ĐẶC điểm hệ THỐNG BIỂU TƯỢNG CHIM TRONG CA DAO VIỆT NAM

trong không trung, hay cặm cụi kiếm mồi dưới mặt đất đã rất quen thuộc vớihình ảnh làng quê Việt Nam xưa, và rất tự nhiên,những cánh chim ấy bay vàotrong những câu ca dao trữ tình, thành

A MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài:

“ Muốn biết tinh thần Việt Nam chân chính, muốn tìm hiểu cái nguồn sống chảy trong máu dân tộc, chúng ta phải tìm đến văn chương của dân chúng tuy bình dị nhưng bộc lộ được hết những ý nghĩ tình cảm và hoạt động của mọi người” (Nguyễn Đình Thi)

Ca dao trữ tình Việt Nam đã hấp dẫn người đọc qua bao thời đại, tìm vềvới ca dao là tìm về cội nguồn dân tộc, tìm về kho nhân văn có mồ hôi, nướcmắt và nụ cười của bao thế hệ Trong hành trình trở về với cội nguồn ấy,không thể nào bỏ qua việc tìm hiểu nghệ thuật thơ ca dân gian

“Văn học nhận thức thế giới qua hình tượng nghệ thuật” Thế giới

nghệ thuật trong ca dao cũng phong phú nhờ thủ pháp ẩn dụ và xây dựng biểutượng nghệ thuật Cũng với những thủ pháp nghệ thuật này, trường liên tưởngngữ nghĩa được mở rộng đem lại mầu sắc đa dạng trong những lời ca dao dân

ca Đây cũng chính là thủ pháp nghệ thuật mang nét đặc trưng tiêu biểu củathể loại thơ ca trữ tình dân gian Một hệ thống những biểu tượng thiên nhiên

đã ra đời, trong các biểu tượng về các loài vật nổi bật lên hệ biểu tượng chim

“Ngay từ buổi đầu dựng nước, con người đã luôn nuôi ước vọng được vượt ra khỏi không gian quanh mình, được tung cánh lên bầu trời, được tự

do như loài chim trong không trung Hình ảnh loài chim Lạc đã gắn bó với người VN ngay từ thuở ban đầu ấy” (Nguyễn Cử, Lê Trọng Trải và Karen

Phillipps, "Chim Việt Nam") Và hình ảnh những cánh chim trời tự do bay

trong không trung, hay cặm cụi kiếm mồi dưới mặt đất đã rất quen thuộc vớihình ảnh làng quê Việt Nam xưa, và rất tự nhiên,những cánh chim ấy bay vàotrong những câu ca dao trữ tình, thành những mô tip nghệ thuật đầy ý nghĩa.Chọn phân tích hệ biểu tượng chim trong thơ ca dân gian, người viết muốnbước đầu tìm hiểu đặc trưng nghệ thuật của thể loại ca dao trữ tình Việt Nam,

từ đó thực hiện “một cuộc du ngoạn trong tâm hồn nhân dân”, để hiểu được

tài năng, trí tuệ sáng tạo và vẻ đẹp tâm hồn tinh tế, phong phú, đầy chất thơ

của con người Việt Nam Bên cạnh đó, “ca dao là kho trí tuệ của nhân dân”

nên việc tìm hiểu biểu tượng chim trong ca dao cũng góp phần trau dồi vốnsống, kiến thức, hiểu biết về nhiều phương diện, phục vụ cho thực tiễn saunày của bản thân

2 Lịch sử vấn đề:

Sự đa dạng và đặc sắc về hình ảnh và ngôn ngữ ca dao đã thu hút nhiềucông trình nghiên cứu nhìn từ nhiều góc độ: Văn hóa, văn học, ngôn ngữ

Từ những năm 50, nhà nghiên cứu văn học dân gian Vũ Ngọc Phan đã

đặt ra vấn đề biểu tượng trong cuốn: “Tục ngữ ca dao dân ca Việt Nam”, cụ

thể là trong bài viết về hình ảnh con cò cái bống biểu tượng cho người nôngdân Việt Nam”

Cũng từ góc độ văn học, Nguyễn Xuân Kính trong “ thi pháp ca dao”

đã chia các biểu tượng đa dạng trong ca dao thành:

- Thế giới tự nhiên (hiện tượng thiên nhiên, thế giới động vật, thực vật )

- Thế giới vật thể nhân tạo (theo bài viết “giá trị biểu trưng nghệ thuậtcủa các vật thể nhân tạo trong ca dao Việt Nam của Trương Thị Nhàn)Tác giả cũng đã phân tích một số biểu tượng như: cây trúc – mai, concò trên cơ sở so sánh với văn học viết)

Tác giả Phạm Thu Yến trong “ Những thế giới nghệ thuật ca dao cũng

đã bàn về “ Vấn đề nghiên cứu biểu tượng thơ ca trữ tình Việt Nam”

Bàn về từng biểu tượng cụ thể, cũng có những nghiên cứu là những báo cáokhoa học hoặc đăng trong các tạp chí về biểu tượng “ con cò”, biểu tượnghoa, biểu tương gừng cay muối mặn…

Dưới góc độ ngôn ngữ, có rất nhiều nghiên cứu về biểu tượng, trong đó

có một loạt nghiên cứu về sự biến đổi ý nghĩa biểu tượng của Ts Nguyễn ThịNgân Hoa

Ở mảng nghiên cứu văn hóa, PGS TS Nguyễn Thị Bích Hà đã có bài

viết về Mã văn hóa, trong đó có lấy ví dụ về chim là một biểu tượng văn hóa Hay bài viết của quyển "Chim Việt Nam" của Nguyễn Cử, Lê Trọng Trải và

Karen Phillipps / Nhà xuất bản Lao Động - Xã Hội / 2000

Những nghiên cứu trên đây đã có những đóng góp to lớn trong việc làm

rõ khái niệm, đặc điểm của biểu tượng trong ca dao, tuy nhiên xét về biểutượng chim thì chưa có một tác giả nào có sự thống kê, phân loại và phân tíchđầy đủ (chỉ đề cập đến “chim” với tư cách là một hình ảnh quen thuộc trong

ca dao) Chính vì vậy, qua quá trình nghiên cứu này, bài viết muốn bước đầu

hệ thống hóa biểu tượng chim trong ca dao, đi sâu vào tìm hiểu ý nghĩa phongphú của hệ biểu tượng này.

3 Phương pháp nghiên cứu:

- Phương pháp thống kê, phân loại: Tìm hiểu số lượng biểu tượng vàkhái quát hóa ý nghĩa hệ biểu tượng chim

- Phương pháp so sánh đối chiếu: So sánh việc sử dụng các biểu tượngkhác nhau và so sánh với văn học trung đại để hiểu sâu hơn về nguồn gốc vàđặc trưng của hệ biểu tượng này trong ca do

- Phương pháp phân tích tổng hợp tư liệu: Để có sự tiếp thu , bổ sung

và phát triển những nghiên cứu đi trước, tìm ra hướng đi riêng cho mình

- Phương pháp liên ngành: Biêlinxki khẳng định: Thơ văn là loại hình nghệ thuật cao cấp nhất…do vậy thơ ca mang trong mình tất cả những yếu tố của những nghệ thuật khác” Việc nghiên cứu biểu tượng chim trong văn hóa

dân gian vì thế mà góp phần vào việc hình thành một cái nhìn nhiều chiều,sâu sắc về đối tượng nghiên cứu

B NỘI DUNG CHƯƠNG 1 KHÁI LUẬN CHUNG VỀ BIỂU TƯỢNG VÀ BIỂU TƯỢNG

NGHỆ THUẬT TRONG CA DAO TRỮ TÌNH VIỆT NAM

1.1 Khái niệm biểu tượng:

Biểu tượng (symbole: Tiếng Pháp; Symbol: Tiếng Anh).Nói nhưGeorges thì “các biểu tượng tiết lộ mà che dấu, và che dấu mà tiết lộ” nên khó

có thể đưa ra một khái niệm thống nhất về biểu tượng

Trên cơ sở tổng hợp nhiều ý kiến, có thể có một cái nhìn thống nhất vềbiểu tượng như sau:

Biểu tượng là một loại tín hiệu mà mối quan hệ giữa mặt hình thức cảmtính và mặt ý nghĩa mang tính tất yếu, có lí do

Mặt hình thức cảm tính: Cái biểu trưng, tồn tại trong hiện thực khách quanhoặc trong sức tưởng tượng của con người

Mặt ý nghĩa: Cái được biểu trưng, cái cái được biểu trưng luôn rộng hơn, “dồi dào hơn”(chữ dùng của Tz Todorov)

Cụ thể, biểu tượng theo một cách khái quát trước hết là hình ảnh củathế giới khách quan bên ngoài con người (màu sắc, vật thể, cơ thể…) Vớiphương pháp biểu trưng hóa của hoạt động ý thức, con người đã phản ánh sựvật khách quan vào trí óc của mình, cấp cho nó một ý nghĩa, một thông tin

Từ đó tạo nên một thế giới bên trong – thế giới ý niệm, đó là thế giới vô hình,

vô hạn và vô khả tri Nó vừa phản ánh thực tại, vừa từ thực tại mà tưởngtượng, suy luận đem lại cho con người một khả năng vô tận: Khả năng trí tuệ,khả năng tâm linh, để con người có thể tư duy, thông báo với nhau Như vậy.bằng cách mô phỏng tự nhiên, con người đã tự sáng tạo một thể giới biểutượng đa dạng, phong phú và vô cùng sống động

Biểu tượng không chỉ tồn tại trong một ngành khoa học riêng mà còn làđối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học: Triết học, phân tâm học, mỹhọc, thần học, ngôn ngữ học Theo phạm vi và mục đích nghiên cứu, bài viếttập trung làm rõ những khái niệm: Biểu tượng văn hóa, biểu tượng văn học(nghệ thuật), biểu tượng ngôn từ nghệ thuật

1.1.1.Biểu tượng văn hóa:

Biểu tượng văn hoá là những khái niệm nằm trong lĩnh vực rộng hơn làmôi trường văn hoá Khi tìm hiểu vấn đề trên ta không thể không liên hệ tớikhái niệm văn hoá Văn hoá là phức thể các giá trị vật chất, tinh thần do conngười tác động đến tự nhiên, xã hội và bản thân trong quá trình lịch sử dài lâu

mà tạo nên Nó tích tụ và thể hiện diện mạo, bản sắc của cộng đồng

Do khái niệm và nội hàm văn hoá rất rộng nên không ai có thể nói rằngmình đã tìm hiểu đến tận cùng một nền văn hoá Vì vậy, việc nghiên cứu biểutượng văn hóa cũng là một cách chạm đến các yếu tố văn hoá cụ thể để tìmhiểu tổng thể Hàng loạt biểu tượng văn hoá đã hoà nhập cùng tín ngưỡng,hiển hiện ở phong tục, náu mình trong thần tích, kí thác ở tâm linh, ẩn tàngtrong văn hoá dân gian, trong nghệ thuật truyền thống mà lí giải được nó sẽ

tạo ra sự hấp dẫn vô cùng, với những giá trị khoa học và nhân văn to lớn mà

nó đem lại “ Biểu tượng luôn rộng lớn hơn ý nghĩa được gắn cho nó một cách nhân tạo, nó có một sức nặng cốt yếu và tự sinh Nó không dừng lại ở chỗ chỉ tạo nên những cộng hưởng mà còn giục gọi một sự biến đổi theo chiều sâu” J.Chevalier đặc biệt đề cao vai trò của biểu tượng trong đời sống

văn hóa con người Biểu tượng văn hóa mang chiều sâu cảm xúc, tính dântộc, tính thời đại, gắn liền với “Bè đệm hiện sinh” – môi trường mà biểutượng thật sự sống

Biểu tượng văn hoá: nghĩa gốc là một vật được chia làm hai nửa, mỗibên giữ một nửa, khi khớp lại sẽ nhận ra mối quan hệ Biểu tượng văn hoá làmột loại tín hiệu riêng, có chiều sâu và phong phú hơn tín hiệu văn hoá Biểutượng được hình thành trong một quá trình lâu dài, có tính ước lệ và bềnvững, là cảm quan, nhận thức được lắng đọng, kết tinh, chắt lọc trải qua baobiến cố thăng trầm vẫn không bị phai mờ mà ngược lại càng khắc sâu hơn vàotâm khảm con người Biểu tượng được hiểu như là những hình ảnh tượngtrưng, được cả cộng đồng dân tộc chấp nhận và sử dụng rộng rãi trong mộtthời gian dài Chính vì thế mà biểu tượng góp phần làm nên bộ mặt của mộtnền văn hóa ở những đường nét cơ bản nhất Đó là một thế giới có sức hấpdẫn đặc biệt do nó quy tụ nhiều tính chất dường như đối lập nhau: vừa hiểnhiện, vừa tiềm ẩn; vừa bộc lộ, vừa che giấu; vừa rõ ràng, vừa mông lung …

Sự tác động, các mối quan hệ giữa thế giới biểu tượng và thế giới con người,

những ý nghĩa hàm ẩn mà biểu tượng khơi gợi ra như một quy ước thẩm mỹcủa cộng đồng.

Nhìn từ góc độ văn hóa, những thực thể vật chất và tinh thần(Sự vật,hành động, ý niệm ) có khả năng biểu hiện những ý nghĩa rộng hơn chínhhình thức cảm tính của nó, tồn tại trong một tập hợp, một hệ thống đặc trưngcho những nền văn hóa nhất định: Nghi lễ, hành vi kiêng kị, thần linh, trangphục… Biểu tượng văn hóa có những biến thể loại hình như: Tín ngưỡng,phong tục, lễ hội, nghệ thuật… Biểu tượng văn hóa bao gồm cả những biếnthể vật thể(trong các ngành nghệ thuật như kiến trúc, hội họa, điêu khắc…) vàphi vật thể (tín ngưỡng, lễ hội, phong tục, văn học)

Biểu tượng phát triển cùng quá trình tiến hóa của loài người: từ tư duy

cổ đại đến tư duy hiện đại Chính vì thế mà mỗi dân tộc khác nhau trên thế giớiđều có những biểu tượng riêng, mang một ý nghĩa biểu tượng cho cộng đồngmình Tác giả Jean Chevalier khi bàn về ý nghĩa của biểu tượng cho rằng: “

mang tính phổ biến, biểu tượng có khả năng cùng lúc thâm nhập vào tận bên trong cá thể xã hội Thấu hiểu được các ý nghĩa của biểu tượng cá nhân hay một dân tộc tức là hiểu được đến tận cùng con người và tộc chủng”.

Chẳng hạn như nền văn hoá lúa nước ở Việt Nam và Đông Nam Á đã

và đang biểu hiện ra khá đậm nét qua một hệ thống biểu tượng về nước, mặttrời, lúa, gạo thông qua các công cụ, các trò chơi, qua tín ngưỡng tôn giáo,

phong tục tập quán, văn học nghệ thuật dân gian Cụ thể như tín ngưỡng phồn thực cũng là một mã văn hoá thể hiện tính bản địa của các nước nông

nghiệp Phồn: cơ tốt, nhiều; thực: sinh nở con cái, sinh sôi nẩy nở Tínngưỡng này thể hiện ra trong các hoạt động văn hoá theo hai phương thức:nghi lễ thờ cúng sinh thực khí nam nữ và tôn sùng hoạt động tính giao Tínngưỡng đó thể hiện trong Mã (tín hiệu, biểu tượng) qua các hình thức: tròn –vuông; âm – dương; chẵn – lẻ; bánh chưng (tét) – bánh giày Nó đi vào nghệthuật bằng hình chạm khắc các ngẫu tượng bằng đá hay bằng gỗ; các trò chơinhư trò trám, rước nõ nường, đánh phết; đi vào văn học dân gian với thầnthoại về các đôi nam nữ thần như Nữ Oa – Tứ Tượng, Ông Đùng – Bà Đà,Ông Thu Tha – Bà Thu Thiên, Ông Đực – Mụ Cái mà các sinh thực khí của

họ được đặc tả và phóng đại về kích thước.(trích theo PGS TS Nguyễn ThịBích Hà, tạp chí văn học số 6/2005)

1.1.2 Biểu tượng văn học:

Biểu tượng văn học là một biến thể loại hình của biểu tượng văn hóa.Trong văn học, nói đến biểu tượng, người ta chú ý đến hai dấu hiệu nhận biết.Thứ nhất, biểu tượng là hình ảnh cảm tính về hiện thực khách quan Thứ 2,biểu tượng không chỉ mang nghĩa biểu vật mà nói đến biểu tượng còn là nóiđến hiện tượng chuyển nghĩa, nghĩa bóng, nghĩa biểu cảm

Tuy nhiên, biểu tượng có những đặc điểm ý nghĩa khác với những hìnhảnh khác có nội hàm gần gũi là ẩn dụ và hình tượng:

1.1.2.1.Phân biệt biểu tượng và ẩn dụ:

Việc xác định ranh giới giữa biểu tượng và ẩn dụ được xem là vấn đề

có tính chất tương đối Nếu theo hai dấu hiệu nhận biết của biểu tượng trên

đây thì biểu tượng không khác gì ẩn dụ Do đó, muốn phân biệt rõ biểu tượng

và ẩn dụ trước tiên phải xác định đối tượng Theo nhà văn Nga V.I Eremina:

“ Ẩn dụ thơ ca được sinh ra nhất thời và mất đi khá nhanh Biểu tượng được hình thành trong quá trình dài và sau đó sống hang trăm năm, ẩn dụ là yếu

tố biến đổi, còn biểu tượng thì không đổ, bền vững Ẩn dụ là phạm trù thẩm

mỹ và phần lớn tự do tách khỏi phong cách ước lệ Biểu tượng thì ngược lại, được giới hạn nghiêm túc bởi hệ thống thi ca xác định.” (kết cấu nghệ thuật

của thơ ca trữ tình dân gian Nga, tạp chí văn học 4, 1999)

Như vậy, ý kiến của nhà văn Nga V.I Eremina giữa ranh giới ẩn dụ và

biểu tượng thơ ca ở tính biến đổi và bền vững, tự do và ước lệ “ Có thể nói

rõ thêm, biểu tượng mang tính kí hiệu quy ước, nghĩa là chỉ cần nêu hình ảnh biểu tượng là người đọc đã hiểu được cái mà nó biểu trưng, không cần yếu tố giả mã vì nó đã in sâu vào tư tưởng thẩm mỹ dân gian Còn ẩn dụ tự do hơn, không chỉ được tạo bằng một hai hình ảnh mà bằng vài ba hình ảnh Vì thế các yếu tố cần dựa vào nhau để giải mã ẩn dụ, ẩn dụ linh hoạt, trường liên tưởng rộng rãi hơn biểu tượng, số lượng nhiểu hơn nhưng không bền vững bằng(…) Biểu tượng là hình ảnh ẩn dụ được sử dụng ở mật độ cao mang tính quy ước” (Phạm Thu Yến)

Có thể thấy, biểu tượng là khái niệm bao quát, bao trùm cả ẩn dụ, biểutượng là việc sử dụng ẩn dụ ở mật độ cao có tính quy ước Mục đích của việcphân biệt ẩn dụ và biểu tượng là để người tiếp nhận văn học tránh cách hiểuđánh đồng hai thuật ngữ trên, bởi trong văn học, cụ thể là văn học dân gian,

có những hình ảnh ẩn dụ chưa đạt đến biểu tượng hay có biểu tượng lại thâutóm cả ẩn dụ vào trong nó

1.1.2.2 Phân biệt biểu tượng và hình tượng:

Biểu tượng và hình tượng cũng đều có giá trị nhận thức cảm tính và chủquan trong việc phản ánh thực tại, có phương tiện biểu đạt là ngôn ngữ,nhưng lại khác nhau: Sự tồn tại của hình tượng nghệ thuật không bao giờvượt quá giới hạn của hình thức biểu đạt cụ thể (luôn có phương tiện biểuhiện trọn vẹn nghĩa của hình tượng), còn sự tồn tại của biểu tượng thì lại vượtquá giới hạn của một sự biểu đạt, biểu nghĩa (nghĩa là không một phương tiệnnào có thể biểu đạt trọn vẹn ý nghĩa của biểu tượng)

Hình tượng bao giờ cũng tách riêng hoặc có xu hướng tách riêng rakhỏi một hệ thống nào đó để phù hợp với yêu cầu: tự do, hoàn thiện, độc đáo

và khác biệt Trong khi đó biểu tượng bao giờ cũng nằm trong một hệ thốngnhất định, không thể tách ra đứng độc lập trong nhận thức của con người

Điểm khác nhau rõ nét nhất là biểu tượng có phạm vi lớn hơn hìnhtượng rất nhiều.Với tư cách là khách thể tính thể chứ không phải khách thểthực tại, hình tượng có một số đặc tính của biểu tượng Chính yếu tố nàykhiến cho biểu tượng trong văn học dân gian có khi chỉ là một nhưng lại cóthể diễn tả được nhiều hình tượng Từ một biểu tượng chim, chúng ta có thểthấy được một số hình tượng gửi gắm vào đó Những hình tượng ấy đều cómột số nét liên hệ và phụ thuộc vào biểu tượng Chính mối dây liên hệ khiến

cho những hình tượng đưa ra có sức sống lâu bền và cũng góp phần làm biểutượng sống mãi trong lòng người đọc.

Mặc dù có sự so sánh ẩn dụ, hình tượng, và biểu tượng song nhữngthuật ngữ trên có mối liên hệ mật thiết với nhau Không thể tách rời biểutượng ra một cách độc lập Chính vì thế khi nhắc đến ẩn dụ nghệ thuật người

ta cũng nhắc đến ẩn dụ và hình tượng, hình ảnh

1.1.3 Biểu tượng ngôn từ nghệ thuật:

Các biểu tượng ngôn từ nghệ thuật được cấu tạo lại thông qua tín hiệungôn ngữ trong văn học Trong phạm vi ngôn từ nghệ thuật, các biểu tượngtriết học, phân tâm, văn hóa, văn học đều được chuyển thành các từ - biểutượng (word – symbols)

Các hình thức vật chất cụ thể (sự vật, trạng thái, hành động…) và các ýniệm trừu tượng trong đời sống tinh thần con người tín hiệu hóa thông qua hệthống ngôn từ Và hệ thống ngôn từ đó còn mở ra cho các biểu tượng những mốiquan hệ mới, hiện thực hóa và phát triển ý nghĩa biểu tượng trong một năng lựcbiểu hiện to lớn Từ đó nảy sinh nhiều biến thể khác nhau Mối quan hệ giữa cácbiến thể và mối quan hệ tương tác ngữ nghĩa trong ngữ đoạn, mối quan hệ vớichủ thể sáng tạo và hoàn cảnh đã tạo nên sự tương tác trong một môi trường vănhóa- ngôn ngữ, từ đó nhận diện được sự biến đổi ý nghĩa biểu tượng

Ý nghĩa – cái thực thể tinh thần của thế giới trong nhận thức con ngườiđược phản ánh trong ngôn ngữ là vô hạn Do đó việc sử dụng ngôn từ nhưnhững biểu tượng trong hoạt động sáng tác văn học nói chung và thơ ca nói

riêng có thể gọi là một cách định danh mơ hồ, đòi hỏi một tư duy tưởngtượng, một cái nhìn khám phá bản thể bị che khuất Trong văn học, cấu trúcngôn từ của thơ ca được xem như một tổng thể các tín hiệu thẩm mỹ, trong đóvai trò quan trọng thuộc về các từ - biểu tượng với tư cách là những điểmnhấn trong tổng thể đó.

1.2 Biểu tượng nghệ thuật trong ca dao Việt Nam:

Ẩn dụ và biểu tượng là hình thức nghệ thuật được sử dụng phổ biếntrong ca dao dân ca Nhà nghiên cứu văn học Pháp F.Brunettiere với thuyết

tiến hoá luận văn học nhấn mạnh rằng: “Chúng ta có thể thành công trong việc so sánh các tác phẩm văn học và nghệ thuật với những sáng tạo của thiên nhiên song chỉ trong ý nghĩa ngôn ngữ hoặc xã hội so sánh với sinh vật,

có nghĩa là không một phút nào được quên rằng đó chỉ là sự so sánh hay phép ẩn dụ” Như vậy, xây dựng biểu tượng được coi là một trong những thủ

pháp đắc dụng để con người phát huy tính sáng tạo, tính liên tưởng bay bổngphong phú của mình tạo giá trị biểu cảm cho những lời ca

1.2.1.Khái niệm:

Biểu tượng nghệ thuật trong ca dao là những kí hiệu ngôn ngữ được lặp

đi lặp lại nhiều lần, có khả năng biểu hiện những ý nghĩa sâu xa Biểu tượng

ca dao là những hình ảnh đã được dân gian chọn lọc trong sử dụng và đượcthử thách qua nhiều năm tháng, thể hiện đậm nét những đặc trưng truyềnthống của folklore Con cò, con bống, hạt mưa, ngọn đèn không tắt, tấm

gương mờ là những biểu tượng quen thuộc trong ca dao Qua thực tế khảosát, có thể tập hợp biểu tượng thành những nhóm khác nhau, mỗi nhóm baogồm các biểu tượng có liên hệ gần gũi với nhau (do được tạo thành từ cùngmột loại sự vật, hiện tượng) Các biểu tượng cùng nhóm được phân biệt bằngnhững khía cạnh, sắc thái, quan hệ khác nhau ở cái biểu đạt, dẫn đến sự khácnhau trong cái được biểu đạt, hoặc được phân biệt bởi những kết cấu sónghợp không giống nhau từ một sự vật, hiện tượng trung tâm.

1.2.2 Mô tip biểu tượng nghệ thuật trong ca dao:

Ca dao dân ca sử dụng một số các hình tượng ẩn dụ quen thuộc củathiên nhiên đời sống hàng ngày như được khái quát hoá, trở thành các hìnhtượng nghệ thuật được thể hiện linh hoạt trong nhiều trường hợp, tạo ra các

ẩn dụ mang nghĩa khác nhau, trong đó có thể phân chia thành biểu tượng đơn

và biểu tượng sóng đôi

Ths Đặng Diệu Trang (tạp chí văn hóa dân gian số 1, 2006) đã nhận xét:

“ Trong ca dao dân ca, một số các hình tượng ẩn dụ đơn được sử dụng thường xuyên như: chim, cá, sông, trăng, cau, hoa, bèo, đào và các cặp sóng đôi như rồng - mây, loan - phượng, mận - đào, trúc - mai, bướm - hoa, quế - hồi, trầu - cau, lan - huệ, cá - nước là những hình tượng có quá trình hình thành lâu dài, tồn tại độc lập, bền vững, được sử dụng rộng rãi trong nhiều trường hợp nên đã vượt qua giới hạn của khái niệm ẩn dụ và trở thành biểu tượng” và

cũng có ví dụ cụ thể về biểu tương đơn và biểu tượng sóng đôi trong phạm vinghiên cứu về các biểu tượng thiên nhiên trong ca dao như sau:

VD: Biểu tượng đơn - biểu tượng hoa:

Có thể nói, trong ca dao dân ca nói riêng và thơ ca Việt Nam nói chungmột trong những ý nghĩa cơ bản của hoa là biểu tượng cho cái đẹp, cho thânphận người phụ nữ Từ ý nghĩa sinh học đa dạng của loài hoa, trường liêntưởng nghệ thuật của con người được mở rộng trong sự gắn kết giữa vẻ đẹpcủa thiên nhiên và con người, tạo nên những sáng tạo nghệ thuật mang ýnghĩa biểu tượng đặc sắc:

- Vẻ đẹp của người con gái được ví như loài hoa:

Con gái Phượng Hoàng như hoa thiên lí

Con trai thiên hạ có ý thì coi

- Hoa tươi", "cành hoa nở đong đưa", “hoa nở giữa trời" là cô gái đangthì xuân sắc:

Ra đường thấy cánh hoa tươiGiơ tay toan ngắt nghĩ thôi lại ngừng

Thấy cành hoa nở đong đưaDang tay ra hái sợ chùa có sư

- "Bẻ hoa", "hái hoa", "ngắt hoa" được ví von với nghĩa người con gáimất đi sự trinh trắng:

Dang tay bẻ quặt hoa quỳ

Bốn cành hoa ấy tức thì em trao

Bởi vì ngắt nhị hoa đào

Đang tay nàng nghĩ thế nào cho xong.

- "Hoa một thì" ngầm ẩn về tuổi trẻ ngắn ngủi của người phụ nữ, vềthân phận một đời hoa sớm nở tối tàn Số phận họ nổi trôi như “bông hoa cúcbiết vào tay ai":

Hoa mơ hoa mận hoa đào Kìa bông hoa cúc biết vào tay ai.

Đàn bà như hoa một thì

Chàng mà nghĩ lại thiếp thì được ơn

Người phụ nữ khi đã lấy chồng, bước qua thời con gái phải âm thầmchịu đựng bao nỗi cực nhọc, đắng cay, họ được ví với những hình ảnh “hoarữa cánh", “ngọc nát hoa tàn", “hoa tàn nhị phai", “cánh hồng tan tác cánhđào tả tơi", “đầy đoạ cho vầy thân hoa", "hoa thiên lí rơi xuống lầm”:

Hay khi gió thảm mưa sầu

Cho hoa rữa cánh phai màu chàng ơi.

- Nói đến người phụ nữ, người ta nói đến cái “số hoa đào” với biết bao

sự ràng buộc:

Ai ơi cái số hoa đào

Cởi ra thì khó buộc vào như không

Biểu tượng sóng đôi: Những cặp sóng đôi được tạo nên trong sự kết

hợp bền vững của những sự vật hiện tượng thiên nhiên tương đồng với nhau

về phẩm chất, thuộc tính vì vậy trong ca dao dân ca nó là những hình tượngthích hợp biểu trưng cho sự hoà hợp giữa nam và nữ:

Bướm - hoa có “bướm say hoa", “bướm gần hoa", “bướm lượn vànhbén hoa", “bướm chiều hoa", “hoa bướm tìm nhau", “bướm đậu vườn hoa",

"bướm lượn cành phù du" Rồng - mây có “rồng tìm mây" ,“rồng gặp mây",

"rồng tơ tưởng vì mây" Trúc - mai có “sum họp trúc mai", "lan huệ sánhtrúc mai", "trúc với mai", “trúc nhớ mai", “miếng trầu nên trúc nên mai",

“gió trúc mưa mai" Quế – hồi: “quế sánh với hồi", “quế tơ tưởng vì hồi".Trầu - cau: “trầu bám cau", “giầu tơ tưởng vì cau", “có trầu có cau", “liềngiầu với một chẽ cau" Mận - đào: “mận hỏi đào”, “mận sánh với đào", “mậnmận đào đào bên nhau" Cá - nước: "cá lên khỏi nước chịu khô", “nước lên

cá đối ăn theo"

Cũng khảo sát trong ca dao Nguyễn Xuân Kính đã ghi nhận 7 nhóm biểu tượng:

1 Trăng, sao, mây, gió (hiện tượng tự nhiên)

2 Có cây, hoa lá (thế giới thực vật)

3 Rồng phượng, chim muông (thế giới động vật)

4 Áo, khăn, gương, lược, mũ, giày (các đồ dùng cá nhân)

5 Chăn, chiếu, giường, mâm, bát… (các dụng cụ sinh hoạt gia đình)

6 Thuyền, lưới, đó, lờ, gàu…các công cụ sản xuất)

7 Nhà, đình, cầu… (các công trình kiến trúc)

Trong đó, ba nhóm đầu là những biểu tượng thuộc thế giới các hiện tượng thiên nhiên, tự nhiên; bốn nhóm sau là những biểu tượng của thế giới nhân tạo

Những cách phân loại trên đều đã cho thấy diện mạo phong phú củabiểu tượng trong ca dao, và nó có khả năng bao hàm được hầu hết các biểutượng Mỗi một hình ảnh trong cuộc sống đều có sự hóa thân kì diệu của nó.Nói đến nghệ thuật, không thể nói đến một thế giới nguyên sơ thô ráp hiểnhiện mà phải giống như một nhà khai thác quặng quý đi tìm cái cốt lõi tinhtúy, cái thế giới của sự hóa thân, nâng nó lên thành đỉnh cao của tâm hồn conngười và vạn vật

Văn chương không nằm ngoài vòng quay ấy, để biểu hiện một hìnhtượng nghệ thuật, văn chương cần đến những biểu tượng của hình tượng đó.Văn học viết và văn học dân gian đều chất chứa vô vàn biểu tượng khác nhau,trong đó hệ biểu tượng chim thuộc bộ phận biểu tượng thế giới động vật, thếgiới tự nhiên có đóng góp như một nhiều hình ảnh gợi cảm, nhiều ý nghĩakhái quát và sâu xa, góp phần tạo nên một thế giới nghệ thuật phong phútrong thơ ca dân tộc

CHƯƠNG 2 KHẢO SÁT TƯ LIỆU NGHIÊN CỨU

2.1 Thống kê, phân loại:

2.1.1.Thống kẻ:

Phạm vi khảo sát: Cuốn “ Tục ngữ ca dao Việt Nam” (Vũ Trọng Phan) Đối tượng khảo sát: Hình ảnh chim nói chung và các loài chim xuất hiện

trong ca dao (Không phải các loài chim được gắn liền với các đồ dùng sinh hoạthay các vật chất cụ thể như: Hình ảnh phòng loan, gối phượng, gót loan…)

Con số thống kê:

Số câu xuất hiện biểu

tượng chim

Số lần xuất hiện: khoảng 180 lần

Kiểu loài: hơn 20 loại chim các loại

Điều đó cho thấy biểu tượng chim xuất hiện trong ca dao với một tần sốcao Cùng với các biểu tượng khác trong ca dao, nhóm biểu tượng chim cũngmang giá trị thẩm mỹ rõ rệt Bên cạnh những lần xuất hiện với lớp nghĩa đenthuần túy, trong nhiều trường hợp, các loài chim còn được dân gian khoáccho lớp nghĩa biểu tượng

2.1.2 Phân loại:

Biểu tượng là hình thức nhận thức cảm tính nên khó có thể có một cáchphân loại biểu tượng khoa học và tuyệt đối Xét một cách tương đối, biểutượng chim có thể được phân loại một cách cụ thể theo những cách sau:

Theo

hình thức biểu tượng và kiểu loài:

Cò, nhạn, cuốc, quyên, vạc, hạc, Cuốc – quyên

công, quạ, sáo, đa đa, én, bồ câu

(chim cu), oanh, chiền chiện, chèo

bẻo, phượng hoàng, chim Việt…

Theo đặc điểm hoạt động và sinh sống:

Chim kêu, chim rừng, chim bay, chim lạc bầy, chim đỗ, chim đậu, chim

về núi, chim xa tổ, chim nhớ tổ, chim vào lồng, chim non…đặc biệt có biểutượng: “chim khôn”

Theo ý nghĩa biểu tượng:

- Biểu tượng cho quê hương và cuộc sống ấm no, thanh bình, trùphú(đàn cò, đàn chim, cánh cò, bồ câu, chiền chiện, chim Việt…)

- Biểu tượng của tình yêu - sự sum họp - hạnh phúc lứa đôi(loanphượng, chim quyên, đàn cò)

- Biểu tượng cho con người: Người nông dân, người con trai, người congái, trẻ nhỏ(con cò, vạc, hạc, sáo, quạ, công, chim xanh)

- Biểu tượng cho những thói hư tật xấu trong xã hội (cò, quạ, bìm bịp,

tu hú…)

- Biểu tượng cho ước mơ khát vọng của con người (bồ câu Phượnghoàng, én, nhạn…)

Ngoài ra có thể phân loại theo những biến thể biểu tượng, phần

này sẽ được tập trung trình bày trong chương III

2.1.3 Nhận xét:

Qua việc thống kê, phân loại ta thấy hệ biểu tượng chim được sử dụngrất nhiều trong ca dao, đặc biệt là các loài chim đồng nội, gần gũi với đờisống của người dân Việt Nam Những điều này có liên quan đến tư duy cổxưa của nhân dân ta Ngoài ra các biểu tượng ước lệ như: loan, phượng, chimViệt…cho thấy sự ảnh hưởng của văn học Trung đại trong văn học dân gian.Chính vì thế khi khảo sát biểu tượng chim trước hết phải đi từ nguồn gốc, tìmhiểu nguyên nhân của việc sử dụng hệ biểu tượng chim trong ca dao

2.2.Tìm hiểu nguồn gốc của việc sử dụng biểu tượng chim trong ca dao:

Kết quả thống kê phân loại cho thấy hệ thống biểu tượng chim trong cadao không chỉ xuất hiện với số lượng khá lớn mà còn có ý nghĩa rất đa dạngphong phú Để lý giải điều này có thể xuất phát từ đặc trưng đối tượng củanghệ thuật, đồng thời trên cơ sở mối liên hệ với lối tư duy, tín ngưỡng, tôngiáo (đời sống văn hóa nói chung) của người xưa

2.2.1 Biểu tượng chim đã xuất hiện từ rất lâu đời trong ca dao với tư cách là sản phẩm của tín ngưỡng, quan niệm, tư duy người Việt cổ.

“Thực tiễn sản xuất, sinh hoạt và chiến đấu của nhân dân ta thời nguyên thủy đã được phản ánh vào lĩnh vực tinh thần theo một thế giới quan đậm màu sắc linh luận Và tôtem giáo đã nảy sinh từ đấy” (văn học dân gian

Việt Nam – Đinh Gia Khánh)

Trước các hiện tượng tự nhiên vĩ đại và bí hiểm, người dân thời nguyênthủy rất tôn sùng thiên nhiên, họ thần thánh hóa các hiện tượng tự nhiên, có

xu hướng muốn gần gũi, tạo mối quan hệ ruột rà giữa con người với tự nhiên

Vì thế mà nảy sinh quan niệm về “ Vật tổ”.Người Việt có câu: Nhất điểu, nhị

xà, tam ngư, tứ tượng Chim, rắn, cá sấu là những loài vật phổ biến nhất trong

vùng sông nước nên được sùng bái hàng đầu Theo truyền thuyết thì tổ tiênngười Việt thuộc họ “ Hồng Bàng” và là “ giống Rồng Tiên” (Thành ngữ “con Hồng cháu Lạc, con Rồng cháu Tiên) Hồng Bàng nghĩa là loài chimnước lớn (chữ hồng ghép với chữ giang là sông nước, và chữ điểu là chim,bang là lớn) Tiên Rồng là một cặp đôi vật tổ theo lối triết lí âm dương, trong

đó Tiên được trừu tượng hóa bằng giống chim, cho nên mới có truyền thuyết

mẹ Âu Cơ sinh ra bọc trăm trứng

Nếu người Kinh cho rằng quả trứng là kết quả của cuộc hôn phối cạn –nước (chim – rắn) thì trong sử thi thần thoại Đẻ đất đẻ nước, người Mườngquan niệm Trứng Điếng là trứng giống, trứng nòi, trứng đẻ ra con người, làmột trong hàng trăm nghìn trứng do chim Ây cái Ứa đẻ ra, cách đẻ ấy cũngmang tầm vũ trụ thần thiêng đặc biệt:

Cà rầm Trứng Điếng đẻ Đá Cài

Cà rài Trứng Điếng đẻ ra Đá CầnGiữa đêm đẻ Dạ Kịt

Đẻ ra nhộn nhịp các tiếngNhỏ nhẻ tiếng Đáo (Kinh)

Nháo nhác tiếng Ngô, tiếng LàoLao nhao tiếng Mọi (Mường)Như vậy trong tư duy của người cổ xưa, con chim đã là loài vật thiêngliêng, quan trọng trong cuộc sống của con người Là nguồn gốc, cha mẹ loàingười Chính vì thế mà chim được thờ nhiều trong đền chùa, và biểu tượngchim xuất hiện trong kiến trúc điêu khắc, hội họa, nghệ thuật:

Một trong bốn con vật linh thiêng (tứ linh) của người phương Đông làchim Phượng được thờ trong đình chùa Tranh tượng hạc và công được xemnhư biểu tượng của trường thọ, niềm vui, may mắn và hạnh phúc lứa đôi.Chim hạc còn được coi là con vật đưa linh hồn người vào thế giới bên kia "cưỡi hạc quy tiên" Trong những điệu nhảy tôn giáo hiện vẫn còn tồn tại trongđời sống của các dân tộc VN, ta cũng thấy các vũ điệu chim Tượng chim kháphổ biến trong các trang trí đình chùa, ví dụ như chùa Phật Tích(Bắc Ninh)xây dựng vào thế kỷ XI, trên các cột đá chạm ta thấy có hình đầu người mìnhchim Trong các chùa Kh'mer ở Nam Bộ, người ta thờ tượng chim thần MahaKrút, còn ở các chùa Chăm ở miền Trung thờ chim thần Garuda(là một vịthần đầu chim mình người) Hoạ tiết ưa thích nhất của người Việt cổ cũng làcác loài chim Trên các di chỉ khảo cổ tìm được ở các niên đại từ khoảng

2000 đến 4000 năm trước, chúng ta đều thấy có các hình chim Trên các trốngđồng, thạp đồng hay đồ gốm sứ của các di chỉ Đồng Đậu(Vĩnh Phú), ĐìnhTràng(Hà Nội), Đông Sơn(Thanh Hoá), Miếu Môn(Hà Tây) thường có hìnhchim Lạc

Văn học dân gian với tư cách là sản phẩm của văn hóa tinh thần và tưduy của người dân từ buổi sơ khai của lịch sử loài người đến nay, nên biểutượng chim đã xuất hiện từ rất lâu đời trong ca dao, phản ánh con người vàthế giới tự nhiên xã hội bên ngoài con người: chim được nhân cách hoá để thểhiện mọi mặt của cuộc sống, từ cái thiện đến cái ác, từ phản diện đến chínhdiện (những con chim tốt giúp người như trong chuyện "Cây khế", "TấmCám" đến chim độc ác hại người trong chuyện"Thạch Sanh" ) Người Việtxưa có óc quan sát rất tinh tế nên trong kho tàng truyện cổ tích VN đã cónhiều lời giải thích dí dỏm về nguồn gốc và tập tính của các loài chim như"sựtích chim tu hú", "sự tích chim bắt cô trói cột", "sự tích chim thù thì", "gàmượn mào vịt"…

Trong văn học dân gian của các dân tộc thiểu số, hình ảnh chim cũng

xuất hiển rất nhiều Người Thái triết lý:"Đời người như ngựa chạy, làm ăn như én bay" Trong dân ca của các dân tộc Tây Nguyên, điển hình là trường ca

Đan Sam nổi tiếng ta có thể gặp hình ảnh cánh chim được lặp đi lặp lại nhưbiểu tượng của lòng dũng cảm, tính trung thực và của tự do

Hơn nữa, trong thực tế, nhân dân ta xưa chịu ảnh hưởng của quanniệm‘Vạn vật hữu linh” Chính vì thế mà hình ảnh chim trong ca cao trở nênrất sinh động và có hồn Chúng được miêu tả trong sự vận động, đối xứng với

sự vận động của con người Trong mỗi câu ca dao, chim luôn nằm trong mốiquan hệ thẩm mĩ với con người, làm tăng thêm sự biểu đạt cảm xúc của chủthể Quan trọng, chủ thể ở đây không phải là cái riêng, cái đơn nhất mà là

tiếng chung cho cả cộng đồng, thể hiện tình cảm, tâm trạng, thế giới tinh thầncủa nhân dân, dân tộc.

2.2.2 Biểu tượng chim là sự biểu hiện sinh động hình ảnh cuộc sống đời thường của người dân lao động:

Điều làm nên sức sống của văn học dân gian là ở chỗ văn học dân gian

nẩy mầm phát triển giữa cuộc sống hàng ngày: “ Nghệ thuật là cuộc sống”

và “ cuộc sống cũng là nghệ thuật” Tính chất của hình ảnh chim trong thực

tế cũng là nguyên nhân của việc sử dụng hệ biểu tượng chim trong ca dao.Đất nước Việt Nam là một đất nước giàu có về tài nguyên thiên nhiên, dântộc Việt Nam là một dân tộc yêu hòa bình Nhắc đến tên mỗi làng quê ViệtNam, người ta nghĩ ngay đến hình cảnh những cánh chim sải cánh trong bầutrời xanh thanh bình Đó cũng là lí do khiến hình ảnh trong ca dao có phầnnhiều hình ảnh những cánh chim gần gũi thân thuộc với không gian làng quê.Với bản chất tâm hồn giàu có phong phú và nhạy bén, nhân dân luôn mở rộngđón nhận những âm vang của cuộc sống, đó là động lực thúc đẩy họ sáng tạo

và xây dựng một hệ biểu tượng chim sinh động trong ca dao

Đối với họ, loài chim cũng mang chức năng thẩm mỹ cao cả, hình ảnhchim trong đời sống là loài vật được tạo hóa ban tặng cho những vẻ đẹp riêng.Chúng là những loài vật ngày đêm vất vả vì kiếm sống (cò, vạc,…), lại lànhững con vật tự do bay lượn phóng khoáng trong không trung (nhạn, én…),

có lúc hát ca líu lo, tụ tập thành đàn, có lúc lẻ loi một mình Chính vì thế mà

chim không còn là loài vật vô tri, mà là biểu tượng của con người, là tâm sự,ước mơ, khát vọng ngàn đời của nhân dân và dân tộc

Tất cả những điều ấy làm cho ca dao trữ tình Việt Nam có thêm những sắcmàu mới mẻ, sinh động, qua đó người đọc cảm nhận được chân thực hiện thực xãhội của dân tộc, của lịch sử, và thái độ thẩm mỹ của con người Việt Nam

2.2.3 Những ảnh hưởng của hệ biểu tượng chim trong thơ ca trung đại và sự dân gian hóa của ca dao Việt Nam:

Ca dao dân ca không chỉ chịu ảnh hưởng sâu sắc của đời sống con người mà còn mang một số đặc điểm phong cách của thơ ca trung đại Và việc sử dụng biểu tượng chim trong ca dao trữ tình Việt Nam cũng chịu ảnh hưởng rát nhiều của điển tích điển cố văn học trung đại Trung Hoa và Việt Nam Những biểu tượng như: Loan, phượng, hạc, nhạn, chim xanh - vườn hồng, đàn chim bay…được sử dụng trong ca dao cũng là những biểu tượng quen thuộc trong ca dao Việt Nam

Mỗi loài chim trong văn học trung đại đểu được sử dụng như những môtip ước lệ nghệ thuật Khi nghiên cứu thi pháp thơ Đường, F Cheng nhận xét:

“ Hình ảnh chim phượng hoàng, chim siêu phàm tượng trưng cho sự phối ngầu và tính chất diệu kì của cuộc sống ” và “ hình ảnh chim hạc – cốt cách thanh cao của các bậc ẩn sĩ”: Loài hạc là một biểu tượng của Đạo giáo Loài

chim này với dáng vẻ thanh cao, mình phủ lớp lông tuyết trắng xóa là biểutượng của sự trường thọ và cốt cách cao quý của con người theo quan niệm

phương Đông (Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới) đã được biểu hiện thầndiệu và đẹp đẽ trong thơ Lý Bạch:

Quần điểu bích ma trậnTiêu dao bất kế niênBát vân tầm cổ đạo

Ỷ thụ thính lưu truyềnHoa noãn thanh ngưu ngọaTùng cao bạch hạc niên …Dịch nghĩa:

Núi lô nhô xanh biếc ngút trờiTrong chơi không cần kế năm Vén mây tìm con đường cũDựa cây nghe tiếng suối chảyTrầu xanh nằm dưới bóng hia ấm ápHạc trắng ngự trên cành thông cheo leo

Lê Nguyễn Lưu dịch

Những hình ảnh ước lệ ấy đi vào ca dao lặp đi lặp lại như một cách nóiquen thuộc trong ca dao Biểu tượng xuất hiện nhiều nhất là loan phượng.Trong thơ ca cổ, loan phượng là cặp đôi biểu tượng cho cuộc tình lý tưởnggiữa tài tử văn nhân, thì trong ca dao là biểu tượng của khát vọng tình yêu,niềm hạnh phúc sum vầy giữa chàng trai nông dân và cô thôn nữ Biểu tượngchim hạc tượng trưng cho sự cao quý thanh tao của người quân tử theo đúng

mỹ học phong kiến, thì trong ca dao lại tượng trưng cho hình ảnh đẹp của conngười, trong đó có người phụ nữ

Biểu tượng chim quyên trong ca dao (vd: Càng trưa càng nắng càngnồng / chim quyên thơ thẩn vườn hồng chờ ai) cũng có nguồn gốc từ điển tíchTrung Hoa: Đỗ quyên là tên của một giống chim, còn gọi là chim Đỗ Vũ, TửQuyên Tương truyền, vua nước Thục (Thục Đế) tên là Đỗ Vũ, quyến rũ vợcủa một người bề tôi là Biết Linh Biết Linh bắt được, buộc Thục Đế nhườngngôi cho mình và dẫn vợ Biết Linh đi để sống cho trọn mối tình với ngườiđẹp Nhưng thảm cho Thục Đế, người đẹp bỏ Thục Đế trở về với Biết Linh.Thục Đế buồn tủi, nhớ ngai vàng, nhớ người đẹp, đành chịu chết trong rừng,hóa thành con chim Đỗ Quyên, ngày đêm kêu quốc quốc não nuột, như hồnThục Đế kêu than nhớ tiếc ngai vàng, oán giận người yêu

Hay biểu tượng chim Việt (vd: Sao thầy mẹ chẳng thương kẻ đào tơliễu yếu / Để cho ngựa hồ chim Việt / chim Việt đủ đôi / chim vượt đôi nơi )

cũng xuất phát từ câu thơ chữ Hán “ Việt điểu sào Nam chi, Hồ mã tê Bắc phong” (Con chim Việt làm tổ ở cành cây phía Nam, con ngựa Hồ quê

phương Bắc hí mỗi khi gió Bắc thổi)

Những biểu tượng chim có nguồn gốc từ Nho giáo, Đạo giáo và những hình ảnh biểu tượng có tính ước lệ đi vào trong ca dao qua sự dân gian hóa đãlàm giàu có thêm hình ảnh nghệ thuật của thơ ca dân gian, bên cạnh đó làm cho ca dao vừa mang phong cách ngôn ngữ của văn chương bác học vừa mang đậm hồn dân tộc, chan chứa hình ảnh làng quê Việt Nam

CHƯƠNG 3 ĐẶC ĐIỂM HỆ THỐNG BIỂU TƯỢNG CHIM

TRONG CA DAO VIỆT NAM

3.1 Sự biến đổi ý nghĩa biểu tượng chim trong ca dao(xét trong phạm vi ngôn ngữ văn học):

Bàn về mối quan hệ giữa hai mặt của biểu tượng(cái biểu trưng và cái

được biểu trưng), Tz Todorow đã chỉ rõ: “ Một cái biểu đạt giúp ta nhận thức được nhiều cái biểu đạt hoặc đơn giản hơn…cái được biểu đạt dồi dào hơn cái biểu đạt”, đây chính là sự ứ tràn nội dung ra ngoài dạng biểu đạt của

nó” Sự chuyển hóa từ tầng nghĩa biểu trưng này đến tầng nghĩa biểu trưngkhác, sự xếp chồng của những lớp nghĩa biểu trưng là một hiện tượng tất yếutrong quá trình biến đổi ý nghĩa biểu tượng

Sự biến đổi ý nghĩa của biểu tượng trước hết diễn ra trong quá trìnhchuyển hóa từ bình diện văn hóa(biểu tượng văn hóa) vào bình diện chủ thể(biểu tượng nghệ thuật) Mỗi biến thể trong từng loại hình nghệ thuật, từngtác phẩm cụ thể do sự chi phối của đặc điểm hình thức, chất liệu, mục đíchcủa chủ thể sáng tạo, lại có thể nảy sinh các biến thể ý nghĩa phong phú trên

cơ sở những mẫu số chung sẵn có trong đời sống văn hóa cộng đồng Trongphạm vi ngôn ngữ văn hóa và văn học, sự biến đổi ý nghĩa biểu tượng khôngthể tách rời ngữ cảnh, điều này cũng nằm trong quy luật biến đổi nghĩa của