Ket cau tac pham van hoc

Kế đó, trên phư-ơng diện văn bản tác phẩm mà nói, kết cấu chính là chỉ sự tổ chức các nhân tố nghệ thuật đã được xác định vào bố cục văn bản cụ thể.. Kết cấu ở đây tương đương với việc đ

KẾT CẤU TÁC PHẨM VĂN HỌC

I KHÁI NIỆM KẾT CẤU CỦA TÁC PHẨM VĂN HỌC

1 Kết cấu và lịch sử khái niệm

Kết cấu là một phương tiện cơ bản của sáng tác nghệ thuật Trên mức độ lớn, có thể nói sáng tác tức là kết cấu Khi người ta nói xây dựng tác phẩm, xây dựng cốt truyện, xây dựng nhân vật, xây dựng cấu tứ trong thơ, thì đã xem tác phẩm như một công trình kiến trúc Bản thân thuật ngữ kết cấu cũng mượn tự kiến trúc hội họa Từ những vật liệu khác nhau, trên một không gian nhất định, người ta có thể xây dựng nên những công trình hợp mục đích và hợp lí tối đa Kết cấu trong tác phẩm văn học cũng vậy Nó cũng nhằm tạo ra một công trình hợp mục đích và hợp lí tối đa Khái niệm kết cấu, cấu trúc có bốn nội dung cơ bản sau:

Kết cấu là liên hệ cơ bản trong quan hệ giữa hình thức và nội dung tác phẩm văn học Trong tác phẩm tự sự, kết cấu là cơ sở của hình thức truyện mà đồng thời cũng là một cách bao quát của nội dung câu chuyện Các loại tài liệu - chất liệu đời sống thông qua sự tổ hợp đa tầng thứ, đa chiều kích của kết cấu hình thành nên hình thức nghệ thuật mang nội dung tự sự cụ thể Thuật ngữ kết cấu vừa có tính chất của một danh từ mà cũng có cái nghĩa động từ Trước hết đối với nhà văn mà nói, kết cấu là có tính động từ Nhà văn lựa chọn đề tài, tiến hành cấu trúc lại tài liệu hiện thực đời sống Kế đó, trên phư-ơng diện văn bản tác phẩm mà nói, kết cấu chính là chỉ sự tổ chức các nhân tố nghệ thuật đã được xác định vào bố cục văn bản cụ thể Lúc này, kết cấu chính là có tính cách của một danh từ Cuối cùng, quá trình đọc hiểu tác phẩm yêu cầu độc giả tiến hành một sự tìm hiểu song song đồng thời với quá trình đọc rồi tiếp liền đó là một sự bao quát tổng thể tác phẩm sau khi đọc có tính chất cấu trúc hoá, để rồi có thể có được một hình dung trong ký ức về một nội

dung hoàn chỉnh Kết cấu ở đây tương đương với việc độc giả trên cơ sở văn bản tác phẩm cụ thể cấu trúc lại một hình tượng trong ký ức của sự đọc Đây

là quá trình động, trong quá trình này mà nói, kết cấu cũng có ý nghĩa như là một động từ

Kết cấu là thực thể đây là cách hiểu truyền thống, có nghĩa là tổ chức và

sắp xếp sự vật Bản thân kết cấu là bộ phận cấu thành quan trọng của hình thức sự vật, khiến cho các sự vật ương tự thành cặp, thành đôi

Kết cấu là quan hệ Đối với văn bản văn học, kết cấu như một quan hệ

hết sức quan trọng Kết cấu làm cho các bộ phận của văn bản được chuyển tiếp, quá độ, có mở đầu – kết thúc, có chỗ tỉ mỉ, có chỗ sơ lược, tựa như một tồn tại có tính chất hữu cơ Sussan Langer, R.Jakobson, Mucarovski đều hiểu cấu trúc như vậy

Cấu trúc là quy tắc, trật tự, logic Cách hiểu kết cấu này xuất hiện tương

đối muộn, theo đó kết cấu không phải là quan hệ của các sự vật cùng loại, hoặc là cấu trúc bề sâu của sự vật Nó có tích chất đồng đại và vĩnh hằng, là

cơ chế, quy tắc quy định sự sinh thành và biến đổi của sự vật

Cấu trúc là phương pháp và mô hình U Eco xem cấu trúc là cái mô hình

có được do sự giản lược sự vật mà có được, nhờ thế mà mọi người có được cái nhìn thống nhất đối với sự vật Cấu trúc còn là phương pháp phân tích ý nghĩa, tháo dỡ văn bản để giải cấu trúc và đồng thời là phương pháp giải thích văn bản

Tóm lại, kết cấu, cấu trúc vô luận là tổ chức vật thể, quan hệ hay quy tắc, phương pháp, mô hình đều là yếu tố tạo thành văn bản, là thực tế không bỏ qua trong quá trình sáng tác và đọc hiểu văn bản

Để hiểu đầy đủ về kết cấu tác phẩm văn học, trước hết, cần nhận rõ kết cấu nhiều tầng bậc của nó Các yếu tố trong từng tầng bậc có kiểu liên kết

riêng và biểu hiện nội dung riêng, đồng thời các tầng bậc lại liên kết với nhau thành chỉnh thể tác phẩm Toàn bộ kết cấu ấy thể hiện vào văn bản đảm bảo

sự bề vững cho tác phẩm văn học Các khái niệm thời gian, không gian nghệ thuật cho thấy cách tổ chức của thế giới nghệ thuật Lí thuyết kí hiệu, giao tiếp cho thấy kết cấu văn bản là phương tiện biểu đạt trực tiếp tạo ra ý nghĩa

2 Kết cấu là phương tiện biểu đạt ý nghĩa nghệ thuật

Là phương tiện biểu hiện ý nghĩa, kết cấu ra đời cùng một lúc với ý đồ nghệ thuật của tác phẩm, cụ thể hóa cùng với sự phát triển của hình tượng Không phải sáng tạo ra hình tượng sẵn rồi, sau đó nhà văn mới tạo ra kết cấu,

mà kết cấu xuất hiện như một mặt của bản thân hình tượng nghệ thuật được sáng tạo

Kết cấu tác phẩm không chỉ là mối liên kết các hiện tượng, con người Mối quan tâm lớn của nhà văn là làm sao sắp xếp tài liệu để cho cái chính yếu được nổi bật lên, cái quan trọng gây được ấn tượng mạnh mẽ Kết cấu tác phẩm thể hiện quá trình vật lộn của nhà văn với tài liệu sống, để biểu hiện một chân lí khái quát Nó cũng phản ánh quá trình tư duy của nhà văn, quá trình vận động của tư duy ấy Tư tưởng sống động của nhà văn bao giờ cũng biểu hiện trong kết cấu và qua kết cấu

Các vì dụ đó cho thấy Kết cấu luôn luôn là phương tiện tổ chức hình tượng nghệ thuật và khái quát tư tưởng – cảm xúc cụ thể độc đáo Lựa chọn một kết cấu nào đó, nhà văn bao giờ cũng nhằm nâng cao sức biểu hiện của để tài và chủ đề, tăng cường sức tác động nghệ thuật, phục vụ tối đa cho nghệ thuật và tư tưởng tác phẩm

Trong tác phẩm “Những đứa con trong gia đình” của Nguyễn Đình Thi

đã tạo ra một kết cấu truyện độc đáo Truyện được kể theo dòng nội tâm của nhân vật, mạch truyện được nối liên tiếp nhau khi những hồi ức của nhân vật hiện ra trong cơn mê man bất tỉnh vì bị thương nặng Những câu chuyện được

hình thành tưởng chừng như rời rạc, vụn vặt,…lại trở nên mạch lạc, sáng rõ Kết cấu truyện theo phương thức trần thuật đã giúp cho diễn biến câu chuyện linh hoạt, không phụ thuộc vào trật tự thời gian tự nhiên, có thể xáo trộn không gian và thời gian, từ những chi tiết ngẫu nhiên của hiện thực chiến trường mà gợi nên những dòng hồi tưởng, liên tưởng phong phú, bất ngờ song vẫn hợp lý: quá khứ khi gần, khi xa, chuyện này bắt sang chuyện nọ…Mặc khác còn tạo nên cho câu truyện một dòng cảm xúc cô động, đậm chất trữ tình

3 Các bình diện và cấp độ kết cấu

Là toàn bộ tổ chức tác phẩm, khái niệm kết cấu có nhiều bình diện và cấp

độ Nó được mở rộng theo chiều ngang – được xem xét ở bình diện quy luật tổ chức thể loại: kết cấu tự sự, kết cấu kịch, kết cấu trữ tình

Kết cấu kịch khác với kết cấu của một bài thơ trữ tình Kết cấu một bài văn tế khác hẳn với kết cấu một bài thơ trữ tình hay một bài kí Và ngay kết cấu của các loại tiểu thuyết cũng không giống nhau Chẳng hạn, tiểu thuyết chương hồi khác hẳn so với tiểu thuyết hiện đại Kết cấu của tiểu thuyết tâm lí khác hẳn so với tiểu thuyết trinh thám, phiêu lưu

II CÁC BÌNH DIỆN KẾT CẤU BỀ MẶT

1 Hệ thống hình tượng nhân vật

Hệ thống hình tượng là toàn bộ mối quan hệ qua lại của các yếu tố cụ thể cảm tính tạo nên hình tượng nghệ thuật mà trung tâm là mối quan hệ của các nhân vật

Ở phương diện kết cấu, hệ thống hình tượng bao gồm một phạm vi rộng hơn, gắn với tất cả chiều sâu, chiều rộng của nội dung tác phẩm

Nói đến hệ thống nhân vật là nói đến sự tổ chức các quan hệ nhân vật

cụ thể của tác phẩm Các mối quan hệ thường thấy của các nhân vật là đối lập, đối chiếu, tương phản, bổ sung:

Quan hệ đối lập thường là cơ sở để tạo thành các tuyến nhân vật của tác phẩm Đó là sự đối lập giữa thiện và ác, tốt và xấu, giữa thống trị và

bị trị, xâm lược và chống xâm lược, bóc lột và bị bóc lột

Chẳng hạn như, trong tác phẩm Chí Phèo của nhà văn Nam Cao, ta đã

thấy được sự đối lập giữa hai hình tượng nhân vật: người nông dân bần cùng nghèo khổ dưới đáy xã hội và giai cấp thống trị tàn ác, xấu xa, thối nát

Quan hệ đối chiếu, tương phản làm nổi bậc sự đối lập và khác biệt của

các nhân vật Trong truyện ngắn Lão Hạc của nhà văn Nam Cao, sự đối chiếu

tương phản thể hiện khá rõ giữa ông giáo và lão Hạc, một người là phần tử trí thức nghèo, một người là nông dân cùng cực, tuy nhiên sự khác biệt giữa họ lại càng làm nổi bậc tâm hồn cao quí, đức tính tốt đẹp của người nông dân khi

đi đến bước đường cùng

Quan hệ bổ sung là quan hệ của các nhân vật cùng loại, nhằm mở rộng

phạm vi của một loại hiện tượng

Bên cạnh Thúy Kiều, còn có Đạm Tiên, đều là những người con gái đẹp nhưng có số phận bất hạnh; hay bên cạnh Tnú còn có bé Heng, cụ Mết, Mai…

là hệ thống nhân vật anh hùng trong đấu tranh cách mạng

Ngoài quan hệ bổ sung phụ thuộc, còn có quan hệ bổ sung đồng đẳng

Các nhân vật: Văn Minh, bà Phó Đoan, cô Tuyết,… trong tiểu thuyết Số Đỏ

của Vũ Trọng Phụng bổ sung qua lại cho nhau để thể hiện cuộc sống giàu sang nhưng thối nát của xã hội đương thời

Hệ thống nhân vật là sự tổ hợp nhân vật làm cho chúng phản ánh nhau,

tác động nhau, soi sáng nhau, để cùng phản ánh đời sống Tác phẩm Những đứa con trong gia đình của Nguyễn Đình Thi được xây dựng dựa trên các

nhân vật: Việt, Chiến, chú Năm, người má… là hệ thống những nhân vật anh hùng trong chiến tranh Ở khía cạnh văn học, các nhân vật này lại có vai trò tố cáo tội ác của kẻ thù, đồng thời là tấm gương sáng cho thế hệ sau

Hoặc trong Thủy Hử thì sự sắp xếp hệ thống nhân vật rất tinh tế Một bộ

sách lớn 70 hồi, viết 108 người nhưng mở đầu chưa viết 108 người vội mà miêu tả Cao Cầu trước đã: đó là vì nếu không tả Cao Cầu trước mà viết ngay

108 người thì tức là loạn nẩy sinh từ dưới, nếu không viết 108 người trước mà viết Cao Cầu trước thì tức là loạn nổi từ trên Loạn sinh từ dưới thì không thể

để lâu được, tác giả rất lo là vậy Một bộ sách lớn 70 hồi mà mở đầu viết Cao Cầu trước, thật là có lí vậy Tuy nhiên, nhân vật đầu tiên được đề cập không phải là một trong các vị anh hùng Lương Sơn, mà là Cao Cầu Theo ý kiến các nhà nghiên cứu[2], quá trình thăng tiến của gian thần Cao Cầu chính là sự tố cáo cho chính sự thối nát của nhà Bắc Tống khi đó mà người chịu trách nhiệm cao nhất là hoàng đế Tống Huy Tông[3], một quân vương chơi bời, không quan tâm tới việc triều chính

2 Kết cấu cốt truyện

Sự tổ hợp nhân vật không thể thực hiện được nếu không có một hệ thống

sự kiện tương ứng, các nhân vật không thể có được các quan hệ nếu như không có dịp gặp gỡ, va chạm, đấu tranh, đồng tình hay phản đối…Cùng với

hệ thống nhân vật, việc tổ chức sự kiện cũng rất quan trọng

Sự kiện là những biến đổi, tác động, sự cố có ý nghĩa quan trọng đối với nhân vật, làm cho nhân vật và quan hệ của chúng không giữ nguyên hiện trạng

mà phải biến đổi theo Sự kiện một mặt phản ánh các quan hệ, xung đột xã hội của các nhân vật, mặt khác lại có chức năng kết cấu

Hình thức tổ chức sự kiện cơ bản nhất của văn học là liên kết các sự kiện lại thành truyện Điều cần lưu ý là cốt truyện không nhất thiết khi nào cũng bao hàm đầy đủ, tách bạch các thành phần trên Cấu trúc của cốt truyện phụ thuộc vào quan hệ thẩm mĩ của tác giả đối với hiện thực

Trong tác phẩm “Vợ Nhặt” của Kim Lân, khi nhặt được vợ niềm vui và

niềm hạnh phúc gia đình khiến bản thân Tràng cảm thấy thay đổi “Bấy giờ hắn mới thấy hắn nên người “.Hắn thấy có bổn phận lo lắng cho vợ con hắn sau này.Đó là một niềm hi vọng một dự cảm tốt đẹp cho tương lai sau này tuy

vấn đề nghèo đói trong hiện thực vẫn chưa được xóa bỏ.Tác phẩm “Vợ chồng

A Phủ” của Tô Hoài, nhân vật Mị không chết hẳn, sự tàn bạo của cảnh ngộ

không tiêu diệt được nỗi niềm ham sống, khát sống của Mị.Chỉ cần có điều kiện là sức sống tiềm tàng ấy trỗi dậy và điều kiện ấy đã tới đó là những đêm tình mùa xuân.Mị như lột xác, tâm hồn phơi phới, lắng nghe “tiếng sáo dồn dập trong đầu, nghe lòng thiết tha bồi hồi”, nhớ ra” mình còn trẻ lắm” và lại

mơ ước về hạnh phúc ý thức nhân phẩm sống lại Mị muốn đi chơi xuân.Tác giả như muốn đẩy nhân vật đi tới đỉnh điểm mà chưa phải là đỉnh điểm.Như vậy trong phân tích tác phẩm, việc nhận định đúng thành phần cốt truyện có ý nghĩa then chốt để lí giải đúng đắn nội dung và tư tưởng tác phẩm

Nếu cốt truyện là sự thể hiện ý nghĩa của chuỗi sự kiện trong mối quan

hệ nhân quả liên tục, thì trật tự trần thuật sự kiện lại mang một ý nghĩa khác: khám phá ý nghĩa tâm lí, tư tưởng, nhận thức của sự kiện đối với nhân vật

Tác phẩm “Những đứa con trong gia đình” của Nguyễn Thi được trần

thuật chủ yếu qua dòng hồi tưởng miên man đứt nối của nhân vật Việt khi bị trọng thương và thất lạc đồng đội phải nằm lại ở chiến trường.Cách trần thuật

này đã đem lại màu sắc trữ tình đậm đà, tự nhiên, sống động đồng thời cũng tạo điều kiện cho nhà văn có thể nhập sâu vào thế giới nội tâm của nhân vật để dẫn dắt câu chuyện.Diễn biến câu chuyện vì thế mà hết sức linh hoạt không phụ thuộc vào trật tự thời gian mà có thể xáo trộn không gian, thời gian.Từ những chi tiết ngẫu nhiên của hiện thực chiến trường mà gợi ra những dòng hồi tưởng đến quá khứ khi gần khi xa từ chuyện này đến chuyện khác hết sức

tự nhiên

Ngoài hai kiểu tổ chức như trên, khái niệm cốt truyện đôi khi còn thường dùng để chỉ sự lặp lại thường gặp ở một số môtíp hoặc tình huống cốt truyện Chăng hạn môtíp dũng sĩ giết trăn tinh cứu người đẹp rồi được người đẹp đáp lại bằng tình yêu, hoặc tình huống đôi trai gái yêu nhau lại thuộc hai gia đình vốn thù nhau, hoặc hai giai cấp đẳng cấp không thể dung hòa…

Chẳng hạn, trong Truyện “Lục Vân Tiên” Lục Vân Tiên cứu Kiều

Nguyệt Nga khỏi tay bọn hung đồ và hai người đã yêu nhau.Trong truyện

“Thạch Sanh”, Thạch Sanh giết thuồng luồng tinh gỉai cứu công chúa và

được công chúa đáp lại bằng tình yêu Bi kịch tình yêu của Trọng Thủy - Mị Châu, tình yêu bị ngăn cách bởi xung đột chiến tranh của hai đất nước…

Toàn bộ việc tổ chức hệ thống sự kiện đều nhằm tập trung thực hiện các chức năng cơ bản của nó: phơi bày các xung đột xã hội và thể hiện các số phận, tính cách của con người

Nhà văn xây dựng cốt truyện là để phản ánh các quan hệ và mâu thuẫn của đời sống.Đó là những xung đột xã hội, xảy ra giữa các tập đoàn người (xung đột dân tộc, xung đột giai cấp, xung đột giữa các tầng lớp người).Có hai loại xung đột làm cơ sở cho việc xây dựng cốt truyện

Xung đột cục bộ gắn liền với một biến động, một nguyên nhân cụ thể nào

đó Khi biến động và nguyên nhân được giải quyết thì xung đột cũng hết Đó

là xung đột trong truyện cổ tích hay trong nhiều tác phẩm thời trung đại như

trong truyện “Tấm Cám”, “Cô bé lọ lem”…

Cốt truyện xây dựng trên cơ sở xung đột phổ biến thì chức năng của nó là bộc lộ xung đột, phạm vi của cốt truyện nhỏ hơn xung đột, nên kết thúc thường manh tính chất để ngỏ , sau khi kết thúc, tình trạng mâu thuẫn không

bị triệt tiêu Như trong cốt truyện “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu, “Vợ nhặt” của Kim Lân…

Trong văn học nói chung, tích ứng với quan niệm nhân vật “mặt nạ”, nhân vật loại hình, cốt truyện nhằm bộc lộ tính cách và số phận nhân vật Cốt truyện có vai trò dựng lại cả quá trình lịch sử mà một tính cách được hình thành và phát triển trong quan hệ với nó

3 Kết cấu văn bản ngôn từ

3.1 Bố cục và thành phần của trần thuật

Một tác phẩm văn học đến với bạn đọc thông qua lời văn của tác giả Đó

có thể là một câu chuyện tác giả kể lại về ai đó, về một xã hội nào đó trong một thời gian nào đó thuộc về quá khứ, hiện tại hoặc tương lai Sự trình bày,

kể lại liên tục các sự kiện, chi tiết, tình tiết, quan hệ, xung đột và nhân vật

bằng lời văn được gọi là trần thuật Thông qua trần thuật, hình tượng nhân vật

được khắc họa đậm nét và được truyền tải đến bạn đọc

Để việc trần thuật được mạch lạc, logic thì nhà văn phải chia bố cục trần

thuật bằng việc sắp xếp, tổ chức các sự kiện, tình tiết, sự tương ứng của hình tượng nghệ thuật trong các phần của tác phẩm

Trong một tác phẩm văn học, dù dài hay ngắn, đồ sộ hay súc tích thì đoạn văn trần thuật là yếu tố vô cùng quan trọng, nó không được thừa thải, mỗi câu mỗi đoạn đều phải có một vai trò riêng nhất định, không mơ hồ và được xây dựng bằng ý đồ của tác giả đối với việc xây dựng hình tượng nghệ thuật Ví

dụ, tác giả Nguyễn Minh Châu xây dựng đoạn văn miêu tả cảnh biển hoàng

hôn trong tác phẩm “Chiếc thuyền ngoài xa”, đó là một cảnh đẹp tuyệt tác

của tạo hóa, của sự hài hòa của đất trời, khiến cho người nghệ sĩ chân chính không kìm được niềm xúc động Và chính đoạn văn này làm tiền đề cho những đoạn văn sau, tác giả cho Phùng chứng kiến cảnh đói khát, bạo lực của gia đình người làng chài để nhấn mạnh rằng, nghệ thuật chân chính không dừng lại ở việc ngắm nhìn một bức tranh đẹp, người nghệ sĩ đích thực không phải chỉ đứng bên ngoài quan sát cuộc sống với vẻ đẹp hoàn hảo mà phải thấy được nội hàm của cuộc sống bên trong nhân dân

Thành phần của trần thuật tương ứng với thành phần của cốt truyện, nhưng thành phần cốt truyện mang tính năng động, còn thành phần trần thuật

có tình chất tĩnh tại Có thể hiểu là, thành phần của cốt truyện như những mảnh ghép lớn, có thể biến chuyển và được xây dựng bằng những đoạn văn tương ứng Còn thành phần phần của trần thuật lại gồm nhiều mảnh ghép nhỏ nằm trong cốt truyện, theo sát nhân vật bằng việc miêu tả chân dung, tiểu sử, hồi tưởng, lời bình của tác giả…

Bên cạnh đó, một số tác giả còn xen vào tác phẩm của mình các lời xen ngoại đề có chất trữ tình, triết lí làm tăng thêm sức suy tưởng và chất trữ tình cho tác phẩm Ví dụ như một số lời thơ là tiếng lòng của Nguyễn Du trong

“Truyện Kiều”:

“Trăm năm trong cõi người ta Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau”

Hay

“Đau đớn thay phận đàn bà Lời rằng bạc mệnh cũng là lời chung”