RÈN kỹ NĂNG NGHỊ LUẬN về vấn đề xã hội đặt RA TRONG tác PHẨM văn học

Xuất phát từ yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học, đặc biệt là đổi mới kiểm tra đánh giá; xuất phát từ những đòi hỏi của thực tiễn dạy học… chúng tôi xây dựng chuyên đề: Rèn luyện kĩ năng

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

Tài liệu tham khảo 34

A PHẦN MỞ ĐẦU

I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

1 Rèn luyện kĩ năng làm văn cho học sinh là một yêu cầu cần thiết, quan trọng trong

hoạt động dạy học Ngữ văn Nếu chỉ trang bị kiến thức mà bỏ qua hoạt động rèn kĩ năng thìcũng giống như việc đã vất vả cày xới, gieo trồng nhưng rồi lại không quan tâm đến khâuhoàn thiện sản phẩm và thu hoạch Cho dù học sinh có kiến thức sâu rộng, mới mẻ đến đâucũng là không đủ để tạo nên những bài làm tốt Các em sẽ lúng túng khi làm bài, nhất làtrong bối cảnh Bộ GD&ĐT chủ trương đổi mới phương pháp dạy học, đổi mới kiểm tra đánh

giá các môn khoa học xã hội (trong đó có Ngữ văn) theo tinh thần “ nâng cao yêu cầu vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tăng cường ra các câu hỏi mở, gắn với thời sự quê hương đất nước để học sinh được bày tỏ chính kiến của mình về các vấn đề kinh tế, chính trị, xã hội”.

[Theo công văn Hướng dẫn thực hiện nhiệm vụ GDTrH, năm 2013]

2 Ở môn Ngữ văn THPT, thì phần làm văn trong tất cả các kì thi đều yêu cầu học

sinh thực hiện kiểu bài nghị luận Do đó, rèn kĩ năng làm văn nghị luận với đặc trưng riêngcủa kiểu bài này hẳn là yêu cầu có ý nghĩa quan trọng Đặc biệt là việc rèn cho học sinh kĩnăng làm những dạng đề có tính chất tích hợp, đòi hỏi khả năng lập luận sắc bén, biết kếthợp giữa vốn sống trực tiếp và vốn sống gián tiếp một cách uyển chuyển, nhuần nhị như

dạng bài: Nghị luận về vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học Đây là một trong

những dạng bài rất phù hợp với tính chất của các kì thi học sinh giỏi môn Ngữ văn, vì nó cókhả năng kích thích sự sáng tạo, khơi gợi những cách nhìn nhận đa chiều về các vấn đề vănhọc và đời sống; dễ dàng đánh giá năng lực tư duy, năng lực diễn đạt của người viết Việcrèn kĩ năng làm bài văn nghị luận về vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học, do đó làyêu cầu xuất phát từ thực tiễn dạy học Ngữ văn nói chung và công tác bồi dưỡng học sinhgiỏi Ngữ văn nói riêng

3 Để đáp ứng được mục tiêu dạy học Ngữ văn, nhất là tính hiệu quả khi ôn tập cho

học sinh trước mỗi kì thi; chúng ta cần tập trung hình thành cho các em hai năng lực cơ bảnlà: đọc hiểu văn bản và tạo lập văn bản Tuy nhiên, việc rèn hai kĩ năng đọc hiểu và làm văncho học sinh trong thực tế còn thiếu tính hệ thống, gắn kết Trong suy nghĩ của nhiều người,

đọc văn và làm văn là hai chuyện hoàn toàn khác nhau: Đọc văn chủ yếu là hoạt động tiếp

nhận các văn bản văn học trong sách giáo khoa Còn làm văn là việc học sinh trả bài trêngiấy những hiểu biết đã được học về các tác phẩm văn học Chính điều này đã dẫn đến tìnhtrạng:

- Các tác phẩm được giảng dạy có một khoảng cách lớn với người học, trở thành

“những tinh cầu xa lạ” với hiện thực cuộc sống

- Việc đọc hiểu tác phẩm văn học chỉ để thực hiện một yêu cầu học tập mà khôngmang lại bất cứ liên hệ hữu ích nào với cuộc sống hàng ngày của học sinh

- Đa phần học sinh thấy khó khăn khi gặp một tác phẩm ngoài chương trình, cànglúng túng khi gặp một đề bài ra theo lối mở - đòi hỏi các em phải tự xác định vấn đề, soichiếu vấn đề ở các góc độ khác nhau…

Để khắc phục những bất cập trên, bên cạnh các giải pháp như đổi mới đồng bộchương trình, sách giáo khoa, phương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá…; chúng tôi cho rằng

việc rèn luyện cho học sinh kĩ năng nghị luận về vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học là một việc làm cần thiết Việc làm này mặc dù chỉ là giải pháp để nâng cao chất lượng

dạy học một dạng bài cụ thể nhưng lại có tác dụng không nhỏ trong việc liên kết chặt chẽ haiphân môn đọc văn và làm văn; đưa văn học về gần hơn với đời sống; giúp cho học sinh cócái nhìn bao quát, toàn diện về những vấn đề văn học và đời sống

Xuất phát từ yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học, đặc biệt là đổi mới kiểm tra đánh

giá; xuất phát từ những đòi hỏi của thực tiễn dạy học… chúng tôi xây dựng chuyên đề: Rèn luyện kĩ năng nghị luận về vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học với mong muốn

nghiên cứu và chia sẻ một số vấn đề có tính chất gợi mở, phần nhiều là kinh nghiệm dạy họckiểu bài này để cùng các đồng nghiệp hướng tới mục tiêu nâng cao chất lượng dạy học Ngữvăn

II MỤC ĐÍCH CỦA ĐỀ TÀI

Với mục tiêu mở ra một cái nhìn có ý nghĩa tổng quát về kiểu bài nghị luận về vấn đề

xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học, đồng thời rút ra những kinh nghiệm rèn kĩ năng làmdạng bài này cho học sinh và chia sẻ một số tư liệu hữu ích phục vụ công tác dạy học; chúngtôi chủ trương trình bày những vấn đề sau trong chuyên đề:

- Giới thiệu kiểu bài nghị luận về vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học trên các

cơ sở lí luận và thực tiễn

- Đưa ra những biện pháp cụ thể để rèn kĩ năng thực hiện kiểu bài nghị luận về vấn đề

xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học

- Giới thiệu một số đề bài và đáp án để phục vụ việc ôn tập và thực hành làm kiểu bàinghị luận về vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học

Theo Từ điển Tiếng Việt: “Nghị luận: Bàn và đánh giá cho rõ về một vấn đề nào đó.

Văn nghị luận là thể văn dùng lí lẽ và dẫn chứng để phân tích giải quyết một vấn đề”

Từ điển thuật ngữ văn học cũng nêu rõ: “Văn nghị luận: Thể văn nghị luận viết về

những vấn đề nóng bỏng thuộc nhiều lĩnh vực đời sống khác nhau: chính trị, xã hội, triết học, văn hoá Mục đích của văn chính luận là bàn bạc, thảo luận, phê bình hay truyền bá tức thời một tư tưởng, một quan điểm nào đó Đặc trưng cơ bản nhất của văn chính luận là tính chất luận thuyết Văn chính luận trình bày tư tưởng và thuyết phục người đọc chủ yếu bằng lập luận, lí lẽ”

Như vậy, có thể hiểu: Văn nghị luận là một loại văn bản nhằm phát biểu tư tưởng,

tình cảm, thái độ, quan điểm của người viết một cách trực tiếp về các vấn đề văn học, chínhtrị, đạo đức, lối sống và được trình bày bằng một thứ ngôn ngữ trong sáng, hùng hồn vớinhững lập luận chặt chẽ, mạch lạc, giàu sức thuyết phục Đây là loại văn phổ biến trong nhàtrường, thường được lấy làm yêu cầu của phần làm văn trong các đề thi hiện nay Vì vănnghị luận thể hiện năng lực tư duy, lo-gic của người viết; vừa cho thấy khả năng diễn đạt,trình bày quan điểm riêng một cách thuyết phục Nội dung và cấu trúc của một văn bản nghị

luận được hình thành từ các yếu tố cơ bản là: Vấn đề cần nghị luận (luận đề), luận điểm, luận cứ và lập luận (luận chứng).

b Phân loại:

Căn cứ vào nội dung nghị luận, có thể chia văn nghị luận thành hai loại: nghị luận văn

học và nghị luận xã hội Theo đó: Nghị luận văn học có nội dung bàn luận về một vấn đề văn học, còn Nghị luận xã hội lại hướng tới bàn luận về một vấn đề nảy sinh trong xã hội

1.2 Kiểu bài Nghị luận xã hội

- Dựa theo cách hiểu của Từ điển từ và ngữ Hán Việt về xã hội (“xã hội là một tập

thể người cùng sống, gắn bó với nhau trong quan hệ sản xuất và các quan hệ khác” ); chúng

ta có thể hiểu Nghị luận xã hội là kiểu bài hướng tới phân tích, bàn bạc về các vấn đề liên

quan đến các mối quan hệ của con người trong đời sống xã hội Phạm vi của nghị luận xã hộirất rộng, có thể kể tới những nội dung quan trọng như: mối quan hệ của con người với môitrường sống, mối quan hệ của cá nhân với cộng đồng, các vấn đề về lối sống, lý tưởng sống,

những hiện tượng tích cực hoặc tiêu cực của đời sống xã hội… Việc bàn luận về những vấn

đề trên sẽ góp phần làm cho nhận thức và tâm hồn của con người thêm phong phú, tạo cho mỗingười ý thức chăm sóc cuộc sống tinh thần của mình và xây dựng các mối quan hệ trong xã hội,trong cộng đồng ngày càng văn minh, tốt đẹp hơn Không chỉ vậy, nó còn có khả năng rèn nănglực tư duy, giúp con người có thể đối diện với các vấn đề xã hội và biết cách giải quyết những vấn

đề ấy

- Nghị luận xã hội thường được chia thành ba dạng:

+ Nghị luận về một tư tưởng, đạo lí

+ Nghị luận về một hiện tượng đời sống

+ Nghị luận về một vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học

Ba dạng đề này có những nét tương đồng và khác biệt:

Dạng đề

So sánh

Nghị luận về một tư tưởng, đạo lí

Nghị luận về một hiện tượng đời sống

Bàn luận về một hiệntượng, một vấn đề cótính thời sự, được dưluận xã hội quan tâm

Bàn luận về một vấn đề

xã hội (một tư tưởng, đạođức, lối sống hoặc mộthiện tượng đời sống)được rút ra từ một câu/một đoạn trích hoặc rút

ra từ nội dung của mộttác phẩm văn học nào đó.Mang tính khái quát

cao về những chân lí,những bài học đạođức; góp phần địnhhướng cho con người

có lẽ sống tốt đẹp

Thường đi vào nhữngvấn đề cụ thể (nhưnhững biểu hiện tíchcực hoặc tiêu cực)trong cuộc sống Từ

đó, gợi ý cho conngười những hành vi

và cách ứng xử đúngđắn

Xuất phát từ nội dung xãhội cụ thể trong một tácphẩm văn học, đề bàihướng đến mục tiêu:Hình thành cho học sinhnăng lực khái quát vấn

đề, thể hiện quan điểmcủa mình trước nhữngvấn đề đời sống

Giống nhau * Về nội dung: Cùng đề cập đến những vấn đề xã hội, góp phần nâng cao

nhận thức và định hướng về lối sống, cách ứng xử cho con người

* Về phương pháp nghị luận: Để thực hiện các dạng bài trên, người viết

đều cần vận dụng kết hợp các thao tác lập luận như: giải thích, bình luận, phân tích, chứng minh, bác bỏ để bàn luận, trình bày quan điểm của mình

xoay quanh vấn đề xã hội được đề cập

1.3 Kiểu bài Nghị luận về vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học

a Cơ sở hình thành kiểu bài

- Xuất phát từ chức năng phản ánh của văn học mà hiện thực trở thành thuộc tính tấtyếu của mỗi tác phẩm văn học Trong bất kì tác phẩm văn học nào, chúng ta cũng thấy hơithở, bóng dáng của hiện thực đời sống khách quan được nhà văn phản ánh Cho nên, dù cáctác phẩm văn học ra đời ở giai đoạn, thời kì nào thì những vấn đề xã hội mà nó đề cập vẫn có

ý nghĩa với cuộc sống hiện tại Tiếp nhận một tác phẩm văn học, người đọc không chỉ suy tư,chiêm nghiệm về những vấn đề xã hội ở thời đại mà tác phẩm ra đời ; mà họ còn có cơ hộinhìn nhận, đánh giá một cách thấu đáo về những vấn đề của đời sống nhân sinh trên cơ sở sosánh xã hội hôm qua và hôm nay ; xã hội được nhà văn phản ánh và xã hội hiện tại mà mìnhđang sống Ngoài ra, do đặc trưng của hoạt động tiếp nhận văn học nên người đọc có thểbộc lộ quan điểm của bản thân về một nội dung nào đó, không lệ thuộc vào cách nhìn củangười khác Chính điều này trở thành cơ sở cho sự ra đời của những đề bài yêu cầu nghị luận

về một vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học

- Đề văn có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học,phương pháp kiểm tra đánh giá ở môn học này Trong những năm học gần đây, Bộ GD&ĐT

đã chỉ đạo thực hiện có hiệu quả việc đổi mới cách ra đề văn: từ nội dung kiểm tra đến hìnhthức, cấu trúc của một đề bài Trong đó, cách hỏi ở câu Nghị luận xã hội càng lúc càngphong phú, đa dạng Không dừng lại ở những câu hỏi có tính chất khuôn mẫu như dựa vàomột ý kiến hay nêu ra một hiện tượng để yêu cầu học sinh bàn luận; mà có nhiều đề bài mởđầy sáng tạo đã ra đời và được dư luận đánh giá cao Trong đó, kiểu bài nghị luận về mộtvấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học được xem là cách hỏi “vừa quen, vừa lạ”; vừa

mô phạm, vừa kích thích sáng tạo; vừa kiểm tra được năng lực cảm thụ văn học; vừa đánhgiá được tư duy lo-gic và kiến thức xã hội của học sinh… Đó là lí do sự xuất hiện của kiểubài này càng lúc càng nhiều, nhất là trong xu hướng đổi mới kiểm tra môn Ngữ văn theođịnh hướng năng lực hiện nay

b Đặc điểm của kiểu bài:

Nghị luận về một vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học là kiểu bài nghị luận xãhội chứ không phải nghị luận văn học Vì đối tượng trực tiếp đề bài yêu cầu bàn luận là mộtvấn đề xã hội chứ không phải một nội dung văn học; tác phẩm văn học chỉ đóng vai trò làphạm vi, xuất xứ của vấn đề xã hội được yêu cầu bàn luận trong đề bài Về điều này, sách

giáo viên Ngữ văn 12 (Nâng cao) đã lưu ý như sau: “Nhiều người nhầm dạng đề này là nghị luận văn học, vì đề có liên quan đến tác phẩm văn học Đúng là dạng đề này liên quan và xuất phát từ tác phẩm văn học, những tác phẩm văn học chỉ là “cái cớ” khởi đầu Mục đích chính của dạng đề này vẫn là yêu cầu người viết bàn bạc, nghị luận về một vấn đề xã hội, đạo lí, tư tưởng, nhân sinh… Nghĩa là nhân vấn đề đặt ra trong tác phẩm văn học mà luận bàn, kiến giải Trong trường hợp này, tác phẩm văn học chỉ được khai thác về giá trị nội

dung, tư tưởng, rút ra ý nghĩa xã hội khái quát của tác phẩm ấy” [16] Như vậy, có thể xem Nghị luận về một vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học là một kiểu bài đặc biệt, có

tính chất giao thoa giữa nghị luận văn học và nghị luận xã hội, để thực hiện nó người viếtcùng lúc cần huy động cả kiến thức văn học và kiến thức xã hội, kĩ năng đọc hiểu và kĩ nănglàm văn

Để nhận diện được các dạng đề ra cụ thể chúng tôi cho rằng: có ba căn cứ để phân

biệt các đề thuộc kiểu bài nghị luận về vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học Đó là: Nội dung nghị luận; Hình thức/cách hỏi của đề bài và Đặc điểm của tác phẩm văn học được lấy làm cơ sở để ra đề Cụ thể:

- Về nội dung nghị luận: Vấn đề xã hội được yêu cầu bàn luận có thể là một tư tưởng

đạo lí hoặc một hiện tượng đời sống

- Về hình thức đề ra: Đề bài có thể trực tiếp đưa ra một vấn đề xã hội nào từ tác

phẩm văn học cho học sinh bàn luận hoặc yêu cầu học sinh tự rút ra vấn đề có ý nghĩa xã hội

từ tác phẩm để luận bàn

- Về đặc điểm của tác phẩm văn học được lấy làm cơ sở để ra đề: Tác phẩm văn

học chứa đựng vấn đề xã hội (là nội dung nghị luận) có thể là một đoạn trích/ một tác phẩmhoặc một nhóm tác phẩm được học trong chương trình hoặc một đoạn trích/ một tác phẩm

ngoài chương trình

Dưới đây là một số ví dụ về các dạng đề cụ thể thuộc kiểu bài Nghị luận về vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học:

Yêu cầu nghị luận về một

tư tưởng đạo lí được rút ra

từ tác phẩm văn học

Qua bài thơ Từ ấy của nhà thơ Tố Hữu, hãy trình bày suy nghĩ

của mình về ý nghĩa của lý tưởng sống với thanh niên

Yêu cầu nghị luận về một

hiện tượng đời sống được

được đặt ra trong tác

phẩm văn học

Trong tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa, nhà văn Nguyễn Minh

Châu đã đề cập đến một vấn đề có tính chất nhức nhối trong xã

hội hiện nay, đó là: Nạn bạo hành gia đình

Hãy viết một bài văn ngắn để trình bày suy nghĩ, quan điểm củamình xoay quanh vấn đề trên

Yêu cầu nghị luận về một

vấn đề xã hội xác định

Từ đoạn trích trong vở kịch Hồn Trương Ba, da hàng thịt của

nhà văn Lưu Quang Vũ, nghĩ về niềm hạnh phúc của con ngườikhi được sống thực với mình và mọi người

Yêu cầu học sinh tự rút ra

Làm nên đất nước muôn đời …

Theo anh/chị nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm muốn gửi tới thế hệtrẻ thông điệp gì qua đoạn thơ trên ? Hãy viết một bài văn đểtrình bày suy nghĩ của mình về ý nghĩa của thông điệp đó Yêu cầu nghị luận về một

Yêu cầu nghị luận về một

Rủ nhau bay về nam lẩn tránh,

Dù suốt mùa hè ca ngợi quê hương

Chỉ đại bàng vẫn ngồi im Lặng lẽ nhìn những hàng cây trút lá Khi đất nước gặp những ngày băng giá Đại bàng không bỏ bay đi

(Thơ Rasul Gamzatov, Thái Bá Tân dịch)

Từ hình tượng của chú chim đại bàng trong bài thơ trên, anh/chị

hãy viết một bài văn ngắn để trình bày suy nghĩ của mình vềtình yêu quê hương, tổ quốc của mỗi con người

2 Cơ sở thực tiễn

Qua khảo sát chúng tôi nhận thấy rằng: Kiểu bài Nghị luận về vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học là một thử thách với số đông học sinh Dưới đây là một số đề thuộckiểu bài này hoặc ít nhiều có mối liên quan đến nó mà chúng tôi tập hợp lại từ các đề thitrong một số năm gần đây:

- Đề thi HSG các trường chuyên vùng duyên hải Bắc Bộ, năm 2009

Từ hình ảnh đồng tiền trong Truyện Kiều (Nguyễn Du), anh/chị hãy bàn về đồng tiền trong

cuộc sống hôm nay

- Đề thi HSG Tỉnh Bắc Giang, môn Ngữ văn 12, năm 2010

Đối thủ đáng sợ nhất

Khi Abraham Lincoln ra tranh cử tổng thống, một người bạn đã hỏi ông:

- Anh thấy mình có hy vọng gì không? Ai là đối thủ đáng sợ nhất của anh?

Và Abraham Lincoln đã đưa ra một câu trả lời tuy hài hước nhưng rất thật:

- Tôi không ngại Breckingridge vì ông ta là người miền Nam nên người dân miền Bắc sẽ không ủng hộ ông ta Tôi cũng không ngại Douglas vì ông ta là người miền Bắc nên người dân ở miền Nam sẽ không nhiệt tình bỏ phiếu cho ông ta Nhưng có một đối thủ

mà tôi rất sợ, ông ta là người duy nhất có thể khiến tôi thất cử…

Người bạn liền vội ngắt lời:

- Ai vậy?

Nhìn thẳng vào mắt bạn mình, Abraham Lincoln nói:

- Nếu lần này tôi không được bầu làm tổng thống thì anh hãy biết rằng đó chính là lỗi của ông ta Ông ta chính là Abraham Lincoln!

(Những tấm lòng cao cả, NXB Trẻ, 2004, trang 76)

Câu chuyện trên gợi cho anh/chị suy nghĩ gì?

- Đề thi HSG Tỉnh Bắc Giang, môn Ngữ văn 12, năm 2012

Hai biển hồ

Người ta bảo ở bên Pa-le-xtin có hai biển hồ… Biển hồ thứ nhất gọi là biển Chết Đúng như tên gọi, không có sự sống nào bên trong cũng như xung quanh biển hồ này Nước trong hồ không có một loại cá nào có thể sống nổi Ai ai cũng đều không muốn sống gần đó Biển hồ thứ hai là Ga-li-lê Đây là biển hồ thu hút khách du lịch nhiều nhất Nước ở biển hồ lúc nào cũng trong xanh mát rượi, con người có thể uống được mà cá cũng có thể sống được Nhà cửa được xây cất rất nhiều ở nơi đây Vườn cây xung quanh tốt tươi nhờ nguồn nước này.

Nhưng điều kỳ lạ là cả hai biển hồ này đều được đón nhận nguồn nước từ sông Gioóc-đăng Nước sông Gioóc-đăng chảy vào biển Chết Biển Chết đón nhận và giữ lại riêng cho mình mà không chia sẻ nên nước trong biển Chết trở nên mặn chát Biển hồ Ga-li-

lê cũng đón nhận nguồn nước từ sông Gioóc-đăng rồi từ đó tràn qua các hồ nhỏ và sông lạch, nhờ vậy nước trong hồ này luôn sạch và mang lại sự sống cho cây cối, muông thú và con người.

(Theo Quà tặng cuộc sống)

Theo anh (chị), bài học cuộc sống rút ra từ câu chuyện trên là gì?

- Đề thi Tốt nghiệp, môn Ngữ văn 12, năm 2014

Trong vở kịch Hồn Trương Ba, da hàng thịt của Lưu Quang Vũ có đoạn:

Hồn Trương Ba : Ông Đế Thích ạ, tôi không thể tiếp tục mang thân anh hàng thịt

được nữa, không thể được!

Đế Thích: Sao thế? Có gì không ổn đâu!

Hồn Trương Ba : Không thể bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo được Tôi muốn

được là tôi toàn vẹn.

Đế Thích : Thế ông ngỡ tất cả mọi người đều được là mình toàn vẹn cả ư? Ngay cả

tôi đây Ở bên ngoài, tôi đâu có được sống theo những điều tôi nghĩ bên trong Mà cả Ngọc Hoàng nữa, chính người lắm khi cũng phải khuôn ép mình cho xứng với danh vị Ngọc Hoàng Dưới đất, trên trời đều thế cả, nữa là ông Ông đã bị gạch tên khỏi sổ Nam Tào Thân thể thật của ông đã tan rữa trong bùn đất, còn chút hình thù gì của ông đâu!

Hồn Trương Ba : Sống nhờ vào đồ đạc, của cải người khác, đã là chuyện không nên,

đằng này đến cái thân tôi cũng phải sống nhờ anh hàng thịt Ông chỉ nghĩ đơn giản là cho tôi sống, nhưng sống như thế nào thì ông chẳng cần biết!

(Ngữ văn 12, NXB Giáo dục Việt Nam, 2013, tr 149)

Phân tích khát vọng của nhân vật Hồn Trương Ba trong đoạn trích trên Từ đó, trìnhbày suy nghĩ của anh/chị về vấn đề : con người cần được sống là chính mình

* * *

Như vậy: Kiểu bài Nghị luận về vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học xuấthiện chủ yếu trong các đề thi dành cho học sinh giỏi Bên cạnh đó, vào năm 2014 trong đề thitốt nghiệp đã xuất hiện đề văn tích hợp cả hai câu: nghị luận văn học và nghị luận xã hội.Đây là đề văn đòi hỏi học sinh thực hiện cả hai yêu cầu nghị luận văn học và nghị luận xãhội, trong đó phân tích văn học làm cơ sở để trình bày quan điểm suy nghĩ về vấn đề xã hội.Tuy không đơn thuần là bài văn Nghị luận về một vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học những chúng tôi cho rằng câu hỏi trong đề thi tốt nghiệp THPT năm 2014 khá gần gũi

với dạng đề này; có thể mở ra nhiều đề bài yêu cầu tích hợp tương tự

Mặc dù đã xuất hiện nhiều trong các đề thi, nhưng dạng bài này về cơ bản còn mới vàkhó với các em học sinh Bởi lẽ: Chương trình SGK chưa chú trọng đến việc rèn kĩ năng làmvăn nghị luận về vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học cho học sinh Khảo sát hai bộ

là: Nghị luận về một tư tưởng đạo lí và Nghị luận về một hiện tượng đời sống, mà không

nhắc đến kiểu bài Nghị luận về vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học Còn ở chương

trình Nâng cao chỉ có một tiết: Luyện tập nghị luận về vấn đề xã hội trong tác phẩm văn học.

Đó là lí do, kiểu bài Nghị luận về vấn đề xã hội trong tác phẩm văn học thực tế còn nhiều xa

lạ với cả giáo viên và học sinh Đối với việc dạy của giáo viên, vấn đề đặt ra là không biếtcăn cứ vào đâu để hình thành một phương pháp rèn kĩ năng làm kiểu bài này thật hiệu quả,khoa học cho học sinh và làm sao để tránh được khuynh hướng xã hội hóa dung tục khi phântích một tác phẩm văn học Còn đối với học sinh, hiện nay còn nhiều em chưa phân biệtđược đây là đề nghị luận văn học hay nghị luận xã hội; nhiều em không biết cách triển khaivấn đề khi làm bài, chủ yếu thực hiện đề bài một cách bản năng, không đáp ứng được yêucầu chặt chẽ, thuyết phục, lo-gic của một bài văn nghị luận

Vì lẽ đó, chúng tôi cho rằng rất cần thiết tìm hiểu kiểu bài Nghị luận về vấn đề xã hội

đặt ra trong tác phẩm văn học một cách có hệ thống để tháo gỡ những lúng túng của giáo

viên và học sinh khi cần xử lí một đề văn thuộc kiểu này

II RÈN KĨ NĂNG LÀM BÀI NGHỊ LUẬN VỀ VẤN ĐỀ XÃ HỘI ĐẶT RA TRONG TÁC PHẨM VĂN HỌC

1 Rèn kĩ năng tìm hiểu đề

Tìm hiểu đề là bước đầu tiên nhưng đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong quá trìnhlàm văn; chính thao tác đầu tiên này sẽ quyết định bài viết của học sinh có được triển khai

trong tác phẩm văn học thường hướng tới kiểm tra năng lực phát hiện vấn đề xã hội trong tác

phẩm văn học, phân tích và luận bàn về vấn đề đó; nên trong khâu tìm hiểu đề học sinh cần

thiết trả lời được các câu hỏi: Đề bài yêu cầu nghị luận về vấn đề gì ? Đâu là nội dung nghị

luận quan trọng nhất ? Vấn đề nghị luận thuộc phạm vi nào ? Có bao nhiêu ý cần triển khai ? Mối quan hệ giữa các ý như thế nào ? Cần sử dụng những thao tác lập luận nào để thực hiện yêu cầu của đề bài … Để học sinh thực hiện tốt bước tìm hiểu đề, giáo viên cầnchú ý rèn luyện cho các em kinh nghiệm đọc đề, phân tích và xác định yêu cầu của đề theotrình tự hợp lí

Việc Đọc là cơ sở để Hiểu yêu cầu của đề bài nhưng thực tế các em học sinh thường

rất qua loa khi đọc đề, dẫn đến tình trạng xác định sai vấn đề nghị luận hoặc không xác địnhđược yêu cầu cơ bản Giáo viên cần lưu ý học sinh đọc kĩ đề, chú ý từ hình thức đến nộidung của đề (thể hiện qua câu chữ, cách diễn đạt, những yêu cầu cụ thể…) Trong đó, cầnhướng dẫn học sinh tìm hiểu những từ ngữ quan trọng trong đề bài, những cách diễn đạtnhằm nhấn mạnh ý, những cách nói bóng bẩy, nhiều nghĩa Với một đề bài có nhiều thôngtin được diễn đạt bằng nhiều câu, nhiều vế; học sinh cần biết chia tách đối tượng để tìm hiểutừng nội dung cụ thể, nhìn nhận mối tương quan giữa các nội dung và khái quát để thấy đượcyêu cầu chung của đề

Xét các đề bài ví dụ dưới đây:

Đề 1 Phải chăng hiện tượng người trong bao không chỉ có trong truyện ngắn của

Sê-khốp mà đã trở thành một hiện tượng khá phổ biến trong xã hội ngày nay ?

Đề 2 Từ tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa của nhà văn Nguyễn Minh Châu, anh (chị)

có cảm nghĩ và suy tư gì về mối quan hệ giữa cuộc sống nghèo khó và tình trạng bạo lực giađình trong xã hội hôm nay ?

Tiếp xúc với các đề bài trên, giáo viên có thể hướng dẫn học sinh đọc kĩ từng câu chữ,cách diễn đạt trong đề rồi rút ra nhận xét về hình thức và nội dung của từng đề Cụ thể:

Ở đề 1, cấu trúc “Phải chăng…” là một câu hỏi tu từ, mục tiêu nhấn mạnh và khơi gợi

suy ngẫm của học sinh về sự xuất hiện ngày càng nhiều hiện tượng người trong bao trong xã

hội Do đó, dù đề không trực tiếp đưa ra yêu cầu nghị luận thì học sinh vẫn cần xác định để

làm bài cần phân tích, bình luận, thể hiện những đánh giá, kiến giải của bản thân về hiện

tượng xã hội trên Để luận bàn, học sinh lấy tác phẩm Người trong bao của Sê-khốp làm cơ

sở để lí giải thế nào là người trong bao; từ đó soi chiếu vào hiện thực cuộc sống để đưa ra

những đánh giá, luận bàn về lối sống trong bao

Ở đề 2, cần chú ý đến cấu trúc “Từ… anh (chị) có cảm nghị và suy tư gì về …” để

thấy đề bài đã cụ thể hóa yêu cầu: Từ tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa để luận bàn về những

vấn đề xã hội cụ thể Học sinh cũng quan tâm đến những từ ngữ quan trọng, thể hiện yêu cầu

nghị luận, trong đó cần đặc biệt chú ý đến cụm từ “mối quan hệ giữa cuộc sống nghèo khó

và tình trạng bạo lực gia đình trong xã hội” Vì đề bài không chỉ yêu cầu nhìn nhận, đánh

giá về hai nội dung xã hội là “cuộc sống nghèo khó” và “tình trạng bạo lực gia đình” trong

xã hội hiện nay; mà đòi hỏi học sinh nêu quan điểm về mối quan hệ tác động qua lại giữa haihiện tượng xã hội đó

Tùy thuộc vào đặc điểm và cấu tạo của đề bài mà học sinh sẽ xác định được mức độnghị luận và phạm vi tư liệu sử dụng trong bài viết

2 Rèn kĩ năng lập dàn ý

Muốn có một bài nghị luận chặt chẽ, thuyết phục, lo-gic, nổi bật được yêu cầu nghịluận thì kĩ năng lập dàn ý đóng một vai trò quan trọng Lập dàn ý là lựa chọn các ý đã tìmđược ở bước phân tích đề và sắp xếp chúng theo một trật tự hợp lí, dự kiến được mức độtrình bày mỗi ý sao cho phù hợp, hiệu quả Dàn ý sẽ giúp người viết có thể bao quát đượcnhững nội dung của bài, cân đối các nội dung trình bày, tránh bỏ ý hoặc nêu vấn đề một cáchvòng vo, lộn xộn; chủ động về thời gian làm bài Dàn ý cũng giúp cho người đọc/ ngườichấm dễ dàng theo dõi tiến trình nghị luận và đánh giá được năng lực làm văn của ngườiviết; giúp bài văn dễ gây thiện cảm với đối tượng tiếp nhận

Để đáp ứng được bố cục của một bài văn nghị luận và trình bày về vấn đề xã hội đặt

ra trong tác phẩm văn học một cách khoa học; chúng ta có thể sơ đồ hóa cấu trúc thực hiện

Sơ đồ các bước thực hiện một bài văn

Nghị luận về một vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học

b.1 (Bước 1) Phân tích, giới thiệu vấn đề xã hội đặt ra trong TPVH

b.2 (Bước 2) Nghị luận về vấn đề

xã hội được đặt ra trong TPVH

Cấu trúc tổng quát

a Mở bài b Thân bài c Kết bài

Nghị luận về một tư tưởng, đạo lí

Nghị luận về một hiện tượng đ/s

b.3 (Bước 3) Đánh giá, nhìn nhận nét

ổn định hoặc chuyển biến của vấn đề XH từ TPVH đến cuộc sống.

đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học chúng ta cũng phải tuân thủ việc thực hiện bài văntheo kết cấu 3 phần: Mở bài, Thân bài và Kết bài Trong đó, mỗi phần có một nhiệm vụriêng

Cụ thể:

a Mở bài

- Dẫn dắt, giới thiệu tác phẩm, tác giả có liên quan

- Giới thiệu vấn đề cần bàn luận trong tác phẩm

b Thân bài

b.1 Làm rõ vấn đề xã hội được đề cập trong tác phẩm văn học

- Nếu đề bài đã chỉ rõ yêu cầu nghị luận về một vấn đề xã hội cụ thể đặt ra trong tác phẩm văn học thì cần sơ lược giới thiệu, phân tích về biểu hiện của vấn đề xã hội đó

trong tác phẩm văn học Có thể dựa vào những câu hỏi dưới đây để tư duy, sắp xếp ý :

+ Vấn đề xã hội được nhắc đến trong tác phẩm như thế nào ?

+ Tác giả đã nhìn nhận, đánh giá về vấn đề xã hội đó ra sao ?

+ Cắt nghĩa, lý giải : cơ sở nào hình thành vấn đề xã hội đó trong tác phẩm (do bốicảnh lịch sử, do thực tế đời sống, do quan niệm của con người ?)

- Nếu đề bài yêu cầu nghị luận về một vấn đề xã hội được đặt ra trong một tác phẩm chưa được học hoặc chưa nêu cụ thể đó là vấn đề xã hội nào; thì cần thực hiện

thao tác đọc hiểu văn bản tác phẩm văn học mà đề cho, để rút ra vấn đề xã hội cần nghị luận.Đây là một thao tác không đơn giản vì một tác phẩm văn học thường mở ra nhiều hướng tiếpnhận, có thể mỗi học sinh lại phát hiện, nhìn nhận, đánh giá về tác phẩm một cách khácnhau Làm sao để việc rút ra vấn đề xã hội từ tác phẩm đó không rơi vào tình trạng phỏngđoán thiếu căn cứ hoặc sa vào khuynh hướng xã hội hóa, dung tục ; giáo viên cần hướng dẫn

cụ thể cho học sinh cách thức thực hiện khâu đọc hiểu và rút ra vấn đề xã hội trong tác phẩm

Có thể dựa vào những câu hỏi dưới đây để tư duy, sắp xếp ý :

+ Tác phẩm (câu chuyện mi-ni/ bài thơ ngắn/ đoạn trích ) nói về nội dung gì ?

Để trả lời câu hỏi này, học sinh có thể dựa vào nhan đề của tác phẩm, các yếu tố nghệ thuật

có tác dụng làm nổi bật nội dung như từ ngữ, hình ảnh, các biện pháp tu từ, các hình thứcliên kết câu – liên kết đoạn văn

+ Tác phẩm/ đoạn trích đề cập đến những vấn đề xã hội nào ? Đâu là vấn đề xã hội cơbản, liên quan đến yêu cầu của đề bài ? Vấn đề xã hội đó là một tư tưởng, đạo lí hay mộthiện tượng đời sống ?

+ Tác giả có ngầm thể hiện cách nhìn nhận, đánh giá của mình về vấn đề xã hội đượcnhắc đến trong tác phẩm/đoạn trích đó hay không ?

b.2 Nghị luận về vấn đề xã hội được đặt ra trong tác phẩm văn học (Làm rõ vấn đề trong thực tế xã hội)

Đây là phần trọng tâm của bài viết Trên cơ sở xác định được nội dung xã hội đặt ratrong tác phẩm văn học là gì, thuộc phạm trù tư tưởng, đạo lí hay hiện tượng đời sống màngười viết sẽ tiến hành bàn luận về vấn đề đó theo trình tự nghị luận phù hợp với từng dạng

bài Nghị luận về một tư tưởng, đạo lí hoặc Nghị luận về một hiện tượng đời sống

- Nếu vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học là một tư tưởng, đạo lí; học

sinh có thể bàn luận về vấn đề đó theo trình tự:

+ Giải thích (nếu cần) Với những vấn đề xã hội được diễn đạt bằng những từ ngữ,hình ảnh ít nhiều mang nghĩa ẩn dụ, biểu tượng hoặc có nhiều cách hiểu thì người viết cầngiải thích nội dung của những từ ngữ đó trước khi tiến hành bàn luận vấn đề

nhau để nhìn nhận cả mặt đúng đắn (chính đề) hoặc chỗ chưa đầy đủ, thuyết phục của nó(phản đề)

- Nếu vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học là hiện tượng đời sống, học

sinh có thể bàn luận về vấn đề đó theo trình tự:

+ Giải thích (nếu cần)

+ Bàn luận: Làm rõ về hiện tượng thông qua biểu hiện của hiện tượng, ý nghĩa củahiện tượng (tích cực hay tiêu cực), cắt nghĩa nguyên nhân của hiện tượng và rút ra những bàihọc có ý nghĩa giải pháp để khắc phục hiện tượng tiêu cực hoặc nhân rộng hiện tượng tíchcực

b.3 Đánh giá, nhìn nhận nét ổn định hoặc chuyển biến của vấn đề xã hội từ tác phẩm văn học đến cuộc sống.

Để bài viết được sâu sắc, toàn diện; sau khi bàn luận về vấn đề xã hội thì người viếtnên có cái nhìn đối sánh về nội dung xã hội được đề cập trong tác phẩm văn học và hiện thựccuộc sống hiện nay Chỉ ra nét ổn định và biến đổi của vấn đề; lý giải nguyên nhân của nét

ổn định và biến đổi đó (do hoàn cảnh, điều kiện xã hội, cái nhìn riêng của tác giả )

c Kết bài: Khái quát lại vấn đề cần bàn luận

Rút ra bài học nhận thức và hành động

3 Rèn kĩ năng diễn đạt, trình bày bài văn

Diễn đạt, trình bày, hoàn thiện bài văn là bước thực thi kế hoạch làm bài đã được vạch

ra từ dàn ý; cũng là chỗ thể hiện rõ nhất năng lực ngôn ngữ của học sinh, quyết định chấtlượng của bài viết Với bất kì dạng đề văn nào, giáo viên cũng cần chú ý đến khâu rèn kĩnăng diễn đạt, trình bày cho học sinh Từ việc rèn kĩ năng thực hiện bài văn theo bố cục ba

phần: Mở, Thân, Kết với yêu cầu về nội dung, hình thức của từng phần; đến việc rèn những

thao tác, kĩ năng cụ thể như viết câu, dựng đoạn, liên kết – chuyển ý giữa các câu, các đoạn;cách mở rộng, nâng cao vấn đề…

Trong phạm vi của chuyên đề này, chúng tôi không có điều kiện cụ thể hóa phươngpháp rèn luyện từng kĩ năng để diễn đạt và hoàn thiện một bài văn; mà chỉ nêu lên một số

kinh nghiệm rèn diễn đạt có ý nghĩa thiết thực trong việc thực hiện kiểu bài Nghị luận về vấn

đề xã hội được đặt ra trong tác phẩm văn học.

Với dạng bài nghị luận về vấn đề xã hội được đặt ra trong tác phẩm văn học, cái khó

không chỉ nằm ở chỗ cần xác định được vấn đề xã hội và lập ý sao cho chặt chẽ, khoa học;

mà còn ở khâu diễn đạt Để có một bài nghị luận thuyết phục, học sinh cần biết cách sử dụngcâu chữ, hành văn để kết nối các nội dung về văn học và đời sống một cách uyển chuyển,nhuần nhuyễn Cần tránh tình trạng chia bài viết thành hai phần độc lập (phần thứ nhất lànghị luận văn học, phần thứ hai là nghị luận xã hội); hoặc lan man, sa đà phân tích tác phẩmvăn học, hời hợt khi bàn luận về vấn đề xã hội Với học sinh giỏi, càng cần có khả năng nhấn

- lướt phù hợp, chọn lọc ý khi trình bày; biết cách để thể hiện quan điểm, chủ kiến của mình

về vấn đề bàn luận một cách tinh tường, sắc sảo Do đó, khi thực hiện rèn kĩ năng làm văncho học sinh; chúng tôi đặc biệt quan tâm đến kĩ năng diễn đạt mở bài, thân bài, kết bài và kĩnăng chuyển ý, chuyển đoạn

3.1 Rèn kĩ năng viết mở bài

Giống như các dạng đề nghị luận khác, phần mở bài của bài văn nghị luận về vấn đề

xã hội được đặt ra trong tác phẩm văn học có thể thực hiện trực tiếp hoặc gián tiếp; và dù

làm theo cách nào cũng cần đảm bảo hai yêu cầu: vừa dẫn dắt, khơi gợi ấn tượng cho ngườiđọc; vừa giới thiệu khái quát về vấn đề nghị luận sẽ được triển khai trong bài văn (nội dungnghị luận, phạm vi tư liệu, tầm quan trọng của vấn đề…)

Tuy nhiên, nếu những kiểu bài nghị luận khác như nghị luận xã hội về một hiện tượng đời sống, nghị luận về một tư tưởng đạo lí, nghị luận về vấn đề văn học… rất dễ để giới thiệu

vấn đề nghị luận (thông thường học sinh chỉ cần trích xuất thông tin trong đề là đã hoàn

thành khâu giới thiệu khái quát vấn đề nghị luận) thì ở kiểu bài nghị luận về vấn đề xã hội được đặt ra trong tác phẩm văn học việc giới thiệu vấn đề nghị luận gặp nhiều khó khăn

hơn Vì: Học sinh vừa cần dẫn dắt, giới thiệu về tác phẩm văn học có liên quan; vừa phải nêuđược vấn đề có ý nghĩa xã hội rút ra từ tác phẩm đó làm cơ sở để bàn luận Làm sao để việcdẫn dắt và nêu hai loại thông tin cần thiết này không khiến cho phần mở bài dài dòng, cứngnhắc là một thử thách với học sinh

Trong quá trình rèn kĩ năng mở bài cho một bài văn nghị luận về vấn đề xã hội được đặt ra trong tác phẩm văn học, chúng tôi thường hướng dẫn học sinh thực hiện một trong hai

cách:

- Cách 1 Giới thiệu vấn đề cần bàn luận rồi khẳng định vấn đề đó không chỉ là câuchuyện/ tình tiết được đề cập trong một tác phẩm văn học cụ thể mà còn là một vấn đề có ýnghĩa với xã hội hiện nay

- Cách 2 Giới thiệu về tác phẩm văn học có liên quan, khẳng định một phương diệnquan trọng làm nên giá trị nội dung của tác phẩm chính là vấn đề có ý nghĩa xã hội được tácgiả đề cập Sau đó nêu rõ vấn đề xã hội đó là gì

Ví dụ xét đề bài dưới đây:

Trong vở kịch Hồn Trương Ba, da hàng thịt (Lưu Quang Vũ), nhân vật Trương Ba

đã nói: Không thể bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo được Tôi muốn được là tôi toàn vẹn Câu nói của Trương Ba, gợi cho anh (chị) suy nghĩ gì về tình trạng con người không

được sống là mình ?

Mở bài theo cách 1

Trong cuộc sống, nhiều khi vì hoàn cảnh mà con người không được sống là chính mình Hiện tượng con người phải sống “bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo” không chỉ

là bi kịch của nhân vật Trương Ba trong vở kịch Hồn Trương Ba, da hàng thịt của Lưu

Quang Vũ, mà còn là một thực trạng đau lòng trong xã hội hiện nay

(Trích: Bài làm của học sinh)

Mở bài theo cách 2

Nhờ có Hồn Trương Ba, da hàng thịt mà Lưu Quang Vũ đã trở thành cây bút xuất

sắc nhất của sân khấu kịch Việt Nam (không chỉ trong những năm 80 của thế kỉ trước) Tuy

nhà văn đã đi về thế giới của Hồn Trương Ba, ẩn mình trong từng vòm cây, khóm lá… nhưng tấm lòng và những suy tư, trăn trở về cuộc đời của ông trong vở kịch ấy vẫn còn mãi trong lòng bạn đọc Một trong số những phương diện làm nên thành công của vở kịch chính

là nội dung xã hội sâu sắc của nó; nhất là khát vọng về một cuộc sống thực sự đã được nhà văn gửi gắm qua lời của nhân vật Trương Ba: “Không thể bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo được Tôi muốn được là tôi toàn vẹn” Phải chăng chuyện con người không được sống là chính mình không chỉ là hoàn cảnh riêng của Trương Ba, mà đã thành bi kịch đau đớn của bao người trong xã hội hiện đại ?

(Trích: Bài làm của học sinh)Ngoài yêu cầu về một mở bài đúng, đáp ứng được yêu cầu về nội dung; giáo viên còncần khuyến khích học sinh sáng tạo khi thực hiện mở bài với những cách diễn đạt giàu hìnhảnh, nhịp điệu, cảm xúc Tất nhiên, đây là chuyện lâu dài, cần có cả một quá trình rènluyện, bồi dưỡng và có khi còn phụ thuộc cả vào năng khiếu của từng học sinh Vì vậy trongchuyên đề này, chúng tôi chỉ dừng lại ở kinh nghiệm rèn kĩ năng viết mở bài nhằm giúp họcsinh thực hiện một cách có hiệu quả nhất

3.2 Rèn kĩ năng viết thân bài

Thân bài là phần trọng tâm của bài văn Nhiệm vụ của phần thân bài là triển khai đầy

đủ và chi tiết hệ thống luận điểm, luận cứ, luận chứng để làm sáng tỏ luận đề Khi thực hiệnthân bài, học sinh cần biết cách chia tách thành nhiều đoạn văn và sắp xếp chúng theo trình

tự hợp lí Trong đó, mỗi đoạn văn là sự triển khai hoàn chỉnh một nội dung đã được xác định

từ khi lập dàn ý Bám sát dàn ý để viết thân bài là kĩ năng học sinh đã được rèn luyện khánhiều, do đó chúng tôi chỉ tập trung trình bày về cách cách liên kết (chuyển ý, chuyển đoạn)trong khi học sinh thực hiện viết phần thân bài và việc tổ chức điểm nhìn phù hợp trong quátrình viết bài

a Cách chuyển ý, chuyển đoạn:

Bài văn là một thể thống nhất, hoàn chỉnh được tạo nên bởi các phần, các đoạn, cáccâu Do đó giữa các phần, các đoạn, các câu cần có sự kết dính với nhau vì nếu không có sựkết dính ấy bài văn sẽ trở nên rời rạc, thiếu thống nhất Sự kết dính ấy được gọi là liên kết.Trong đó liên kết các câu văn/ đoạn văn là một thao tác quan trọng Trong khi rèn kĩ năng

làm văn nghị luận nói chung và dạng bài nghị luận về vấn đề văn học đặt ra trong tác phẩm văn học, chúng tôi thường dành khá nhiều thời gian để hướng dẫn học sinh cách thức liên kết

câu văn/ đoạn văn

Để rèn khả năng liên kết các câu trong đoạn văn của bài văn nghị luận về vấn đề văn học đặt ra trong tác phẩm văn học, trên cơ sở bồi dưỡng kiến thức về các phép liên kết câu

(phép thế, phép nối, phép lặp, phép liên tưởng…) chúng tôi thường ra các đề bài luyện tập đểhọc sinh thực hành, nhất là yêu cầu chữa lỗi về liên kết câu

Bên cạnh đó, liên kết các đoạn trong bài nghị luận về vấn đề văn học đặt ra trong tác phẩm văn học cũng là kĩ năng đòi hỏi học sinh rèn luyện nhiều Trong bài văn, vị trí quan