cất bút, Nghĩ ra sợ thẹn với ông Đào

Ba bài thơ Thu điếu, Thu ẩm, Thu vịnh của Nguyễn Khuyến đã trở

thành những bài thơ chữ Nôm tuyệt tác trứ danh, được người đời truyền tụng cho đến ngày nay

2.1.4.Cảnh mùa đông

Tuy viết về đề tài mùa đông không nhiều nhưng cũng có bài ông viết

về những cảnh đặc trưng của mùa đông

“Xương buốt, tai ù, mình tưởng mượn, Nón che tơi phủ khách thưa lời.”

Bức tranh bốn mùa của thiên nhiên ở chốn làng quê đã được Nguyễn Khuyến cảm nhận một cách tinh tế và sống động.Đọc thơ ông ta cảm thấy sao thật gần gũi và thân quen

NGƯỜI PHỤ NỮ-TX

Đến cuối thế kỉ 18, những biến đổi của xã hội đem đến sự vận động trong văn

học hướng về cuộc sống chân thực của con người, các nhà nho nhân đạo

chủ nghĩa như Nguyễn Du, Đặng Trần Côn đã có những lời bênh vực cho

sắc đẹp và đề cao giá trị của người phụ nữ Thế nhưng cảm hứng chủ đạo

trong giai đoạn văn học này là “tài mệnh tương đố”, người phụ nữ hầu hết là

những người tài, sắc có mối quan hệ trực tiếp hay gián tiếp với giới thượng

lưu, với khách phong tình trong xã hội Phải đến Tú Xương thì người phụ nữ

mới hiện lên đầy màu sắc như thế:

+ Đó là hình ảnh bà Tú “lặn lội mom sông” để chắt chiu tiền bạc “nuôi đủ năm con với một chồng

+ Tú Xương đã từng tỏ ra vô cùng thương cảm với chị em phụ nữ là nghệ sĩ hát cô đầu:

Chị em ta cùng nhau giữ giá

Đến bây giờ ngã cả chẳng ai nâng

(Tết cô đầu)

+ Thậm chí ông thông cảm được với cảnh ngộ trớ trêu của những “me Tây”, thực chất là những phụ nữ vì hoàn cảnh đặc biệt mà đành phải lấy Tây, nhưng rồi biết mình lầm và kiên quyết “giãy ra”:

Rứt cái mề đay ném xuống sông

Thôi thôi tôi cũng mét xì ông!

(Cô Tây đi tu)

+ Tây vào nước ta chẳng bao lâu thế mà lấy chồng Tây đã trở thành “mốt” thời thượng Nhà thơ có cái nhìn xếch mé vời những cô gái lấy chồng Tây:

Gớm thay cho những cô con gái

Mà vẫn đua nhau lấy các thầy.

(Mồng hai tết, viếng cô Kí)

hoặc:

Ngày năm bảy mối tối nằm không.

Hẩu lố, khách đà ba bảy chú,