QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT về CON NGƯỜI TRONG văn học VIỆT NAM từ 1945 đến NAY

Sự đổi mớicách giải thích và cảm nhận con người cũng làm cho văn học thay đổi căn bản.Trần Đình Sử cho rằng “Quan niệm nghệ thuật về con người không phải là bất cứcách cắt nghĩa, lý giải

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM VINH

LUẬN VĂN THẠC SỸ VĂN HỌC

ĐỀ TÀI

QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI

TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM TỪ

CÁCH MẠNG THÁNG TÁM 1945 ĐẾN NAY

MỤC LỤC

A PHẦN MỞ ĐẦU: 3

I Lý do chọn đề tài 3

II Mục đích của đề tài: 4

B PHẦN NỘI DUNG: 6

I Một số vấn đề lí luận cơ bản về quan niệm nghệ thuật về con người: 6

1 Quan niệm nghệ thuật về con người là nguyên tắc lý giải, cảm thụ chủ thể 6

2 Cơ sở xã hội, lịch sử, văn hóa của quan niệm nghệ thuật về con người 7

3 Những biểu hiện của quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học 7

II Những đặc điểm cơ bản về quan niệm về con người trong văn học Việt Nam từ Cách mạng tháng Tám 1945 đến nay: 8

1 Quan niệm nghệ thuật về con người trong giai đoạn văn học 1945-1975: 8

a Cơ sở lịch sử, xã hội, văn hóa : 8

b Những đặc điểm của quan niệm nghệ thuật về con người trong giai đoạn văn học 1945-1975: 9

2 Quan niệm nghệ thuật về con người trong giai đoạn văn học 1975 đến nay: 11

a Cơ sở lịch sử, xã hội, văn hóa : 11

b Những đặc điểm của quan niệm nghệ thuật về con người trong giai đoạn văn học sau 1975: 11

III Bước đầu khảo sát sự vận động về quan niệm về con người của văn học trước 1975 và sau 1975 từ góc độ mối quan hệ riêng-chung: 13

1 Từ “vẻ đẹp đời thường của một người anh hùng” trong Rừng xà nu… 13

2 … đến “khi con người là tâm điểm để thấy được thời đại” trong Một người Hà Nội 21

3 Những nhận xét ban đầu về một sự vận động của quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học Việt Nam sau Cách Mạng 29

C PHẦN KẾT LUẬN: 35

I Những điều chốt lại: 35

II Một số ứng dụng trong quá trình dạy bồi dưỡng học sinh giỏi: 36

a Bài tập 1: 36

b Bài tập 2: 36

c Bài tập 3: 36

d Bài tập 4: 36

e Bài tập 5: 36

f Bài tập 6: 36

THƯ MỤC 37

A PHẦN MỞ ĐẦU:

I Lý do chọn đề tài

Một nền nghệ thuật mới bao giờ cũng ra đời cùng với con người mới Cáchhiểu mới về con người, hoặc bắt đầu bằng việc suy nghĩ lại các khám phá nghệthuật của những người đi trước Sự vận động của thực tế làm nảy sinh những conngười mới, và miêu tả những con người ấy sẽ làm văn học đổi mới Sự đổi mớicách giải thích và cảm nhận con người cũng làm cho văn học thay đổi căn bản.Trần Đình Sử cho rằng “Quan niệm nghệ thuật về con người không phải là bất cứcách cắt nghĩa, lý giải nào về con người, mà là cách cắt nghĩa có tính phổ quát, tộtcùng mang ý vị triết học, nó thể hiện cái giới hạn tối đa trong việc miêu tả conngười Do đó người ta có thể tiến hành so sánh các tác phẩm văn học khác nhautrên giới hạn tối đa đó mà hiểu được mức độ chiếm lĩnh đời sống của các hệ thốngnghệ thuật”1

Chính bởi thế việc so sánh, về mặt thi pháp chẳng hạn, giúp cho ta nhận diệnkhông chỉ sự khác biệt đặc thù của nghệ thuật sáng tạo mà còn cả vấn đề quan niệmnghệ thuật về con người Có thể nói đó chính chiều sâu của văn học, là tiêu chuẩnquan trọng nhất để đánh giá trị nhân văn vốn có của văn học Những tác phẩmminh họa sử dụng nhân vật như những con cờ trên ván cờ tư tưởng tất nhiên rấtxem nhẹ việc khám phá về con người, do đó nội dung nhân văn thường nghèo nàn

“Nghệ sĩ là người suy nghĩ về con người, cho con người, nêu ra những tư tưởngmới để hiểu về con người, do đó càng khám phá ra nhiều quan niệm nghệ thuật vềcon người thì càng đi sâu vào thực chất sáng tạo của họ, càng đánh giá đúng thànhtựu của họ”2

Văn học Việt Nam từ 1945 đến nay là giai đoạn thứ ba trong ba giai đoạn của

cả nền văn học Điểm nổi bật của giai đoạn này là được phát triển trong sự vậnđộng mạnh mẽ của lịch sử dân tộc: từ ba mươi năm kháng chiến đến những nămđầu của hòa bình thống nhất với bao khó khăn chồng chất và những bất cập, đếnnhững năm đổi mới và hiện nay là thời đại của sự hội nhập thế giới Một biên độrộng của lịch sử tất yếu sẽ khiến quan niệm nghệ thuật về con người của giai đoạnvăn học này sẽ rất phong phú, đôi khi có những biến động phức tạp cần có sự tìm

1 Trần Đình Sử Dẫn luận về thi pháp, Nxb Giáo dục.

2 Trần Đình Sử, sđd.

hiểu, lí giải Cũng vì thế, một loạt các vấn đề khác của lí luận văn học cũng sẽ đượcxem xét thấu đáo: sự ra đời, xuất hiện của các trào lưu văn học, sự phân cực trongcác sáng tác, phong cách nhà văn, tiếp nhận văn học Cũng bởi đây là giai đoạnduy nhất trong ba giai đoạn chưa hoàn tất mà vẫn đang diễn ra nên nó cũng chấpnhận những đánh giá khác nhau, đôi khi là trái chiều, tạo nên độ mở trong nghiêncứu.

Những lí do trên đã tạo nên tính hấp dẫn cho vấn đề: Quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học Việt Nam từ Cách mạng tháng Tám 1945 đến nay Mặt

khác, chúng tôi cũng cho rằng, chuyên đề này sẽ giúp bổ sung một mảng rất quantrọng trong việc dạy và bồi dưỡng học sinh giỏi môn Văn trong nhà trường nóichung và học sinh chuyên Văn nói riêng

II Mục đích và giới hạn của đề tài:

Với giới hạn của một chuyên đề, chúng tôi không có tham vọng bao quát toàn

bộ vấn đề đã được nêu ra Thiết nghĩ, đó phải là một công trình khoa học lớn, côngphu, được thực hiện bởi một đội ngũ những nhà nghiên cứu chuyên sâu Ở góc độcủa giáo viên phổ thông, chúng tôi chỉ tiến hành tìm hiểu, lí giải một cách đại lượcnhất về vấn đề này và sau đó tiến hành khảo sát một cách cụ thể một khía cạnh nhỏ

của vấn đề: Sự vận động về quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học trước 1975 và sau 1975 từ mối quan hệ riêng - chung.

Cũng xuất phát từ thực tế đứng lớp giảng dạy, chúng tôi cũng trình bày phần

nghiên cứu cụ thể đã nêu qua kinh nghiệm nghiên cứu hai văn bản văn học: Rừng

xà nu và Một người Hà Nội Đối tượng nghiên cứu là các văn bản cùng phương

pháp sáng tác, cùng nội dung, thể tài ở cùng hoặc ở khác thời đại để phần nào chỉ ra

sự kế thừa và nét mới mẻ của quan niệm nghệ thuật về con người của giai đoạn vănhọc này Từ đó, chúng tôi vận dụng các phương pháp so sánh đối chiếu, phươngpháp loại hình, phương pháp phân tích tổng hợp, phương pháp cấu trúc hệ thống,phương pháp lịch sử Chuyên luận của chúng tôi đứng từ góc độ phổ thông nên tính

lí luận không phải là những đóng góp mới mẻ Chúng tôi chỉ hi vọng, kinh nghiệmlàm việc trực tiếp từ văn bản sẽ đưa đến một góc nhìn riêng cho vấn đề lớn này.Chúng tôi cũng muốn đóng góp một kinh nghiệm nhỏ trong việc rèn luyện kĩ năngứng dụng các vấn đề lí luận vào việc phân tích, cảm thụ các tác phẩm văn học trongnhà trường cũng như kĩ năng từ các văn bản văn học cụ thể, soi chiếu và làm sáng

tỏ một vấn đề lí luận văn học Thiết nghĩ, đó là những kĩ năng rất cơ bản của việc

bồi dưỡng học sinh giỏi mũi nhọn Vì mang tính kinh nghiệm được rút ra trong quátrình giảng dạy, chuyên đề này chắc chắn còn rất nhiều thiếu sót, chúng tôi thật sựmong đợi sự đóng góp chia sẻ ý kiến từ phía các anh chị đồng nghiệp.

“dẹt” và nhân vật “tròn”, nhân vật tĩnh, nhân vật động (T.Docherty) Về mặt cấutrúc có người chia ra: nhân vật mặt nạ, nhân vật loại hình, nhân vật tính cách, nhânvật tư tưởng (L.Ghindơbua) Đấy là những cách hình dung về chức năng và cấu tạocủa nhân vật trong hệ thống hình tượng tự sự

Bên cạnh sự chú trọng đến hình tượng khách thể của con người là việc tìm hiểucác nguyên tắc lý giải, cảm thụ của chủ thể trong hình tượng Điều này sẽ đặc biệtquan trọng đối với kiểu người đọc là học sinh nhằm tránh giản đơn hóa bản chấtcủa sáng tác văn học, đặc biệt là vai trò sáng tạo tư tưởng của nhà căn Trần Đình

Sử đã cho chúng ta một ví dụ thú vị về sự khác biệt trong quá trình vận động hìnhtượng Hồ Chí Minh trong sáng tác nghệ thuật của Tố Hữu giữa giai đoạn thời kỳ

kháng Pháp và thời kỳ sau này chống Mỹ Ông cho rằng khi chỉ trích sự khác biệtcủa hình tượng Hồ Chủ tịch, “nhà phê bình đã không thấy sự đa dạng của hình

tượng nghệ thuật! Chủ nghĩa hiện thực là một quan niệm nghệ thuật mà chủ nghĩa lãng mạn cũng là một quan niệm nghệ thuật, không hề hơn kém trong việc sáng tạo”4

2 Cơ sở xã hội, lịch sử, văn hóa của quan niệm nghệ thuật về con người

Quan niệm nghệ thuật về con người có cơ sở sâu xa trong thực tế lịch sử Trong

Hệ tư tưởng Đức, Mác nói: “Trong tất cả các hình thái xã hội có trước chủ nghĩa tư

bản các đặc điểm đẳng cấp và tầng lớp được từng cá nhân riêng lẻ thời đó cảmnhận như là cá tính không thể tách rời (bẩm sinh) của họ” Ngược lại, “trong các xãhội có sự thống trị của tư hữu ruộng đất, thì các quan hệ tự nhiên chiếm ưu thế Nơinaoftw bản thống trị thì các yếu tố được tạo thành bằng phương thức xã hội và lịch

sử chiếm ưu thế”5 Hiểu như vậy thì quan niệm nghệ thuật về con người là một sảnphẩm của lịch sử, của văn hóa, tư tưởng “Quan niệm con người là hình thức đặcthù nhất cho sự phản ánh nghệ thuật, trong đó thể hiện sự tác động qua lại của nghệthuật với các hình thái ý thức xã hội khác” Chẳng hạn, thời trung đại phương Tây,người ta xem con người là sản phẩm sáng tạo của Chúa Trời; từ thời Phục Hưngđến Khai Sáng thì con người được xem là sản phẩm của tự nhiên, từ thế kỉ XIX thìxem con người là sản phẩm vừa của tự nhiên, vừa của xã hội

Quan niệm con người chính là sự khám phá về con người Nó “phản ánh cấutrúc của nhân cách con người và các hình thức phức tạp tương ứng trong quan hệcon người đối với thế giới” Quan niệm nghệ thuật về con người là kết quả suy tưcủa người nghệ sĩ nên mang dấu ấn sáng tạo, gắn liền với cái nhìn nghệ sĩ về thờiđại Trong các thể loại văn học khác nhau, do chứng năng và hệ thống phương tiệnbiểu hiện khác nhau, quan niệm nghệ thuật cũng có sự khác nhau quan trọng

3 Những biểu hiện của quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học

Quan niệm nghệ thuật về con người biểu hiện trong toàn bộ cấu trúc của tácphẩm văn học, nhưng tập trung trước hết ở các nhân vật “Nhân vật văn học chính

là mô hình về con người của tác giả Tuy nhiên quan niệm nghệ thuật về con người

4 Trần Đình Sử, sđd.Chúng tôi nhấn mạnh.

5 Dẫn theo Trần Đình Sử, sđd.

và nhân vật không phải là một”6 Quan niệm nghệ thuật về con người bao quát hơn,rộng lớn hơn khái niệm nhân vật Tuy vậy muốn tìm hiểu quan niệm nghệ thuật vềcon người thì phải xuất phát từ các biểu hiện của nhân vật, thông qua các yếu tố tạonên nó: cách giới thiệu nhân vật, giao tiếp xã hội, chân dung nhân vật (ngoại hình,trang phục, hành động), đời sống nội tâm (tâm lý, nội tâm, sinh lý, tính cách), cuộcđời nhân vật (giao tiếp, khởi đầu, kết cục)

III Những đặc điểm cơ bản về quan niệm về con người trong văn học Việt Nam từ Cách mạng tháng Tám 1945 đến nay:

Cách mạng tháng Tám 1945 mở ra trên đất nước ta một thời kì lịch sử mới: thời

kì độc lập, tự do, tiến lên chủ nghĩa xã hội Cùng với sự kiện ấy, một nền văn họcmới đã ra đời Nền văn học mới phát triển qua hai giai đoạn: 1945-1975 và từ năm

1975 đến nay

1 Quan niệm nghệ thuật về con người trong giai đoạn văn học 1945-1975:

a Cơ sở lịch sử, xã hội, văn hóa :

Cuộc Cách mạng tháng Tám 1945 đã tạo ra một bước ngoặt quan trọng cho dântộc Việt Nam, nhân dân Việt Nam Con người Việt Nam từ thân phận nô lệ thànhcon người làm chủ vận mệnh của chính mình, của dân tộc mình Sức mạnh vốn cócủa nhân dân Việt Nam bị kìm nén bấy lâu nay giờ đã được bung tỏa Một thời kìmới đã chính thức được mở ra: thời kì dân chủ nhân dân, thời kì nhân dân thực sựlàm chủ, quan hệ mới giữa người với người được thiết lập, không phải quan hệngười bóc lột người mà là quan hệ bình đẳng trong một niềm hi vọng: Người vớingười sống để yêu nhau

Sau cuộc Cách mạng tháng Tám là liên tục hai cuộc kháng chiến trường kì giankhổ và kết thúc bằng những chiến thắng lừng lẫy năm châu chấn động địa cầu Haicuộc kháng chiến thần thánh ấy là lửa thử vàng của dân tộc Việt Nam Người ViệtNam đã tỏa rạng vẻ đẹp của chủ nghĩa yêu nước, chủ nghĩa anh hùng cách mạnglàm nên được chân dung những con người thời đại mới

b Những đặc điểm của quan niệm nghệ thuật về con người trong giai đoạn văn học 1945-1975:

So với các giai đoạn văn học trước, quan niệm nghệ thuật về con người tronggiai đoạn văn học 1945-1975 được thể hiện ở những nội dung cơ bản sau đây:

- Văn học thời kì này đã đem lại một cách hiểu mới đối với quần chúng laođộng về phẩm chất tinh thần và sức mạnh của họ trong cuộc kháng chiến, phê phán

tư tưởng coi thường quần chúng Những tác phẩm như Đôi mắt của Nam Cao được

nhiều thế hệ nhà văn cùng thời coi là tác phẩm có giá trị nhận đường vì đã thể hiện

sự trăn trở của người nghệ sĩ trong việc nhìn nhận cuộc sống mới và nhất là conngười trong thời đại mới Những người nông dân muôn đời vẫn thế: vẫn chân chấtmộc mạc quê mùa, vẫn nhiêu khê, vẫn đủ mọi điều vừa buồn cười mà đôi khi đếnmức khó chịu Nhưng chính những con người “răng đen mắt toét, gọi lựu đạn lànựu đạn, hát tiến quân ca như người buồn ngủ cầu kinh” ấy lại chính là sức mạnh

để làm nên cuộc cách mạng tháng Tám 1945, và là lực lượng chủ chốt của cuộc

kháng chiến Không ai quên được nhân vật ông Hai trong truyện ngắn Làng của

Kim Lân Đó là người nông dân mắc bệnh khoe làng, coi làng là một phần cuộcsống của mình Rồi đến khi biết được tin sét đánh làng chợ Dầu Việt gian theo Tây,con người khốn khổ ấy đau đớn muôn phần để rồi đi đến một kết luận đẫm nướcmắt: Làng thì yêu thật, nhưng làng theo Tây rồi thì phải thù Nhưng lí chí thì bảovậy mà tấm lòng vẫn thương nhớ về làng, nhớ thương, nhưng không bao giờ vìlàng mà phản bội kháng chiến Câu chuyện càng trở nên xúc động khi ông Hai múatay lên mà khoe cái tin nhà ông bị đốt Với người nông dân, cái nhà là cả cơ nghiệp.Nhưng nhà ông bị dót mà làng ông được trả lại danh dự thì không gì hạnh phúcbằng Sự yêu nước đến vô tư hi sinh cả tài sản của riêng mình như thế đã tạo nênnhững thay đổi rất lớn về cách nhìn nhận về quần chúng lao động trong văn họcthời kì ấy Đó cũng là lí do vì sao nhiều nhà thơ đã từng rất thành danh trong phongtrào thơ Mới với cái Tôi cô đơn bế tắc đã nói rất thành thực và rất biết ơn đối vớinhân dân:

Tôi cùng xương thịt với nhân dânCùng đổ mồ hôi cùng rơi nước mắt

(Xuân Diệu)Con gặp lại nhân dân như nai về suối cũ

Cỏ đón giêng hai chim én gặp mùaNhư đứa trẻ thơ đói lòng gặp sữa Chiếc nôi ngừng bỗng gặp cánh tay đưa

(Chế Lan Viên)

- Cuộc đời mới, mối quan hệ mới giữa người với người đã khẳng định sự đổiđời của nhân dân nhờ cách mạng Đó là sự đổi đời từ thân phận nô lệ trở thànhngười làm chủ, người tự do Đó cũng là sự phục sinh về tinh thần: từ chỗ mê muội,thậm chí lạc đường đến chỗ được giải phóng về tư tưởng, được thanh thoát về tâmhồn Điều này là điểm rất mới trong quan niệm nghệ thuật về con người của giaiđoạn văn học này với giai đoạn văn học 1930-1945 Trong giai đoạn 1930-1945, dùcác tác giả có đồng cảm sâu sắc với bi kịch của các nhân vật và có thể hiện sự đồngtình trước khát khao được sống và làm người của họ đến đâu, cũng không thể cómột kết thúc tốt đẹp cho họ, Cuộc đời của người lao động trong văn học trước 1945

là một sự bế tắc, là nạn nhân thê thảm của số phận Ở cuộc đời ấy chỉ có hai lựachọn đầy khắc nghiệt: hoặc sống thì sẽ tha hóa, không còn được là chính mình,hoặc phải chết để được làm lương thiện, hoặc không nữa, thì tương lai cuộc đời mịt

mù không thể có đường ra Sau cách mạng, đặc biệt là sau chín năm kháng chiếnchống Pháp, rất nhiều những tác phẩm quay trở lại mảng đề tái về số phận bất hạnhcủa con người lao động nhưng lại để thể hiện một niềm tin tưởng sâu sắc vào sứcmạnh của họ Một cô Mị tưởng đã cạn kiệt hết sức sống ở nhà thống lí Pá tra vây

mà vẫn rạo rực xuân sắc xuân tình trong một đêm tình mùa xuân và mạnh mẽ đếnquyết liệt trong đêm đông cứu A Phủ Một anh cu Tràng có lớn mà chẳng có khôn,tưởng sẽ chết rũ ra trong cái nạn đói thảm khốc mà đến người khôn còn xanh xámnhư những bóng ma, vậy mà trong cái cảnh tối sầm lại vì đói khát ấy, anh ta lại hồnnhiên đèo bòng thêm một người vợ nhặt Và hạnh phúc tội nghiệp của những conngười tội nghiệp ấy vẫn nảy nở ngay trong cái chết, cái đói Câu chuyện của Tràngdường như là một thanh âm khác trong bản hợp ca đầy ám ảnh về cái đói của ngườiViệt Nam: Ở vào lúc người ta tưởng không cần gì hơn ngoài miếng cơm manh áothì hóa ra con người vẫn muốn giống cho ra người, vẫn cần được hạnh phúc Vàchính điều đó chứ không phải miếng cơm manh áo kia, đã cho họ được sống trọnvẹn là người

- Văn học giai đoạn này cũng đã ca ngợi vẻ đẹp của con người, ca ngợi vẻ đẹpcủa quân chúng bằng cách xây dựng hình tượng đám đông sôi động, đầy khí thế vàsức mạnh hoặc xây dựng những nhân vật anh hùng kết tinh những phẩm chất tốtđẹp của giai cấp, nhân dân, dân tộc Điều cần phải nhấn mạnh là đó đều là nhữngnhân vật được nhấn mạnh ở tính vô danh, những con người “Không ai nhớ mặt đặttên/Nhưng họ đã làm nên đất nước” Đó là người lái đò tài hoa trí dũng trên dòngsông Đà vừa hung bạo vừa trữ tình trong tác phẩm tùy bút của Nguyễn Tuân Đó làanh giải phóng quân mà dáng đứng của anh trên đường băng Tân Sơn Nhất đã trở

thành “Dáng đứng Việt Nam” Đó là một người bà mà “Lận đận đời bà biết mấynắng mưa” để cháu hiểu một điều thật giản dị: Ôi kì lạ và thiêng liêng - Bếp lửa!

Đó là một tập thể những người lính làm nên đoàn binh Tây Tiến Là những conngười làm nên sức mạnh của cả dân tộc: “Quân đi rung lá ngụy trang/Xôn xao nhưsóng trường giang trùng trùng/Đường ta đi đẹp vô cùng/Nghìn năm luyện bước anhhùng là đây”

4 Quan niệm nghệ thuật về con người trong giai đoạn văn học 1975 đến nay:

a Cơ sở lịch sử, xã hội, văn hóa :

- Với chiến thắng vĩ đại mùa xuân năm 1975, dân tộc ta đã giành lại được độclập tự do trên toàn cõi Tổ quốc thống nhất Chiến tranh kết thúc, đất nước trở vềvới cuộc sống bình thường Nhưng vết thương chiến tranh còn phải bù đắp nhiều,cuộc sống chuyển từ thời chiến sang thời bình với rất nhiều những thách thức Bởithế, con người không còn đóng một vai như khi đất nước còn thời chiến nữa Conngười đối diện với khó khăn thử thách của đời thường đôi khi nhọc nhằn phức tạphơn nhiều Những nhu cầu của cuộc sống thời bình nảy sinh, va đập dữ dội với thực

tế Cơ chế quản lí đất nước theo mô hình thời chiến không còn phù hợp nữa

- Đặc biệt là từ năm 1986, Đảng và nhà nước chủ trương đổi mới đất nước mộtcách toàn diện; chuyển nền kinh tế đất nước từ cơ chế bao cấp sang cơ chế thịtrường có sự quản lí của nhà nước Đất nước bước vào thời kì mở cửa, hội nhập.Nhiều luồng văn hóa tư tưởng rất phong phú đa dạng từ bên ngoài ùa vào, thổinhững làn gió rất mới mẻ vào văn chương nghệ thuật

Tất cả những lí do trên đa làm quan niệm nghệ thuật về con người của văn học

từ 1975 đến thay đã có sự thay đổi dữ dội, thậm chí nhiều xu hướng còn đang phátsinh, chưa thể nhận diện trọn vẹn Chuyên đề của chúng tôi chỉ dừng lại khảo sátnhững nội dung đã tương đối ổn định

c Những đặc điểm của quan niệm nghệ thuật về con người trong giai đoạn văn học sau 1975:

- Trước năm 1975, đối tượng của văn học chủ yếu là con người lịch sử, là nhânvật sử thi Sau năm 1975, con người con được nhìn nhận ở phương diện cá nhân vàtrong quan hệ đời thường Hai phương diện này nhiều khi không thống nhất, thậm

chí đối lập nhau gay gắt, tạo nên cái nhìn đa diện về con người, đôi khi về chínhlịch sử Nhà văn sau 1975 bầy ra một lịch sử bất toàn, một thế giới con người đầynhững bí ẩn Nhà văn đối thoại với người đọc, yêu cầu người đọc một cái nhìn dânchủ và cảm thông hơn về con người, dẫu cho người ấy có là một yếu nhân của lịch

sử Các tác phẩm vì thế mang tính đối thoại rõ nét Bộ ba tác phẩm: Kiếm sắc-Vànglửa-Phẩm tiết của Nguyễn Huy Thiệp có thể được coi là những ví dụ tiêu biểu nhưthế Tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp có thể được coi là giải lịch sử Ông nhìn vàolịch sử bằng những khám phá giả định từ góc độ cái cá nhân, cái cá thể, để nhận ranhững điều chưa ai nói về những đấng anh hào Vua Gia Long nói: Binh đao là tròchơi của trời Sao mày lại hỏi ta? Ta chơi trò khác, chơi trò đế vương Cái trò đếvương ấy ông vua nào chẳng phải chơi Ở đó, ông vua là con nhện khổng lồ nắmtrong tay cái mạng nhện vinh hoa phú quý mà đánh bắt những kẻ xấu số mon men.Trái ngang ở chỗ, những kẻ xấu số trong trường hợp này lại là những con nhện.Nhện vua vừa cần, vừa sợ những miếng mồi béo bở xung quanh, không biết mình

ăn nó hay nó ăn mình Đọc Nguyễn Huy Thiệp, thấy kẻ nào thân với vua rồi cũngđến lúc chết Vua Quang Trung giết Khải, ghét bọn Kỷ, vua Gia Long giết Vũ VănToàn, chửi Văn Thành Hai ông vua cừu địch mà hóa ra đều lâm vào một bi kịchchung: Kẻ thiết lập đám đông, những tưởng phải sống giữa cái sôi nổi, đông đúcnhất của nhân quần hóa ra lại là một cá thể lạc bầy nghi kị và cảnh giác ngay trongmảnh đất của mình Cả hai con người ấy đều là một khối cô đơn khổng lồ NguyễnHuy Thiệp đôi khi còn tàn nhẫn lộn trái những gương mặt tinh thần ẩn khuất đằngsau hào quang của một đấng anh hào: Vua Quang Trung hỏi nhỏ: “Vận Tây Sơnđược mấy đời? ” Vinh Hoa bảo: Sao không hỏi được bao nhiêu ngày? Nhà vua hỏivận nước trường đoản cũng là ngầm hỏi về sự vững chắc của ngôi vị chính mình.Sau câu trả lời của Vinh Hoa, là nỗi khủng hoảng cực độ trong lòng vua, là tiếngthở dài lo âu của con người anh hùng hảo hán - con người lo âu trước sự chôngchênh của ngai vàng, của số phận Vua Gia Long lại hiện lên với nỗi khổ khác: Sứmệnh đế vương là sứ mệnh khốn nạn, chỉ được quyền cao cả, không được quyền titiện Hóa ra người đặt ra qui phạm lại bùng cháy cái khát khao bất qui ấy Bi kịchcủa vua Gia Long là ở chỗ: con người khát khao những hạnh phúc nhỏ bé tầmthường, được một lần hạnh phúc và đi ngược những phép tắc chuẩn mực -niềmmong mỏi chân thành mà không được Con người vốn không hoàn hảo-tốt có, xấu

có, cao cả có, thấp hèn có Bi kịch thay cho người nào “không được quyền ti tiện”

-để phải sống giả dối với chính bản thân mình Từ những gương mặt tinh thần đaukhổ ấy, tác giả cho ta thấy quy luật muôn đời của cuộc sống Thời nào cũng thế,kiếp nào cũng thế, con người như đám thiêu thân lao vào vinh hoa phú quý Rũ

sạch hết những danh từ phủ gấm, cái mộng trần thế của con người trần thế chẳngqua là hai chữ: Tiền và Tình Nguyễn Huy Thiệp đã đi từ quá khứ đến hiện tại, đi từthế giới tinh thần của vài cá thể để thấy cả thế giới đau khổ vì bất trắc và đầy phảnnghịch của con người.

- Trước 1975, con người được nhấn mạnh ở tính giai cấp; sau 1975, con ngườiđược nhìn nhận ở tính nhân loại, nhất là các tác phẩm viết về chiến tranh hay tôngiáo “Nỗi buồn chiến tranh” là một tác phẩm như thế Tiểu thuyết xoay quanhnhững kí ức của Kiên, người lính đi ra từ cuộc chiến với không một vết thương trênthân thể nhưng đầy những nỗi ám ảnh trong tâm hồn, không thể quên đi được Nỗibuồn chiến tranh và nỗi buồn tình yêu thấm vào nhau, hòa lẫn vào nhau, da diết,xót xa, hủy diệt Kiên vẫn phải sống, sống một thời hậu chiến u buồn để nhấn mạnhrằng: không có chiến thắng hoàn hảo với chiến tranh Chiến tranh với sức tàn pháđáng sợ của nó làm tổn thương tất cả những người bị nó cuốn vào

- Trước 1975, nhân vật văn học được khắc họa ở phẩm chất tinh thần, sau năm

1975 còn được thể hiện ở phương diện con người tự nhiên, ở nhu cầu bản năng Vở

kịch Hồn Trương Ba da hàng thịt của Lưu Quang Vũ rất tiêu biểu cho vấn đề này.

Câu chuyện của nhân vật làm vườn vốn có tâm hồn thanh cao bị chết oan uổng rồilại nhập vào thân xác của một anh hàng thịt với bao chuyện dở khóc dở cười đã chongười đọc không chỉ hiểu khát vọng được sống là chính mình: Không thể bên trongmột đằng bên ngoài một nẻo, tôi muốn là tôi toàn vẹn; mà còn hiểu một cách sâusắc một điều: phải biết tôn trọng con người thân xác, phải biết trân trọng con ngườithân xác; đày ải thân xác là cách nhanh nhất để tha hóa Không hiểu rõ những nhucầu bản năng tự nhiên của con người không chỉ là bất nhẫn mà còn là cách sốngđạo đức giả, duy ý chí và trái tự nhiên Lối sống ấy rất dễ khiến con người đánhmất chính mình

IV Bước đầu khảo sát sự vận động về quan niệm về con người của văn học trước 1975 và sau 1975 từ góc độ mối quan hệ riêng-chung:

1 Từ “vẻ đẹp đời thường của một người anh hùng”

trong Rừng xà nu…

Tnú bỏ gốc cây của anh Đó là một cây vả Anh đã bứt đứt hàng chụctrái vả mà không hay Anh chồm dậy Một bàn tay níu vai anh lại Tiếng cụMết nặng trịch:

- Không được, Tnú! Để tau!

Tnú gạt tay ông cụ ra Ông cụ nhắc lại:

mà nghe, mà nhớ Sau này tau chết rồi, chúng mày phải kể lại cho con cháunghe ” Điều thú vị là Nguyễn Trung Thành đã để cụ Mết kể lại bi kịch đauthương của người dân làng Xô man, một thất bại đau đớn của người anh hùng Tnú

Đó là bi kịch khi Tnú và người dân làng Xô man mất tất cả ngay ở khi tưởng như

họ đã có tất cả mọi thứ Đó là việc người anh hùng Tnú có thể chịu được mọi đònroi kẻ thù ngang dọc trên lưng, nhưng không thể chịu được cảnh kẻ thù tra tấn vợcon mình nên đã đau đớn mà lao ra, tự chui đầu vào bẫy của kẻ thù, bất chấp sựngăn cản của cụ Mết

Chính việc miêu tả những thất bại, những yếu mềm của người anh hùng sử thiTnú đã làm cho câu chuyện của Nguyễn Trung Thành hấp dẫn hơn rất nhiều, vàqua đó, truyền tải được một cách sâu sắc thông điệp của thời đại: Sức mạnh anhhùng của con người Việt Nam không phải do một đấng siêu nhiên nào mang lại, mà

là do mỗi con người Việt Nam nỗ lực sống trọn vẹn với nỗi khổ đau để nhận rađược một cách đích thực sức mạnh của mình Có dám đi đến tận cùng nghịch lí mới

có thể hiểu được thế nào là chân lí

Ba năm sau cái đêm đau thương phải tự chứng kiến cảnh vợ chết con chết, bảnthân mình thì bị kẻ thù đốt đôi bàn tay bằng nhựa xà nu, Tnú trở về làng Anh bâygiờ đã là một anh bộ đội, với những chiến công mới Làng anh bây giờ đã đổi thaytrở thành làng kháng chiến Dấu vết của đau thương đã không còn nữa Nhưng Tnúvẫn nặng trĩu những kỉ niệm xưa Khi đi ngang qua cái cây to ở đầu dốc, giờ đãkhông còn nữa, cái cây mà khi Tnú vượt ngục trở về làng, Mai đã đợi anh ở đó,Mai đã úp đôi bàn tay lúc bấy giờ còn lành lặn của Tnú vào mặt mình mà khóc,những giọt nước mắt của yêu thương, Tnú không bước đi nổi, mắt anh trợn ngượclên vì xúc động Rồi đến khi nghe tiếng chày giã gạo của những người phụ nữ Strá,Tnú vấp chân liên tục, anh chợt hiểu ra trong 3 năm xa làng, âm thanh mà anh nhớnhất là tiếng chày giã gạo, tiếng chày của mẹ anh thủa xưa, tiếng chày của Mai, củaDít sau này, tiếng chày thân thương như nhịp tim anh vậy Sau bữa ăn với cụ Mết,

Tnú gặp lại dân làng bên bếp lửa nhà ưng, gặp lại Dít, và Dít làm cho Tnú bất chợtnghe một luồng lạnh rân rân ở mặt và ở ngực Mai! Trước mặt anh là Mai đấy RồiTnú hồi tưởng lại cái đêm sau khi Tnú vượt ngục trở về, mọi người cũng ngồiquanh bếp lửa nhà ưng như đêm nay Chỗ Dít ngồi là Mai, mọi người đọc lại láhuyết thư của anh Quyết, trong đó anh Quyết dặn Tnú hãy thay anh, lãnh đạo cảdân làng chuẩn bị vũ khí Câu chuyện liên tục là những dòng hồi tưởng đan xengiữa quá khứ và hiện tại nên sâu lắng hơn rất nhiều, chân thực hơn rất nhiều.

Đặc biệt, hình ảnh của Tnú trở nên sống động hơn trong mối quan hệ với ngườibạn gái, và sau này là vợ anh - Mai Tnú là người anh hùng, Mai chỉ là người phụ

nữ bé nhỏ Nhưng nếu không có bờ vai của Mai, bàn tay bé nhỏ của Mai, thì khôngthể có người anh hùng Tnú Từ khi còn bé, cứ đi đâu có Tnú là ở đó có Mai Tnú đinuôi giấu cán bộ trong rừng, Mai cũng đi Khi anh Quyết dạy Tnú học cái chữ đểlàm cán bộ, Mai cũng cùng anh học bằng được cái chữ Thậm chí, Mai còn họcnhanh hơn anh, ba tháng học được cái chữ, viết được cái ý trong bụng mình muốn,sáu tháng làm được toán hai con số Tnú học chậm hơn, lại còn hay nổi nóng Họctới chữ i dài, nó quên mất chữ o có thêm cái móc là chữ a Có lần thua Mai, nó đập

bể cả cái bảng nứa trước mặt Mai và anh Quyết, bỏ ra suối ngồi một mình suốtngày Anh Quyết ra dỗ, nó không nói Mai ra dỗ, nó đòi đánh Mai Nhưng với Tnú,Mai vẫn một mực yêu thương, một mực tin tưởng dỗ dành: “ Tnú không về, tuicũng không về Về đi, anh Tnú, Mai làm cái bẳng khác cho anh rồi” Sự kiên nhẫncủa Mai đã tác động mạnh đến Tnú, nó gạt bó mọi bướng bỉnh để học lại cái chữ từđầu Và lại là chính Mai làm thầy dạy lại cho Tnú, kiên nhẫn từng chút một, với cáigiọng lanh lảnh yêu thương: Sáng hôm sau, nó gọi Mai ra sau hốc đá: “- Mai nóicho tôi chữ o có cái móc là chữ chi đi Còn chữ chi đứng sau chữ đó nữa, chữ chi

có cái bụng to đó Mai quay mặt đi không dám cười Nó viết một chữ có cái bụng

to lên tấm bảng nó mới làm cho Tnú Nó cố nói nhỏ nhưng giọng cứ lanh lảnh: Anh nhớ giỏi lắm, chữ bê đó - Ừ bê bê đầu tôi ngu quá!”

-Ngay trong đêm đau thương, bi kịch đó, Mai cũng rất vững vàng trước kẻ thù

Kẻ thù sau khi không làm gì nổi người dân làng Xô man đã dùng đến ngón đòncuối cùng Nó bắt mẹ con Mai với ý định được nói rất to: “ - Bắt được con cọp cái

và cọp con, tất sẽ dụ được cọp đực trở về Bọn lính, mười thằng, dẫn Mai ra giữasân Mai địu con trên lưng, thằng bé chưa được một tháng Thằng Dục hỏi: -Chồng mày ở đâu, con mọi cộng sản kia? Mai xốc lại đứa con trên lưng, ngửng đôimắt rất lớn nhìn thằng Dục Rồi thằng Dục ra lệnh cho thằng lính giặc to béo đánh

mẹ con Mai bằng một cây gậy sắt dài Trước đòn tra tấn dã man ấy, Mai đã kiên

cường bảo vệ đứa con bằng tất cả sự dẻo dai của người phụ nữ Tây Nguyên: Maithét lên một tiếng Chị vội tháo tấm địu, vừa kịp lật đứa con ra phía bụng lúc câysắt giáng xuống trên lưng - Thẳng Tnú ở đâu, hả Cây sắt thứ hai đập vào trướcngực Mai, chị thằng bé ra trước ngực Trận mưa cây sắt mỗi lúc một dồn dập ”.

Tnú đã phải chứng kiến tất cả cảnh tượng đó Và cho dù bàn tay anh có bứt đứthàng chục trái vả, hai con mắt của anh có như hai cục lửa lớn Cho dù anh có bấtchấp lời cụ Mết, có gạt tay ông cụ để lao ra với tiếng thét dữ dội và hai cánh tayrộng lớn như hai cánh lim chắc của anh có ôm chặt lấy mẹ con Mai thì Tnú vẫnkhông cứu sống được Mai Nỗi đau ấy được cụ Mết nhắc đi nhắc lại trong câuchuyện của mình: “Ừ, Tnú không cứu sống được Mai”; “Tnú không cứu được vợcon” Những lời nhắc đi nhắc lại đó không phải là khoét thêm vào nỗi đau củaTnú, mà để thể hiện sự thông cảm, đồng cảm sâu sắc với anh, cũng để giải thíchcho dân làng biết vì sao một người như Tnú lại có thể mắc bẫy kẻ thù Kẻ thù đãdùng đến những ngón đòn hiểm độc nhất, tàn nhẫn nhất, đánh vào trái tim của Tnú

Dù có là người anh hùng, Tnú trước hết vẫn cứ là một con người, với trái tim biết

đập những nhịp đập của yêu thương Tnú có sống trọn vẹn với nỗi đau vợ con bị đánh, bị giết chết dã man, Tnú mới bật lên thành lòng căm thù giặc sâu sắc và sức mạnh trong anh mới thật sự được khơi dậy Đó cũng là lí do vì sao cụ Mết buông

Tnú ra, không ngăn cản anh nữa Đó cũng là lí do đã bao lần kể câu chuyện này, màlẫn nào cụ Mết cũng vụng về trở tay lau nước mắt Những con người anh hùngcũng biết đau, và dám sống trọn vẹn với những nỗi đau

Khi nỗi đau được cảm nhận một cách trọn vẹn thì sức mạnh sẽ đến Tnú xông

ra ôm trọn lấy mẹ con Mai vào lòng Dù anh không thể cứu được mẹ con Mainhưng Tnú không ân hận vì điều đó Hình như sự kiên cường cho đến hơi thở cuốicùng của Mai đã giúp anh thêm sáng suốt Hình như khi đã làm đúng những gì tráitim mách bảo cũng là lúc đầu óc anh bình thản lạ lùng Anh bình tĩnh nhìn nhận lạinhững hi sinh của đứa con, của Mai, của chính mình và anh nhận ra Dít là một nhân

tố mới Con bé ấy còn vững hơn cả chị nó

Đêm đau thương đã trở thành đêm tái sinh, Cụ Mết không chỉ đồng cảm vớinhững bi kịch của Tnú, mà còn hiểu sâu sắc phải làm những gì để cứu Tnú Trongkhi thằng Dục cười sằng sặc tẩm nhựa xà nu vào mười đầu ngón tay của Tnú vàđốt, với lời đe dọa: - Coi kĩ cái mặt thằng cộng sản muốn cầm vũ khí này xem nào!

Số kiếp chúng mày không phải số kiếp cầm giáo mác Bỏ cái mộng cầm giáo mác

đi, nghe không! Trong lúc Tnú cảm nhận rất rõ nỗi đau thể xác: Nhưng trời ơi!

Cháy, cháy cả ruột đây rồi! Thì cụ Mết và thanh niên trai tráng đã học cách trả lờilại tiếng thét đau đớn nhưng đầy căm hờn của Tnú Họ đã vào rừng lấy vũ khíchuẩn bị trước Họ biến tiếng thét đau đớn và căm hờn của Tnú trở thành hiệu lệnhtấn công Nỗi đau khi được cộng hưởng sẽ trở thành sức mạnh không gì có thể dậptắt được Cuối cùng, lửa đã tắt trên mười đầu ngón tay của Tnú Xác mười tên giặcngổn ngang quanh đống lửa đó Đống lửa được thắp lên bởi nỗi đau và lòng cămthù.

Câu chuyện kết thúc đẹp như một câu chuyện cổ tích, nhưng sức mạnh củachuyện cổ tích này không phải do những thế lực siêu nhiên mang lại mà do sứcmạnh của con người Mai không chết, hình ảnh Mai vẫn vẹn nguyên trong nỗi nhớcủa Tnú và nhất là hiện diện trong hình ảnh của Dít Dít lớn lên không chỉ giỏigiang trong công việc mà còn xinh đẹp như Mai thủa xưa Gặp lại Tnú, sau nhữngphút đầu lạnh lùng, Dít đã nói một câu vừa ý tứ, vừa tha thiết: Bọn em, miệng đứanào cũng nhắc anh mãi Đứa con của Mai và Tnú cũng không chết, hình ảnh nóhiện diện sống động trong Heng và muôn đứa trẻ làng Xô man Những đứa trẻ mặtđứa nào đứa nấy lem luốc khói xà nu nhưng đã sớm biết đọc cái chữ, sớm biết cầmsúng để bảo vệ mình và buôn làng, sớm hiểu phải xây dựng một làng kháng chiếnnhư thế nào

Tnú đi lực lượng từ cái đêm đau thương khi trong phút chốc, anh mất cả vợ lẫncon Ba năm sau anh trở về, nỗi đau vẫn còn, nỗi nhớ vẫn còn nhưng anh lại vữngtâm ra đi Đón anh về làng là Heng, thế hệ trẻ của làng Xô Man, như thế hệ đứa contrai nhỏ của anh Tiễn anh ra đi là Dít, như nhắc nhở anh: yêu thương vẫn còn đó,

đợi chờ anh trở về Rừng xà nu là một thiên anh hùng ca của thời đại mới, thời đại

người anh hùng dám sống trọn vẹn với những khổ đau rất con người để làm nênnhững chiến công phi thường

Câu chuyện về cuộc đời Tnú khiến chúng tôi nhớ đến áng sử thi cổ điển của

nhân loại; sử thi Iliát Câu chuyện về cuộc chiến huyền diệu thành Tơroa của người

Hi Lạp lại chỉ được kể một giai đoạn ngắn gồm 50 ngày trong năm thứ mười củacuộc chiến tranh với câu chuyện về mối bất hòa giữa Asin - vị tướng kiệt xuất củaquân Hi Lạp với chủ tướng Agamemnông Từ mối bất hòa ấy, Asin đi ngược lại vớilợi ích của cộng đồng mình với một loạt những hành động sai lầm như: Asin bấtbình ra lệnh cho bộ lạc Miecmiđông đình chỉ cuộc chiến đấu với liên minh các bộlạc Hy Lạp Chàng còn nhờ mẹ là nữ thần Thêtix lên thiên đình kêu cầu thần Zơxgiúp cho quân Tơroa thắng trận để trừng phạt quân Hy Lạp vì tội đã xúc phạm đến

chàng Sau này, chỉ vì người bạn thân của Asin là Patơrôclơ bị Hecto giết chết màAsin thương xót, căm thù xuất trận, giết chết Hecto.

Rõ ràng, ngay từ thời cổ đại, những người anh hùng cũng đã được thể hiện gắnvới những lầm lạc, những hành động thiếu ý chí, mất ý chí, dẫn đến những hậu quảkhôn cùng Agamemnông vì nhỏ nhen, cảm giác bị thiệt, cậy quyền chủ tướngcướp đoạt người nữ tỳ Brizêix của Asin; Asin cũng không kém, vì quyền lợi riêngquên mất nghĩa lớn, lợi ích chung, kiêu căng, coi thường mọi người Sau này Asinquay lại với quân Hy Lạp cũng là nhờ một cảm xúc rất con người, đó là vì thươngtiếc bạn nên căm thù Hecto và quân Tơroa Nhưng với sử thi Iliat, bi kịch đã khôngxảy ra Bởi các nhân vật trong thế giới sử thi nội tâm còn nghèo nàn Nói như M.Bakhtin đã nhận xét: con người của Homer hoàn toàn hiện ra bề ngoài, nó chưa cócon người bên trong, con người cho mình Mặt khác, rất nhiều cảm xúc, hành động,thái độ của con người sử thi Iliat là do các thần linh muốn thế, chỉ bảo phải thế, conngười là quân cờ của định mệnh, là biểu hiện trực tiếp của thế giới thần linh Nhânvật đang chiến thắng, có thể thua ngay vì số mệnh thế, nhân vật đang thua có thểthắng vì được thần linh giúp đỡ Cuộc chiến thành Tơroa vì thế còn là cuộc chiếncủa các phe thần linh: Apôlông thì căm ghét quân Hy Lạp, Thêtix vì giúp con trai

mà xin thần Zơx giúp cho quân Tơroa thắng trận; trong khi các nữ thần Hêra vàAtêna vì căm tức quân Tơroa đã phá hoại mọi ý định của hai bên muốn giải quyếtchiến tranh chóng vánh Hecto đang chiến đấu rất dũng cảm với Asin thì phải chết

vì số mệnh của chàng đã được định đoạt là như thế Asin căm hận buộc xác Hectovào ngựa kéo quanh thành Tơroa, khiến cả thế giới của thần và người đều phẫn nộ,chỉ đến khi Zơx yêu cầu Thêtix bắt Asin dừng lại trò điên cuồng đó, Asin mớichấm dứt Rõ ràng thời đại Iliat con người chưa thể tách khỏi thế giới thần thánh.Khát vọng thoát khỏi sức mạnh thần linh, thể hiện giá trị của mình chỉ xuất hiện ở

sử thi Ôđixê mà xuất sắc nhất chính là ở trích đoạn Uy lit xơ trở về.

Nguyễn Trung Thành ở thời đại mà các nhà văn sử dụng tính sử thi như mộtphương thức sáng tác lại nhấn mạnh vào vẻ đẹp của con người trước thử thách khắcnghiệt của hoàn cảnh Câu chuyện được nhà văn kể là câu chuyện đậm chất bi kịch

vì nhân vật ý thức rất rõ, nhận thức rất rõ về cảm xúc của mình, có sự đấu tranhtrong chính mình để lựa chọn hành động cuối cùng Khi bọn thằng Dục kéo đếnlàng Xô man; Tnú, cụ Mết và thanh niên trai tráng rút hết vào rừng để bảo toàn lựclượng dù họ vẫn theo dõi sát sao diễn biến trong làng Tnú có thể cầm lòng khingọn roi kẻ thù không từ một ai trong làng, tiếng kêu khóc dậy trời; Tnú có thể dằnlòng khi kẻ thù chơi trò đùa tàn nhẫn, đưa Dít ra làm bia tập bắn Khi bọn giặc đưa

mẹ con Mai ra giữa sân, Tnú có thể đứng sau một gốc cây vả và bứt đứt hàng chụctrái vả nhưng vẫn còn có thể chịu đựng được Song, cho đến khi Mai và đứa con bịđánh bằng roi sắt thì Tnú không còn có thể chịu đựng được nữa Anh đã lao ra, dùanh biết rõ cái giá phải trả sau đó Phút giây đó không một ai có thể ngăn cản đượcanh Cụ Mết bảo anh: Không được, Tnú, để tau Nhưng rồi phải buông tay để anhlàm những gì anh phải làm, dù cụ Mết biết rất rõ, Tnú không thể làm được gì đểcứu được mẹ con Mai.

Tô đậm bi kịch của Tnú, tô đậm sự yếu đuối rất con người của anh thực chất làcách Nguyễn Trung Thành thể hiện quan niệm nghệ thuật về con người của ông vàcủa thời đại ông: trước khi là anh hùng, người ta phải sống trọn vẹn với phẩm chấtNgười trong mình, và vì dám sống trọn vẹn với con người của chính mình, đến khicần phải vượt qua ranh giới, qua thử thách, phẩm chất anh hùng sẽ tự khắc trỗi dậy.Anh hùng không phải là giá trị bên ngoài, nó là giá trị tự thân khi con người dámsống đến tận cùng con người mình Và hiển nhiên, chỉ có thể có một cộng đồng anhhùng khi từng cá nhân sống trọn vẹn và đắm mình trong không khí, khí quyển đấy

Đó là lí do vì sao cụ Mết dặn đi dặn lại dân làng Xô man: Nhớ lấy, nghe lấy, saunày tau chết rồi, chúng bay phải kể lại cho con cháu nghe Đó là lí do chân lí thờiđại: Chúng nó đã cầm súng, mình phải cầm giáo; bao giờ cũng phải gắn với câuchuyện của cuộc đời Tnú, cuộc đời riêng đầy xúc động của anh đã làm lay độnglòng người, để mọi người hiểu thấu những giá trị chung, giá trị cộng đồng Chừngnào nghe cụ Mết kể về đêm đau thương ấy, mọi người đều trở tay lau nước mắt thìchừng ấy làng Xô man còn là làng kháng chiến, và những con người anh hùng sẽnối tiếp nhau trưởng thành từ ngôi làng này

Quan niệm ấy cũng được thể hiện trong những tác phẩm xuất sắc của văn họccách mạng Việt Nam thời kì 1945-1975 Những tác phẩm này đã vượt qua giới hạncủa một tác phẩm mang tính minh họa, cổ vũ chiến đấu đơn giản bởi khả năng các

tác giả thể hiện mối quan hệ riêng-chung rất tinh tế Có thể kể đến Những đứa con trong gia đình của Nguyễn Thi Nhân vật trung tâm của tác phẩm này là người anh

hùng trẻ tuổi mang tên Việt Việt lần đầu tiên vào chiến trường, lần đầu tiên thamgia trận đánh đã chiến đấu rất dũng cảm, một mình diệt một chiếc xe bọc thép rồi bịthương nặng, ngất đi lạc giữa chiến trường Nhưng câu chuyện lại không kể chuyệnchiến đấu và chiến thắng của Việt ra sao Nếu Nguyễn Thi đi theo hướng đó chắccâu chuyện của ông chỉ dừng lại ở một chuyện kể lịch sử Điều làm nên sức hấpdẫn của truyện là ở chỗ Nguyễn Thi đã men theo những dòng hồi tưởng đứt đoạnkhi Việt cứ ngất đi rồi lại tỉnh giữa chiến trường Và người chiến sĩ anh hùng ấy