đánh giá ảnh hưởng của việc thu hồi đất khu công nghiệp đại đồng hoàn sơn và cụm công nghiệp phú lâm đến đời sống của người dân trên địa bàn huyện tiên du tỉnh bắc ninh

Yêu cầu của đề tài - Xác định được những vấn đề tồn tại trong công tác thu hồi đất xây dựng khu công nghiệp Đại Đồng- Hoàn Sơn và cụm công nghiệp Phú Lâm - Xác định các giải pháp khả th

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT

HỌC VIỆN NÔNG NGHIÊP VIỆT NAM

-

ĐOÀN THỊ AN THUYÊN

ĐÁNH GIÁ ẢNH HƯỞNG CỦA VIỆC THU HỒI ĐẤT KHU CÔNG NGHIỆP ĐẠI ĐỒNG- HOÀN SƠN

VÀ CỤM CÔNG NGHIỆP PHÚ LÂM ĐẾN ĐỜI SỐNG

CỦA NGƯỜI DÂN TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN TIÊN DU - TỈNH BẮC NINH

CHUYÊN NGÀNH: QUẢN LÝ ĐẤT ĐAI

MÃ SỐ: 60.85.01.03

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS ĐỖ NGUYÊN HẢI

HÀ NỘI, NĂM 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan rằng, số liệu và kết quả nghiên cứu trong Luận văn này

là trung thực và chưa hề được sử dụng để bảo vệ một học vị nào

Tôi xin cam đoan rằng, mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện Luận văn này

đã được cám ơn và các thông tin trích dẫn trong Luận văn đều đã được chỉ rõ nguồn gốc./

Tác giả luận văn

Đoàn Thị An Thuyên

Tôi xin cảm ơn tới gia đình, những người thân, bạn bè và đồng nghiệp đã tạo điều kiện về mọi mặt cho tôi trong quá trình thực hiện đề tài này

Một lần nữa tôi xin trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, ngày tháng năm 2015

Tác giả luận văn

Đoàn Thị An Thuyên

MỤC LỤC

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

Mục lục iv

Danh mục các chữ viết tắt vi

Danh mục bảng vii

Danh mục biểu đồ viii

MỞ ĐẦU 1

1.1 Tính cấp thiết của đề tài 1

1.2 Mục tiêu 3

1.3 Yêu cầu của đề tài 3

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 4

1.1 Cơ sở lý luận về việc bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất 4

1.1.1 Khái niệm về thu hồi đất 4

1.1.2 Khái niệm về “Bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất” 5

1.2 Chính sách bồi thường giải phóng mặt bằng của một số nước trên thế giới 5

1.2.1 Trung Quốc 5

1.2.2 Đài Loan 8

1.2.3 Australia 10

1.2.4 Nhận xét, đánh giá 11

1.3 Thực trạng chính sách bồi thường khi nhà nước thu hồi đất ở Việt Nam 12

1.3.1 Chính sách pháp luật Đất đai liên quan đến bồi thường khi thu hồi đất ở Việt Nam 12

1.3.2 Các văn bản hướng dẫn thi hành Luật đất đai về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất 16

1.3.3 Thực tiễn bồi thường giải phóng mặt bằng ở Việt Nam 24

1.4 Ảnh hưởng của thu hồi đất đến đời sống của người dân 28

Chương 2 NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 31

2.1 Địa bàn nghiên cứu 31

2.2 Đối tượng nghiên cứu 31

2.3 Nội dung nghiên cứu 31

2.4 Phương pháp nghiên cứu 31

2.4.1 Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp 31

2.4.2 Phương pháp thu thập số liệu sơ cấp 32

2.4.3 Phương pháp so sánh 32

2.4.4 Phương pháp phân tích, xử lý số liệu 32

Chương 3 KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN 33

3.1 Điều kiện tự nhiên kinh tế xã hội huyện Tiên Du-tỉnh Bắc Ninh 33

3.1.1 Đặc điểm tự nhiên 33

3.1.2 Điều kiện Kinh tế - Xã hội 35

3.1.3 Đánh giá chung về điều kiện tự nhiên kinh tế- xã hội 37

3.2 Công tác bồi thường, hỗ trợ dự án khu công nghiệp Đại Đồng- Hoàn Sơn và cụm công nghiệp Phú Lâm 40

3.2.1 Khái quát về dự án 40

3.2.2 Việc thực hiện bồi thường, hỗ trợ của dự án 45

3.2.3 Đánh giá chung 51

3.3 Ảnh hưởng của thu hồi đất tới đời sống của người dân 52

3.3.1 Việc sử dụng đất của các hộ trước và sau bị thu hồi đất 52

3.3.2 Phương thức sử dụng tiền bồi thường, hỗ trợ của các hộ 55

3.3.3 Tác động đến tài sản sở hữu của hộ 57

3.3.4 Tác động đến thu nhập 58

3.3.5 Ảnh hưởng của thu hồi đất đến lao động và việc làm 61

3.3.6 Các giải pháp đảm bảo đời sống và việc làm cho người dân sau khi bị thu hồi đất 65

3.3.7 Tác động đến một số vấn đề xã hội khác 68

3.4 Các giải pháp nhằm góp phần hoàn thiện việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ và nâng cao đời sống, việc làm của người dân có đất bị thu hồi 71

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 73

Kết Luận 73

Kiến nghị 74

TÀI LIỆU THAM KHẢO 75

DANH MỤC BẢNG

Số bảng Tên bảng Trang

3.1 Cơ cấu sử dụng đất của cụm công nghiệp Phú Lâm 43

3.2 Quy hoạch cơ cấu sử dụng đất 45

3.3 Kết quả bồi thường thiệt hại về đất dự án cụm công nghiệp Phú Lâm 49

3.4 Tổng kinh phí bồi thường giải phóng mặt bằng của dự án cụm công nghiệp Phú Lâm 50

3.5 Tổng kinh phí bồi thường, hỗ trợ của dự án khu công nghiệp Đại Đồng - Hoàn Sơn 51

3.6 Khái quát về thu hồi đất và bồi thường hỗ trợ của các hộ dân 54

3.7 Phương thức sử dụng tiền bồi thường hỗ trợ của các hộ dân 55

3.8 Tài sản sở hữu của các hộ điều tra 57

3.9 Tình hình thu nhập của các hộ sau khi bị thu hồi đất 59

3.10 Thu nhập bình quân 1 nhân khẩu 1 năm phân theo nguồn thu (dự án cụm công nghiệp Phú Lâm) 60

3.11 Kết quả điều tra về trình độ văn hóa, chuyên môn của số người trong độ tuổi lao động 62

3.12 Tình hình lao động và việc làm của các hộ dân bị thu hồi đất ở 2 dự án 63

3.13 Ý kiến người dân về giáo dục, y tế, giao thông 68

DANH MỤC HÌNH STT Tên hình Trang

3.1 Cách thức sử dụng tiền của người dân sau khi nhận tiền bồi thường 56 3.2 Tài sản sở hữu của các hộ điều tra phỏng vấn 58 3.3 Sự thay đổi về ngành nghề của hộ 64

MỞ ĐẦU 1.1 Tính cấp thiết của đề tài

Thực hiện chủ trương đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH, HĐH), trong những năm qua trên địa bàn cả nước đã hình thành và đi vào hoạt động nhiều khu công nghiệp với quy mô khác nhau Cùng với xu hướng đó, quá trình xây dựng các khu công nghiệp, khu đô thị, xây dựng kết cấu hạ tầng kinh tế, xã hội, nhu cầu công cộng và lợi ích quốc gia cũng đang diễn ra rất nhanh ở nước ta, không chỉ đối với các thành phố lớn như Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh mà còn đối với hầu hết các tỉnh, thành phố khác trên phạm vi cả nước, tạo lên động lực mới cho sự phát triển, thúc đẩy nhanh sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa Tuy nhiên quá trình phát triển nhanh các khu công nghiệp, khu đô thị, việc xây dựng kết cấu hạ tầng kinh tế, xã hội, các công trình công cộng và lợi ích quốc gia cũng đang đặt ra những vấn đề bức xúc, thậm chí gây lên những tác động tiêu cực, ảnh hưởng xấu đến mục tiêu phát triển dài hạn và bền vững của đất nước

Việc phát triển các khu, cụm công nghiệp, khu đô thị, xây dựng kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội, các công trình công cộng, phục vụ lợi ích quốc gia đi liền đồng thời với việc thu hồi đất, bao gồm cả đất ở và đất nông nghiệp của một bộ phận dân cư, chủ yếu là các vùng ven đô thị, vùng có điều kiện giao thông thuận lợi, vùng có tiềm năng, có điều kiện thuận lợi cho sự phát triển kinh tế, xã hội Giải quyết việc làm, ổn định và từng bước nâng cao đời sống cho người bị thu hồi đất là nhiệm vụ của các cấp ủy Đảng, chính quyền và toàn xã hội Để làm được điều đó cần có một hệ thống chính sách đồng bộ để vừa thúc đẩy nhanh sự phát triển kinh tế, xã hội của đất nước, vừa bảo đảm được lợi ích của người bị thu hồi đất

Nằm trong vùng kinh tế trọng điểm của khu vực phía Bắc, tỉnh Bắc Ninh có một vị trí quan trọng trong tam giác kinh tế Hà Nội - Hải Phòng -Quảng Ninh và

có vị trí rất thuận lợi về giao thông: có đường QL1A, QL18, đường sắt Hà Nội - Lạng Sơn chạy qua; Bắc Ninh cách cảng hàng không quốc tế Nội Bài 43 km, cách cảng biển Hải Phòng và cảng biển Cái Lân (Quảng Ninh) 110 km, cách cửa khẩu Việt - Trung (tại Lạng Sơn) 112 km Để tận dụng và phát huy được ưu thế

trên, biến các tiềm năng thành các thế mạnh thực tế về kinh tế, khai thông các nguồn vốn đầu tư tỉnh Bắc Ninh đã có chiến lược phát triển các khu công nghiệp trên địa bàn tỉnh, trong những năm gần đây tỉnh Bắc Ninh đã thu hồi hơn 2.600

ha đất để xây dựng các khu công nghiệp và cụm công nghiệp Năm 2005 tỉnh Bắc Ninh đã chấp thuận dự án dự án Cụm công nghiệp Phú Lâm, năm 2008 là

dự án Khu công nghiệp Đại Đồng - Hoàn Sơn trên địa bàn huyện Tiên Du, đây là một vị trí thuận lợi cho việc đầu tư hạ tầng và phát triển các ngành nghề truyền thống Tuy vậy việc thu hồi đất vẫn là vấn đề “nóng”, gây bức xúc của người dân; việc xây dựng cụm công nghiệp Phú Lâm và khu công nghiệp Đại Đồng- Hoàn Sơn đang gây ra nhiều vấn đề về kinh tế, xã hội bức xúc điều đó thể hiện ở một số nét chủ yếu sau:

- Xu thế đô thị hóa, xây dựng các cụm công nghiệp gắn liền với tình trạng đất giành cho sản xuất, kinh doanh của người dân bị thu hẹp, phải chuyển sang làm việc khác Điều này làm cho một bộ phận dân cư bị mất việc làm truyền thống, phải chuyển đổi nghề nghiệp, thay đổi chỗ ở Trong khi đó, quá trình phát triển khu công nghiệp chưa gắn liền với việc đào tạo nghề, chưa chuẩn bị những điều kiện cần thiết cho người dân có đất bị thu hồi chuyển đổi nghề nghiệp Điều

đó đã làm cho phần lớn dân cư ở khu vực này không có khả năng tìm kiếm cho mình một công việc mới

- Công tác bồi thường khi thu hồi đất nông nghiệp mới chỉ chú ý đến mặt lượng mà bỏ qua mặt chất Mặc dù số tiền mà Nhà nước phải bỏ ra để bồi thường cho những người dân về việc thu hồi đất là không nhỏ, nhưng số tiền đó trong nhiều trường hợp không những không giúp cho người dân thiết lập một cuộc sống mới tốt hơn mà còn gây lên những tác động xã hội tiêu cực Do bồi thường thu hồi đất không gắn với tư vấn, định hướng về nghề nghiệp và chuyển đổi cơ cấu ngành nghề nên nhiều hộ nông dân không có khả năng sử dụng số tiền đó vào hoạt động sản xuất kinh doanh

- Chính sách thu hồi đất để xây dựng khu công nghiệp ở nước ta những năm gần đây đã không gắn với chuyển dịch cơ cấu kinh tế, cơ cấu lao động và không theo một quy hoạch phát triển đồng bộ Vì vậy, một bộ phận lớn người dân bị thu hồi đất, nhất là nông nghiệp, đã không được thu hút vào các hoạt động sản xuất

công nghiệp và dịch vụ Vì vậy, đời sống của một số người dân bị thu hồi đất vốn

đã khó khăn nay lại khó khăn hơn

- Quá trình đô thị hóa và phát triển khu công nghiệp, cũng gây nên những tác động tiêu cực như sự du nhập của các tệ nạn xã hội (ma túy, mại dâm, cờ bạc…), điều này không những đem lại sự bất ổn cho xã hội mà còn tác động không nhỏ đến suy nghĩ, lòng tin của người dân có đất bị thu hồi Hậu qủa đó làm cản trở quá trình thực hiện mục tiêu cao cả của Đảng ta là “dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh”, đồng thời gây mất niềm tin của người dân vào các chủ trương, chính sách và đường lối của Đảng và Nhà nước (Lê Du Phong, 2007)

Để đánh giá đúng thực trạng đời sống của người dân bị thu hồi đất khu công nghiệp Đại Đồng- Hoàn Sơn, cụm công nghiệp Phú Lâm và đề xuất các giải pháp, giải quyết các vấn đề bức xúc nêu trên, từ đó có những cơ sở cho việc đổi mới chính sách trong quá trình đô thị hóa xây dựng các khu, cụm công

nghiệp ở huyện Tiên Du nói riêng và cả nước nói chung, tôi chọn đề tài: Đánh

giá ảnh hưởng của việc thu hồi đất khu công nghiệp Đại Đồng- Hoàn Sơn và cụm công nghiệp Phú Lâm đến đời sống của người dân trên địa bàn huyện Tiên Du- tỉnh Bắc Ninh

1.2 Mục tiêu

- Đánh giá tác động ảnh hưởng của việc thu hồi đất đến đời sống của người dân tại dự án khu công nghiệp Đại Đồng- Hoàn Sơn và cụm công nghiệp Phú Lâm trên địa bàn huyện Tiên Du - tỉnh Bắc Ninh

- Đề xuất giải pháp đảm bảo đời sống và việc làm cho người dân sau khi bị thu hồi đất

1.3 Yêu cầu của đề tài

- Xác định được những vấn đề tồn tại trong công tác thu hồi đất xây dựng khu công nghiệp Đại Đồng- Hoàn Sơn và cụm công nghiệp Phú Lâm

- Xác định các giải pháp khả thi góp phần hoàn thiện việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất và cải thiện đời sống của người dân có đất bị thu hồi đất

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1 Cơ sở lý luận về việc bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất

Bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là một chế định quan trọng của pháp luật đất đai Vấn đề bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất được xây dựng dựa trên chế độ sở hữu toàn dân về đất đai, Nhà nước giao đất cho tổ chức,

hộ gia đình, cá nhân sử dụng ổn định, lâu dài và mở rộng các quyền năng cho người sử dụng đất Như vậy, kể từ đây quyền sử dụng đất đã tách khỏi quyền sở hữu đất đai được chủ sở hữu đất đai chuyển giao cho người sử dụng đất thực hiện

và trở thành một loại quyền về tài sản thuộc sở hữu của người sử dụng đất, hay nói cách khác quyền sở hữu đất đai thuộc về toàn dân do Nhà nước đại diện, còn quyền sử dụng đất thuộc sở hữu của người sử dụng đât Khi pháp luật đã thừa nhận quyền sử dụng đất là một loại quyền về tài sản của người sử dụng đất, thì khi Nhà nước thu hồi đất phải bồi thường thiệt hại về tài sản cho người sử dụng

đất (TS Nguyễn Quang Tiến, 2009; Hoàng Thị Nga, 2011)

1.1.1 Khái niệm về thu hồi đất

Đất đai là nguồn tài nguyên vô cùng quý giá, có vai trò đặc biệt quan trọng trong đời sống kinh tế- xã hội của mỗi quốc gia Đất đai nước ta có cơ cấu phong phú đa dạng như: Đất nông nghiệp, đất rừng, đất công nghiệp, đất khai thác khoáng sản…Tất cả đều được quản lý, sử dụng, khai thác một cách hợp lý khoa học sẽ trở thành nguồn lực lớn mạnh Trên tinh thần đó, nhà nước ta trong quá trình quản lý đã sử dụng nhiều biện pháp khác nhau để phân phối và phân phối lại quỹ đất quốc gia cho nhiều chủ sử dụng đất, một trong những biện pháp đó chính là thu hồi đất

Thu hồi đất không chỉ hiểu một cách thuần túy là nhà nước sẽ tước đi quyền

sử dụng của các chủ sử dụng đất mà qua đó để thiết lập một quan hệ sử dụng đất mới phù hợp với lợi ích nhà nước và xã hội Thực tế thu hồi đất là giai đoạn kết thúc việc sử dụng đất của chủ thể này nhưng là bước kế tiếp của việc sử dụng đất của một chủ thể mới Do vậy các quy định về thu hồi đất cần kết nối được ba lợi ích của ba chủ thể quan trọng là: Nhà nước- chủ đầu tư- Người bị thu hồi đất

Thu hồi đất được định nghĩa như sau: “Thu hồi đất là văn bản hành chính của cơ quan nhà nước có thẩm quyền nhằm chấm dứt một quan hệ pháp luật đất đai để phục vụ lợi ích của Nhà nước của xã hội hoặc xử lý hành chính hành vi vi phạm pháp luật đất đai của người sử dụng đất” (Trần Quang Huy, 2008)

Theo khoản 11 Điều 3 Luật đất đai năm 2013 thu hồi đất được hiểu là “Việc Nhà nước quyết định thu lại quyền sử dụng đất của người được Nhà nước trao quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất của người sử dụng đất vi phạm pháp luật về đất đai”

Tại khoản 1 điều 38 và Điều 40 Luật đất đai thì việc thu hồi đất để sử dụng vào mục đích phát triển kinh tế là trường hợp đầu tư xây dựng khu công nghiệp, khu công nghệ cao, khu kinh tế và các dự án đầu tư lớn theo quy định của Chính phủ

1.1.2 Khái ni ệm về “Bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất”

Theo Luật đất đai năm 2013:

Bồi thường khi nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền

sử dụng đất đối với diện tích đất thu hồi cho người sử dụng đất

Hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trợ giúp cho người có đất thu hồi để ổn định đời sống, sản xuất và phát triển Các khoản hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất bao gồm: Hỗ trợ di chuyển, hỗ trợ tái định cư đối với trường hợp thu hồi đất ở; hỗ trợ ổn định đời sống và sản xuất, hỗ trợ đào tạo chuyển đổi nghề và tạo việc làm đối với thu hồi đất nông nghiệp, hỗ trợ khi thu hồi đất nông nghiệp trong khu dân cư, đất vườn, ao không được công nhận là đất ở, hỗ trợ khác

Tái định cư là việc bố trí chỗ ở mới, ổn định cho người bị thu hồi đất mà phải di chuyển chỗ ở Theo quy định của pháp luật thì khu tái định cư phải được xây dựng cơ sở hạ tầng đồng bộ, đảm bảo đủ điều kiện bằng hoặc tốt hơn nơi cũ

1.2 Chính sách bồi thường giải phóng mặt bằng của một số nước trên thế giới

1.2.1 Trung Quốc

Ở Trung Quốc thực hành chế độ đất đai công hữu, tức là chính sách sở hữu toàn dân (đối với đất đô thị) và chính sách sở hữu tập thể (đất ở nông thôn, ngoại ô đô thị ngoài phần sở hữu Nhà nước do pháp luật quy định), đất tự canh tác (đồi núi)

Luật Đất đai được xây dựng trên cơ sở các quy định của Hiến pháp Hiến pháp đặt ra các quy phạm pháp luật về chế độ sở hữu đối với đất đai, chế độ sử dụng đất đai và bảo hộ đất đai

Về thẩm quyền thu hồi đất: Chỉ có Chính phủ (Quốc vụ viện) và chính

quyền tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương mới có thẩm quyền thu hồi đất Quốc vụ viện có thẩm quyền thu hồi đất nông nghiệp từ 35 ha trở lên và 70 ha trở lên đối với các loại đất khác Dưới hạn mức này thì do chính quyền tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương ra quyết định thu hồi đất Đất nông nghiệp sau khi thu hồi sẽ chuyển từ đất thuộc sở hữu tập thể thành đất thuộc sở hữu nhà nước

Về trách nhiệm bồi thường: Pháp luật đất đai Trung Quốc quy định, người

nào sử dụng đất thì người đó có trách nhiệm bồi thường Phần lớn tiền bồi thường do người sử dụng đất trả Tiền bồi thường bao gồm các khoản như lệ phí

sử dụng đất phải nộp cho Nhà nước và các khoản tiền trả cho người có đất bị thu hồi Ngoài ra, pháp luật đất đai Trung quốc còn quy định mức nộp lệ phí trợ cấp đời sống cho người bị thu hồi đất là nông dân cao tuổi không thể chuyển đổi sang ngành nghề mới khi bị mất đất nông nghiệp, khoảng từ 442.000 – 2.175.000 nhân dân tệ/ha

Các khoản phải trả cho người bị thu hồi đất gồm tiền bồi thường đất đai, tiền trợ cấp TĐC, tiền bồi thường hoa màu và tài sản trên đất Cách tính tiền bồi thường đất đai và tiền trợ cấp TĐC căn cứ theo giá trị của đất đai những năm trước đây rồi nhân với một hệ số do Nhà nước quy định Còn đối với tiền bồi thường hoa màu và tài sản trên đất thì xác định theo giá thị trường tại thời điểm thu hồi đất

Về nguyên tắc bồi thường: các khoản tiền bồi thường phải đảm bảo cho

người dân bị thu hồi đất có chỗ ở bằng hoặc cao hơn so với nơi ở cũ Ở Bắc Kinh, phần lớn các gia đình dùng số tiền bồi thường đó cộng với khoản tiền tiết kiệm của họ có thể mua được căn hộ mới Còn đối với người dân ở khu vực nông thôn có thể dùng khoản tiền bồi thường mua được hai căn hộ ở cùng một nơi Tuy nhiên, ở thành thị, cá biệt cũng có một số gia đình sau khi được bồi thường cũng không mua nổi một căn hộ để ở Những đối tượng trong diện giải tỏa mặt

bằng thường được hưởng chính sách mua nhà ưu đãi của Nhà nước, song trên thực tế họ thường mua nhà bên ngoài thị trường

Về tổ chức thực hiện và quản lý giải tỏa mặt bằng: Cục Quản lý tài

nguyên đất đai ở các địa phương thực hiện việc quản lý giải tỏa mặt bằng Người nhận khu đất thu hồi sẽ thuê một đơn vị xây dựng giải tỏa mặt bằng khu đất đó, thường là các đơn vị chịu trách nhiệm thi công công trình trên khu đất giải tỏa

Ở Trung Quốc do có sự khác nhau về hình thức sở hữu đất đai ở thành thị

và nông thôn nên có sự phân biệt về bồi thường nhà ở giữa hai khu vực này Đối với trường hợp bồi thường cho người dân ở thành thị, chủ yếu Nhà nước tiến hành bồi thường bằng tiền Giá tiền bồi thường do các tổ chức do các tổ chức tư vấn về giá đất xác định căn cứ vào giá bất động sản tại thời điểm thu hồi Ngược lại, việc bồi thường cho người dân ở khu vực nông thôn lại có những đặc điểm riêng biệt Ở Trung Quốc Nhà nước quan tâm tới nông dân, tạo điều kiện cho họ được hưởng những thành quả công nghiệp hóa, đô thị hóa khu thu hồi đất Khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp hoặc là thu hồi đất ở thuộc khu vực nông thôn

để sử dụng vào mục đích khác thì người nông dân được lưu ý, quan tâm về lợi ích cũng như được bồi thường một cách hợp lý Một vấn đề rất quan trọng đó là gắn công tác bồi thường với việc giải quyết các vấn đề xã hội Thông thường khi

bị thu hồi đất, người nông dân khó tìm được việc làm thích hợp với khả năng của mình Để giải quyết vấn đề này, Trung Quốc đã thực hiện chế độ dưỡng lão đối với người già (phụ nữ từ 45 tuổi và nam giới từ 50 tuổi trở lên) và hỗ trợ tiền cho những người đang trong độ tuổi lao động để các đối tượng này tự tìm việc làm mới Tiền dưỡng lão được trả từ 90.000 – 110.000 nhân dân tệ/một lần do Cục Bảo hiểm xã hội và Cục Bảo hiểm xã hội có trách nhiệm trả tiền dưỡng lão hàng năm cho những người thuộc diện này; tiền hỗ trợ khoảng 100.000 – 120.000 nhân dân tệ/người

Nhìn chung hệ thống pháp luật về bồi thường và TĐC của Trung Quốc đều nhằm bảo vệ những người mà mức sống có thể bị giảm do việc thu hồi đất để thực hiện các dự án Theo một nghiên cứu gần đây của WB thì các luật về TĐC của Trung Quốc đối với các dự án phát triển đô thị, công nghiệp và giao thông đã đáp ứng đầy đủ các yêu cầu của WB trong tài liệu hướng dẫn thực hiện TĐC

1.2.2 Đài Loan

Ở Đài Loan tồn tại 2 hình thức sở hữu đất đai: Sở hữu của Nhà nước (công hữu): chiếm 69% so với tổng diện tích tự nhiên toàn lãnh thổ và sở hữu tư nhân chiếm 31%, bao gồm đất ở, đất sản xuất nông nghiệp của nông dân và đất của các tổ chức tư nhân khác

Pháp luật đất đai Đài Loan cũng quy định rõ về những trường hợp tự triệt tiêu quyền sở hữu như đất đai tư hữu khi thiên nhiên biến đổi thành đầm hồ, hoặc đường thủy có thể vận chuyển được thì quyền sở hữu tự không có giá trị Hoặc người có quyền sở hữu và gia đình đã đi khỏi huyện thị nơi có đất đó liên tục trong thời gian 5 năm liền (Trương Phan, 1996)

Trong Luật Đất đai Đài Loan quy định cụ thể các loại đất không được trở thành sở hữu tư nhân bao gồm: đất đai nằm trong một giới hạn nhất định của bờ biển, đất đai nằm trong một giới hạn nhất định của hồ đầm và hồ đầm hình thành

tự nhiên cần dùng cho công cộng, đất đai nằm trong một giới hạn nhất định của hai bên hồ và đường thủy có thể làm đường vận chuyển, đất đai nằm trong một giới hạn nhất định của hai bên hồ và hồ đầm, mương máng nằm trong khu vực của thành phố, thị trấn, đường giao thông công cộng, đất suối nước khoáng, đất thác nước, đất dùng cho nguồn nước công cộng, đất danh lam thắng cảnh, cổ tích, những đất khác mà pháp luật cấm không được tư hữu Những loại đất này pháp luật quy định nếu thuộc sở hữu tư nhân thì Nhà nước sẽ trưng thu theo quy định của pháp luật Khi trưng thu Nhà nước sẽ trả tiền đất cho chủ sở hữu theo giá trị thực tế của đất

Pháp luật Đài Loan còn quy định những diện tích đất thuộc sở hữu tư nhân, nhưng trong đất có khoáng sản thì khoáng sản không thể trở thành sở hữu

tư nhân

Đất đai thuộc công hữu hiện nay do Cục quản lý tài sản công hữu quản lý Qua các quy định trên cho thấy, Nhà nước muốn mở rộng diện tích đất thuộc sở hữu của mình thì Nhà nước phải bỏ tiền ra mua của các chủ sở hữu khác, chỉ khi nào dân không đồng ý bán thì lúc đó Nhà nước mới trưng thu Đảm bảo nguyên tắc, nếu phải di chuyển đi nơi khác người dân vẫn mua

được đất và xây dựng được nhà ở

Trước đây, tình trạng dân khiếu kiện nhiều do giá bồi thường thấp nhưng nay Chính phủ bồi thường cao theo giá thị trường (theo giá thực tế mua bán) và người dân không phải nộp thuế giá trị gia tăng nên một số hộ dân hiện nay không bán được đất lại muốn Chính phủ mua lại

Ở Đài Loan, phân biệt rất rõ hai trường hợp

- Các công trình của Nhà nước thì Nhà nước mới đứng ra thoả thuận mua đất của dân, nếu dân không đồng tình, thì Nhà nước lấy quyền của mình trưng thu để lấy đất xây dựng các công trình của Nhà nước theo kế hoạch sử dụng đất

- Những công trình của tư nhân thì tư nhân phải tự thoả thuận với dân, Nhà nước không thực hiện việc trưng thu đất nếu tư nhân không thoả thuận được với dân Trường hợp này tư nhân phải mua với giá cao hơn Nhà nước không can thiệp vì việc kinh doanh, tư nhân phải tính toán lợi nhuận nếu thấy giá đất tuy đắt, nhưng thấy khả năng đầu tư có triển vọng thì nhà đầu tư tư nhân vẫn sẵn sàng mua của dân Hơn nữa việc thoả thuận mua bán này là quan hệ dân sự, nên Nhà nước không can thiệp Trường hợp Nhà nước làm công trình phải di chuyển

cả thôn thì Nhà nước xây dựng khu tái định cư

Khi Nhà nước cần xây dựng các công trình phục vụ sự nghiệp công cộng, quốc phòng, giao thông thuỷ lợi, y tế, giáo dục, từ thiện, thực thi các chính sách kinh tế được phép trưng thu đất đai tư hữu trong giới hạn quy định của pháp luật Nhà nước thực hiện 2 hình thức trưng thu: trưng thu từng khu đoạn để thực thi các chính sách kinh tế của Nhà nước, xây dựng quốc phòng và sự nghiệp công cộng; trưng thu bảo lưu dùng cho sự nghiệp xây dựng trong tương lai, nhưng thời hạn bảo lưu không quá 3 đến 5 năm, tuỳ theo tính chất từng loại công trình, quá thời hạn quy định trên, trưng thu bảo lưu không còn hiệu lực

Đất đai trưng thu nếu làm giảm hiệu quả sử dụng đất của người sử dụng đất gần đó, được bồi thường tương đương, nhưng không vượt quá mức giá đất bị ảnh hưởng

Đất đai trưng thu theo khu đoạn, sau khi chỉnh lý, phân khu đoạn mới, nếu còn thừa đưa ra bán hoặc cho thuê, thì người có quyền sở hữu đất đai cũ được

quyền ưu tiên mua lại

Người có quyền sở hữu đất đai cũ (người bị trưng thu đất), kể từ ngày được bồi thường đầy đủ trong vòng 1 năm đến 5 năm, được làm đơn mua lại đất (theo mức giá trưng thu) trong trường hợp sau 1 năm Nhà nước vẫn chưa bắt đầu

sử dụng đất theo kế hoạch trưng thu

1.2.3 Australia

Luật Đất đai của Australia quy định đất đai của quốc gia thuộc sở hữu Nhà nước và sở hữu tư nhân Luật Đất đai bảo hộ tuyệt đối quyền lợi và nghĩa vụ của chủ sở hữu đất đai Chủ sở hữu có quyền cho thuê, chuyển nhượng, thế chấp, thừa kế theo di chúc mà không có sự cản trở nào, kể cả việc tích lũy đất đai Luật cũng quy định Nhà nước có quyền trưng thu đất tư nhân để sử dụng vào mục đích công cộng, phục vụ phát triển kinh tế - xã hội và việc trưng thu đó gắn liền với việc Nhà nước thực hiện bồi thường

Theo luật của Australia có hai loại thu đất, đó là thu hồi đất bắt buộc và thu hồi đất tự nguyện

Thu hồi đất tự nguyện được tiến hành khi chủ đất cần được thu hồi đất Trong thu hồi đất tự nguyện không có quy định đặc biệt nào được áp dụng mà việc thỏa thuận đó là nguyên tắc cơ bản nhất Chủ có đất cần được thu hồi và người thu hồi đất sẽ thỏa thuận giá bồi thường đất trên tinh thần đồng thuận và căn cứ vào thị trường Không có bên nào có quyền hơn bên nào trong thỏa thuận

và cũng không bên nào được áp đặt đối với bên kia

Thu đất bắt buộc được Nhà nước Australia tiến hành khi Nhà nước có nhu cầu sử dụng đất cho các mục đích công cộng và các mục đích khác Thông thường, nhà nước có được đất đai thông qua đàm phán

Trình tự thu đất bắt buộc được thực hiện như sau: Nhà nước gửi cho các chủ đất một văn bản trong đó nêu rõ mục tiêu thu hồi đất vì các mục đích công cộng Văn bản này gồm các nội dung chính như cơ quan muốn thu hồi đất, miêu

tả chi tiết mảnh đất, mục đích sử dụng đất sau khi thu hồi và các giải thích vì sao mảnh đất đó phù hợp với mục tiêu công cộng đó Chủ sở hữu mảnh đất có thể yêu cầu Bộ trưởng Bộ Tài chính và Quản lý xem xét lại vấn đề thu hồi đất Nếu

chủ sở hữu vẫn chưa hài lòng thì có thể tiếp tục yêu cầu Trọng tài phúc thẩm hành chính phán xử Trọng tài phúc thẩm hành chính không thể xem xét tính đúng đắn về quyết định của Chính phủ nhưng có thể xem xét các vấn đề liên quan khác Nhà nước thông báo rộng rãi quyết định thu hồi đất và chủ sở hữu đất phải thông báo cho bất kỳ ai muốn mua mảnh đất đó về quyết định thu hồi đất của Chính phủ Sau đó, Nhà nước sẽ ban hành quyết định thu hồi đất và thông báo trên báo chí Chủ sở hữu đất nhận được thông báo khuyên tiến hành các thủ tục yêu cầu bồi thường Chủ sở hữu đất thông thường có quyền tiếp tục ở trên đất

ít nhất là 6 tháng sau khi đã có quyết định thu hồi đất Ngay sau khi có quyết định thu hồi đất, chủ đất có thể yêu cầu nhà nước bồi thường Nguyên tắc của bồi thường là công bằng và theo giá thị trường Thông thường, các yếu tố sẽ được tính toán trong quá trình bồi thường đó là giá thị trường, giá trị đặc biệt đối với chủ sở hữu, các chi phí liên quan như chi phí di chuyển, chi phí TĐC (Phạm Sỹ Liêm, 2006)

1.2.4 Nhận xét, đánh giá

Việc xây dựng và phát triển các công trình đều cần đất Do đất đai không phải lúc nào cũng có sẵn để đáp ứng cho nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh của mỗi nước Vì thế, mọi Nhà nước đều phải sử dụng quyền lực của mình để thu hồi đất hoặc trưng thu đất của người đang sở hữu, đang sử dụng

để phục vụ cho nhu cầu xây dựng các công trình phục vụ lợi ích công cộng, lợi ích quốc gia Ở mỗi nước, quyền lực thu hồi, trưng thu đất được ghi trong Hiến pháp hoặc tại Bộ Luật Đất đai hoặc một bộ luật khác Nếu việc thu hồi, trưng thu

đã phù hợp với quy định của pháp luật mà người sở hữu hoặc sử dụng đất không thực hiện thì Nhà nước có quyền chiếm hữu đất đai Việc thu hồi đất, trưng thu đất và bồi thường thiệt hại về đất tại mỗi quốc gia đều được thực hiện theo chính sách riêng do Nhà nước đó quy định Tuy nhiên, các chính sách đó đều có các nội dung chủ yếu sau:

Đối tượng được bồi thường về đất: Tất cả những người đang sử dụng đất

mà bị Nhà nước thu hồi hoặc trưng thu, kể cả những người thiếu chứng chỉ hợp pháp về đất đai, chiếm đất bất hợp pháp trước ngày Nhà nước thực hiện thu hồi

đất hoặc trưng thu đất mà đã tồn tại không có tranh chấp hoặc khiếu nại đều được bồi thường Hay nói cách khác là tất cả những người có đất BAH bởi dự án đều

có quyền được bồi thường

Phương thức bồi thường đất: Việc bồi thường được thực hiện theo hai

phương thức là bồi thường bằng hiện vật (đất, nhà, lương thực, vật liệu xây dựng v.v) hoặc bồi thường bằng tiền cho đất đai bị thiệt hại Tuy nhiên, dù thực hiện theo phương thức nào thì cũng đều phải xác định giá trị đất bị thu hồi để làm cơ

sở thực hiện việc bồi thường

Giá trị đất bị thu hồi, trưng thu: Giá trị đất bị thu hồi hoặc trưng thu được

tính trên cơ sở giá trị thực của đất Nguyên tắc chung là giá bồi thường, giá trưng thu phải là giá thị trường hoặc giá thay thế

Chính sách hỗ trợ khi bị thu hồi đất, trưng thu đất: Ngoài việc bồi thường

cho người bị thu trưng thu, trưng mua hoặc thu hồi đất, các quốc gia còn quy định việc hỗ trợ cho người bị thu hồi đất hoặc bị trưng thu đất Đó là các khoản

hỗ trợ bổ sung ngoài bồi thường nhằm tạo điều kiện cho người bị thu hồi đất hoặc bị trưng thu đất ổn định và cải thiện đời sống, sản xuất, thu nhập, chuyển đổi nghề nghiệp

Qua nghiên cứu chính sách bồi thường GPMB của một số nước và các tổ chức ngân hàng quốc tế, Việt Nam chúng ta cần học hỏi các kinh nghiệm để tiếp tục hoàn thiện chính sách bồi thường GPMB ở một số điểm sau:

- Hoàn thiện các quy định về định giá đất nói chung và định giá đất để bồi thường GPMB nói riêng;

- Bổ sung thêm một số giải pháp nhằm hỗ trợ người dân có đất bị thu hồi khôi phục thu nhập, ổn định cuộc sống, đặc biệt là đối với lao động trên 35 tuổi (kinh nghiệm dưỡng lão của Trung Quốc);

1.3 Thực trạng chính sách bồi thường khi nhà nước thu hồi đất ở Việt Nam

1.3.1 Chính sách pháp luật Đất đai liên quan đến bồi thường khi thu hồi đất ở Việt Nam

Sau Cách mạng tháng 8 năm 1945 thắng lợi, khai sinh ra nước Việt Nam Dân Chủ Cộng Hoà, ngay sau đó bản Hiến pháp 1946 đầu tiên ra đời và đã khẳng

định: “ Nước Việt Nam là một nước dân chủ cộng hoà Tất cả quyền binh trong nước là của toàn thể nhân dân Việt Nam, không phân biệt nòi giống, gái trai, giàu nghèo, giai cấp, tôn giáo.” (Quốc Hội, 1946)

Năm 1953, Nhà nước ta thực hiện cải cách ruộng đất nhằm phân phối lại ruộng đất với khẩu hiệu “người cày có ruộng” và Luật cải cách ruộng đất được ban hành Thời kỳ này Nhà nước thừa nhận sự tồn tại của 3 hình thức sở hữu đất đai: sở hữu Nhà nước, sở hữu tập thể, sở hữu tư nhân Bên cạnh đó Luật cải cách ruộng đất có các quy định về tịch thu, trưng thu, trưng mua ruộng đất tuỳ từng trường hợp cụ thể (Quốc Hội, 1953) Nhưng thực tế việc trưng thu, trưng thu là chủ yếu còn việc trưng mua ít xảy ra

Năm 1959 bản Hiến pháp thứ 2 được ban hành và nhiều văn bản khác quy định miền Bắc nước ta từ vĩ tuyến 17 trở ra có 3 hình thức sở hữu về đất đai: sở hữu Nhà nước, sở hữu tập thể, sở hữu tư nhân Sự tồn tại của sở hữu tập thể và sở hữu tư nhân do vậy mà khi thu hồi, lấy đất của tập thể và tư nhân Nhà nước phải thực hiện trưng dụng đất Điều 20 của Hiến pháp nói rõ: “Khi nào cần thiết vì lợi ích chung, Nhà nước mới trưng mua, hoặc trưng dụng, trưng thu có bồi thường thích đáng các tư liệu sản xuất ở thành thị và nông thôn, trong phạm vi và điều kiện do pháp luật quy định” (Quốc Hội, 1959)

Về việc trưng dụng đất, ngày 14/04/1959, Thủ tướng Chính phủ ban hành nghị định số 151-TTg quy định về thể lệ tạm thời về trưng dụng đất Một trong những nguyên tắc của việc trưng dụng ruộng đất của nhân dân dùng vào việc xác định những công trình do Nhà nước quản lý: “Đảm bảo kịp thời và đủ diện tích cần thiết cho công trình xây dựng, đồng thời chiếu cố đúng mức quyền lợi và đời sống của người có ruộng Những người có ruộng đất bị trưng dụng được bồi thường và trong trường hợp cần thiết được giúp giải quyết công việc làm ăn” (Thủ tướng Chính phủ, 1959) Bên cạnh đó Nghị định cũng quy định về việc bồi thường cho người có ruộng đất bị trưng dụng: “Cách bồi thường tốt nhất là vận động nhân dân điều chỉnh hoặc nhường ruộng đất cho những người có ruộng đất

bị trưng dụng để họ có thể tiếp tục sản xuất” “ Trường hợp không làm được như vậy sẽ bồi thường một số tiền bằng từ 1 đến 4 năm sản lượng thường niên của

ruộng đất bị trưng dụng Mức bồi thường nhiều hay ít phải căn cứ thực tế ở mỗi nơi…”(Thủ tướng Chính phủ, 1959)

Ngày 06/07/1959 Uỷ ban kế hoạch Nhà nước và Bộ Nội vụ ban hành Thông tư liên bộ số 1424/TTLB về việc thi hành Nghị định 151-TTG để làm địa điểm xây dựng các công trình kiến thiết cơ bản với nguyên tắc : “Đảm bảo kịp thời và đủ diện tích cần thiết cho công trình xây dựng, đồng thời chiếu cố đúng mức quyền lợi và đời sống cho người có ruộng đất Chỉ được trưng dụng

số ruộng đất thật cần thiết, không được trưng dụng thừa Hết sức tiết kiệm ruộng đất cày cấy, trồng trọt…” Về bồi thường cho những người có ruộng đất

bị trưng dụng thì: “Có hai cách bồi thường: bồi thường bằng ruộng đất, bồi thường bằng tiền Nhưng bồi thường bằng ruộng đất là tốt nhất và là chủ yếu Giá bồi thường căn cứ vào sản lượng của ruộng đất đã dùng để tính thuế nông nghiệp…bồi thường chủ yếu nhằm những ruộng đất có sản lượng và hoa lợi…” (Bộ Nội vụ, 1959)

Bên cạnh đó còn có các thông tư khác liên quan, cụ thể, chi tiết hơn, phù hợp với tình hình thực tế của những biến động xã hội thời kì này: Thông tư số 47/CP ngày 15/01/1946 do Uỷ ban kiến thiết cơ bản Nhà nước ban hành về thể lệ tạm thời về lựa chọn địa điểm công trình và quản lý đất xây dựng Thông tư số 1792/TTg ngày 11/01/1970 do Thủ tướng Chính phủ ban hành về bồi thường nhà cửa, đất đai và cây cối lâu năm, hoa màu cho nhân dân xây dựng vùng kinh tế mới

Năm 1980, Quốc hội đã ban hành bản Hiến pháp thứ 3 của nước CHXNCN Việt Nam Bản Hiến pháp lần này đã khẳng định: “Đất đai, rừng núi, sông hồ, hầm mỏ, tài nguyên thiên nhiên trong lòng đất, ở vùng biển và thềm lục địa…là của Nhà nước - đều thuộc sở hữu toàn dân” (Quốc Hội, 1980) Chính vì vậy ngay sau đó, vào ngày 01/07/1980 Hội đồng Chính phủ ra quyết định số 201/CP về việc thống nhất quản lý ruộng đất và tăng cường công tác quản lý ruộng đất trong cả nước: “Toàn bộ ruộng đất trong cả nước đều do Nhà nước thống nhất quản lý theo quy hoạch và kế hoạch chung nhằm đảm bảo ruộng đất

sử dụng hợp lý, tiết kiệm và phát triển theo hướng đi lên sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa” (Hội đồng Chính phủ, 1980)

Trên tinh thần của Hiến pháp năm 1980 Luật Đất đai năm 1988 được ban hành, tiếp tục khẳng định lại đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước thống nhất quản lý Về việc thu hồi đất và bồi thường thiệt hại thì Luật Đất đai 1988 không nêu cụ thể việc bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất, mà chỉ nêu phần nghĩa vụ của người sử dụng đất: “Đền bù thiệt hại cho người sử dụng đất để giao cho mình bồi hoàn thành quả lao động và kết quả đầu tư đã làm tăng giá trị của đất đó theo quy định của Pháp luật” (Quốc hội, 1988)

Năm 1992, bản Hiến pháp 1992 được ban hành thay thế chấp cho các bản Hiến pháp trước đây Điều 17 Hiến pháp quy định: “Đất đai, rừng núi, sông hồ, nguồn nước, tài nguyên trong lòng đất, nguồn lợi ở vùng biển thềm lục địa và vùng trời… đều thuộc sở hữu toàn dân” Điều 23: “Tài sản hợp pháp của cá nhân,

tổ chức không bị quốc hữu hoá Trong trường hợp thật cần thiết vì lý do AN, QP, lợi ích quốc gia mà Nhà nước trưng mua hay trưng dụng, có BT tài sản của cá nhân hay tổ chức theo giá trị thị trường” (Quốc hội, 1992)

Năm 1993, Luật Đất đai 1993 được ban hành, thay thế cho Luật Đất đai

1988, dựa trên tinh thần mới của bản Hiến pháp 1992 đã có những đổi mới quan trọng, đặc biệt đối với việc thu hồi đất phục vụ cho công cộng và bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất Luật Đất đai năm 1993 đã thể chế hóa các quy định của Hiến pháp năm 1992 Điều 12: “Nhà nước xác định giá các loại đất để tính thuế chuyển quyền sử dụng đất, thu tiền khi Nhà nước giao đất hoặc cho thuê đất, tính giá trị tài sản khi giao, bồi thường thiệt hại về đất khi thu hồi đất Chính phủ quy định khung giá các loại đất đối với từng vùng và theo từng thời gian” Điều 27:

“Trong trường hợp thật cần thiết, Nhà nước thu hồi đất đang sử dụng của người

sử dụng đất để sử dụng vào mục đích Quốc phòng, An ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng thì người bị thu hồi đất được đền bù thiệt hại” (Quốc hội, 1993) Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đất đai ngày 29/06/2001 quy định cụ thể hơn về bồi thường, giải phóng mặt bằng khi Nhà nước thu hồi đất đai đang sử dụng của người sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích Quốc gia, lợi ích công cộng Việc bồi thường, hỗ trợ được thực hiện theo quy định của Chính phủ Nhà nước có chính sách để ổn định đời sống cho người có đất bị thu hồi

Cùng với mục đích là tiếp tục hoàn thiện Luật Đất đai, tạo nên khung pháp

lý chặt chẽ thuận tiện cho việc quản lý và sử dụng đất ở Việt Nam Ngày 26/11/2003 Quốc hội nước CHXHCN Việt Nam khóa XI kỳ họp thứ tư đã thông qua Luật Đất đai 2003 và ngày 10/12/2003 lệnh của Chủ tịch nước đã công bố Luật Đất đai quy định việc quản lý và sử dụng đất Sự ra đời của Luật Đất đai 2003

đã thay thế cho tất cả các Luật Đất đai và Luật sửa đổi, bổ sung trước đó nhằm phù hợp với tình hình xã hội hiện nay, đáp ứng tốt hơn những yêu cầu, những đòi hỏi mới trong quá trình phát triển kinh tế, ổn định chính trị - xã hội của đất nước, hội nhập kinh tế khu vực và quốc tế Điều 39 Luật Đất đai 2003 quy định về thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích Quốc gia, lợi ích công cộng: “Nhà nước thực hiện việc thu hồi đất, bồi thường, giải phóng mặt bằng sau khi quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất được công bố hoặc sau khi dự án đầu tư có nhu cầu sử dụng đất phù hợp với quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền xét duyệt…” (Quốc hội, 2003)

1.3.2 Các văn bản hướng dẫn thi hành Luật đất đai về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất

Sau khi Quốc hội ban hành Luật Đất đai 2003, các chính sách về đất đai cũng thay đổi theo Như vậy, để phù hợp với sự ra đời của Luật Đất đai mới và tình hình thực tiễn trong công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng Chính phủ đã ban hành các văn bản pháp luật sau:

1.3.2.1 Nghị định số 197/2004/NĐ-CP

Nghị định số 197/2004/NĐ-CP ngày 03/12/2004 của Chính phủ về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất vì mục đích an ninh, quốc phòng, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng (Chính Phủ, 2004)

* Về phạm vi điều chỉnh

Nghị định này quy định về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích QP, AN, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng mục đích phát triển kinh tế quy định tại Điều 36 Nghị định số 181/2004/NĐ-CP ngày 29/10/2004 của Chính phủ về thi hành Luật Đất đai

Đối với các dự án sử dụng nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA),

nếu việc BT, HT và TĐC theo yêu cầu của nhà tài trợ khác với quy định tại Nghị định này thì trước khi ký kết Điều ước quốc tế, cơ quan chủ quan dự án đầu tư phải báo cáo Thủ tướng Chính phủ xem xét, quyết định

Trong trường hợp Điều ước quốc tế mà Việt Nam đã ký kết hoặc gia nhập

có quy định khác với quy định tại Nghị định này thì áp dụng theo quy định tại Điều ước quốc tế đó

Các trường hợp không thuộc phạm vi áp dụng Nghị định này: Cộng đồng dân cư xây dựng, chỉnh trang các công trình phục vụ lợi ích chung của cộng đồng bằng nguồn vốn do nhân dân đóng góp hoặc Nhà nước hỗ trợ; Khi Nhà nước thu hồi đất không thuộc phạm vi quy định tại khoản 1 Điều này

* Về đối tượng áp dụng

Tổ chức, cộng đồng dân cư, cơ sở tôn giáo, hộ gia đình, cá nhân trong nước, người Việt Nam định cư ở nước ngoài, tổ chức, cá nhân nước ngoài đang

sử dụng đất bị Nhà nước thu hồi đất (người bị thu hồi)

Người bị thu hồi đất, bị thiệt hại tài sản gắn liền với đất bị thu hồi, được bồi thường đất, tài sản, được hỗ trợ và bố trí tái định cư theo quy định tại Nghị định này

* Thông tư 116/2004/TT-BTC ngày 07/12/2004 của Bộ Tài chính hướng

dẫn thực hiện Nghị định số 197/2004/NĐ-CP Thông tư này hướng dẫn cụ thể, và

có thêm một số nội dung về bồi thường đất, bồi thường tài sản; chính sách HT, TĐC và tổ chức thực hiện BT, HT và TĐC khi Nhà nước thu hồi đất đối với các trường hợp quy định tại Nghị định 197/2004/NĐ-CP (Bộ tài chính,2004):

- Hướng dẫn cách xác định cho phí đầu tư vào đất còn lại được quy định tại khoản 3 Điều 9 Nghị định 197/2004/NĐ-CP

- Phân loại cụ thể đất nông nghiệp của các hộ gia đình, cá nhân bị Nhà nước thu hồi đất Việc phân loại cụ thể này để xác định mức bồi thường, hỗ trợ hợp lý, sát thực với từng loại đất và giải quyết trường hợp chênh lệch giữa giá đất mới được giao và giá đất bị thu hồi

- Về bồi thường đối với đất thuộc hành lang an toàn khi xây dựng công trình công cộng có hành lang bảo vệ an toàn, có quy định thêm khoản: “Khi hành

lang bảo vệ an toàn công trình xây dựng làm ảnh hưởng đến công trình khác mà những công trình này không thể sử dụng được theo thiết kế, quy hoạch xây dựng ban đầu hoặc phải phá dỡ thì được bồi thường”

- Về bồi thường đối với cây trồng, vật nuôi: Thông tư xác định, hướng dẫn

cụ thể việc phân chia từng loại cây trồng lâu năm (cây trồng đang ở chu kỳ đầu

tư hoặc đang ở thời gian xây dựng cơ bản; cây lâu năm thu hoạch một lần; cây lâu năm thu hoạch nhiều lần; cây lâu năm đã đến thời hạn thanh lý) và xác định giá trị hiện có của vườn cây lâu năm để tính bồi thường Quy định thêm về bồi thường đối với cây trồng và lâm sản phụ trồng trên diện tích đất lâm nghiệp do Nhà nước giao mà khi giao là đất trống, đồi núi trọc

- Về tổ chức thực hiện: Hướng dẫn về trình tự tổ chức thực hiện; phương

án BT,HT và TĐC được chia làm 2 phần: phần 1 là xác định bồi thường, hỗ trợ cho từng người có đất bị thu hồi và phần 2 là phương án bố trí TĐC; quy định về chi trả bồi thường, hỗ trợ và TĐC

- Về chi phí cho công tác tổ chức thực hiện: Dự toán chi phí và mức chi cho công tác tổ chức thực hiện

* Thông tư số 69/2006/TT-BTC của Bộ tài chính ngày 02/08/2006 về sửa đổi, bổ sung cho Thông tư số 116/2004/TT-BTC, cụ thể là sửa đổi, bổ sung một số điều khoản: điểm 3 mục 3 phần I về chi trả bồi thường, hỗ trợ và TĐC; điểm 3.1 mục 3 phần II về giá đất để tính bồi thường, chi phí đầu tư vào đất còn lại; mục 2 phần IV về hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp và tạo việc làm; mục 3 và mục 4 phân VII về mức chi cho công tác tổ chức thực hiện bồi thường, hỗ trợ, TĐC: “Không quá 2% tổng số kinh phí bồi thường, hỗ trợ của dự án” (Bộ tài chính, 2006)

cả các trường hợp sẽ được thực hiện đúng theo Nghị định Nghị định quy định cụ thể, chi tiết một số trường hợp thu hồi đất; bồi thường hỗ trợ về đất; trình tự thủ tục thu hồi đất và thực hiện việc BT-HT-TĐC khi Nhà nước thu hồi đất, trong trình tự thủ tục của công tác bồi thường – GPMB Nghị định bổ sung mới về lập phương án BT-HT-TĐC bao gồm có phương án tổng thể và phương án chi tiết, quy định cụ thể thẩm quyền, thời hạn giải quyết từng khâu trong công việc và đặc biệt bổ sung thêm khâu kê khai, kiểm kê và xác định nguồn gốc đất đai được tiến hành trước khi lập phương án bồi thường, TĐC nhằm xác định giá bồi thường và chính sách hỗ trợ một cách khách quan Trong điều khoản thi hành, Nghị định 84/2007/NĐ-CP đã bãi bỏ khoản 6 và khoản 8 Điều 8, các Điều 41, 42, 47, 49, đoạn 2 khoản 2 Điều 50 Nghị định 197/2004/NĐ-CP (Chính phủ, 2007)

* Thông tư 14/2008/TTLB-BTC-BTNMT của Bộ Tài chính và Bộ Tài

nguyên & Môi trường ngày 31/01/2008 về hướng dẫn thực hiện một số điều của Nghị định 84/2007/NĐ-CP: hướng dẫn về hỗ trợ đối với đất nông nghiệp xen kẽ trong khu dân cư, đất vườn, đất ao xen kẽ với đất ở trong khu dân cư; hướng dẫn kinh phí chuẩn bị hồ sơ Địa chính cho khu đất bị thu hồi bao gồm kinh phí do nhà đầu tư trả sẽ được quyết toán vào vốn đầu tư của dự án, kinh phí do Nhà nước trả

sẽ được quyết toàn vào nguồn kinh phí hoạt động của Tổ chức phát triển quỹ đất hoặc cơ quan Tài nguyên-Môi trường hoặc Văn phòng đăng ký quyền sử dụng đất; hướng dẫn lập, thẩm định và xét duyệt phương án tổng thể về BT-HT-TĐC, phương án BT-HT-TĐC và việc lập thêm “Hội đồng thẩm định” khi cần thiết (Bộ tài chính và Bộ tài nguyên & môi trường a, 2008)

1.3.2.3 Nghị định số 69/2009/NĐ-CP

Nghị định số 69/2009/NĐ-CP ngày 13 tháng 8 năm 2009 của Chính phủ

quy định bổ sung về quy hoạch sử dụng đất, giá đất, thu hồi đất, bồi thường hỗ trợ và tái định cư (Chính phủ, 2009)

Nhà nước thu hồi đất của người đang sử dụng vào mục đích nào thì được bồi thường bằng việc giao đất mới có cùng mục đích sử dụng, nếu không có đất

để bồi thường thì được bồi thường bằng giá trị quyền sử dụng đất tính theo giá đất tại thời điểm quyết định thu hồi đất

Trường hợp bồi thường bằng việc giao đất mới hoặc giao đất ở tái định cư hoặc nhà ở tái định cư, nếu có chênh lệch về giá trị thì phần chênh lệch đó được thanh toán bằng tiền như sau: trường hợp tiền bồi thường, hỗ trợ lớn hơn tiền sử dụng đất ở hoặc tiền mua nhà ở tái định cư thì người tái định cư được nhận phần chênh lệch; trường hợp tiền bồi thường, hỗ trợ nhỏ hơn tiền sử dụng đất ở hoặc tiền mua nhà ở tái định cư thì người tái định cư phải nộp phần chênh lệch

Các khoản hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất bao gồm: hỗ trợ di chuyển, hỗ trợ tái định cư đối với trường hợp thu hồi đất ở; hỗ trợ ổn định đời sống và sản xuất, hỗ trợ đào tạo chuyển đổi nghề và tạo việc làm đối với trường hợp thu hồi đất nông nghiệp; hỗ trợ khi thu hồi đất nông nghiệp trong khu dân cư, đất vườn,

ao không được công nhận là đất ở và các khoản hỗ trợ khác Cụ thể, khi Nhà nước thu hồi đất của tổ chức kinh tế, hộ sản xuất kinh doanh có đăng ký kinh doanh mà bị ngừng sản xuất, kinh doanh thì được hỗ trợ cao nhất bằng 30% một năm thu nhập sau thuế theo mức thu nhập bình quân của 3 năm liền kề trước đó được cơ quan thuế xác nhận; hỗ trợ bằng tiền tương đương 30 kg gạo/01 tháng cho một nhân khẩu khi thu hồi đất nông nghiệp của hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp trong thời hạn tối thiểu 06 tháng và tối đa 36 tháng tùy từng trường hợp cụ thể

Việc bồi thường nhà, công trình xây dựng trên đất cũng được quy định cụ thể Mức bồi thường đối với nhà ở, công trình phục vụ sinh hoạt của hộ gia đình,

cá nhân bằng giá trị xây dựng mới của nhà, công trình có tiêu chuẩn kỹ thuật tương đương do Bộ Xây dựng ban hành; đối với nhà và các loại công trình khác, mức bồi thường bằng tổng giá trị hiện có của nhà, công trình bị thiệt hại và khoản tiền tính bằng tỷ lệ phần trăm theo giá trị hiện có của nhà, công trình Tài sản gắn liền với đất thuộc một trong các trường hợp quy định tại các khoản 4, 6,7

và 10 Điều 38 của Luật Đất đai thì không được bồi thường

1.3.2.4 Nghị định số 47/2014/NĐ-CP

Nghị định số 47/2014/NĐ-CP ngày 15/05/2014 của Chính phủ quy định

về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất (Chính phủ, 2014)

Theo đó, Nhà nước sẽ bồi thường các chi phí đầu tư vào đất còn lại, là đất

mà người sử dụng đất đã đầu tư vào đất phù hợp với mục đích sử dụng đất nhưng

đến thời điểm cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định thu hồi đất còn chưa thu hồi hết: Chi phí đầu tư vào đất còn lại gồm toàn bộ hoặc một phần của các khoản chi phí sau: Chi phí san lấp mặt bằng; chi phí cải tạo làm tăng độ màu mỡ của đất, thau chua rửa mặn, chống xói mòn, xâm thực đối với đất sử dụng vào mục đích sản xuất nông nghiệp; chi phí gia cố khả năng chịu lực chống rung, sụt lún đất đối với đất làm mặt bằng sản xuất kinh doanh; chi phí khác có liên quan

đã đầu tư vào đất phù hợp với mục đích sử dụng đất

Việc bồi thường về đất khi Nhà nước thu hồi đất ở sẽ được áp dụng đối với trường hợp thu hồi hết đất ở hoặc phần diện tích đất ở còn lại sau thu hồi không đủ điều kiện để ở theo quy định của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh mà hộ gia đình, cá nhân không còn đất ở, nhà ở nào khác trong địa bàn xã, phường, thị trấn nơi có đất ở thu hồi thì được bồi thường bằng đất ở hoặc nhà ở tái định cư; hoặc trường hợp thu hồi hết đất ở hoặc phần diện tích đất ở còn lại sau thu hồi không

đủ điều kiện để ở theo quy định của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh mà hộ gia đình, cá nhân còn đất ở, nhà ở khác trong địa bàn xã, phường, thị trấn nơi có đất ở thu hồi thì được bồi thường bằng tiền Đối với địa phương có điều kiện về quỹ đất ở thì được xem xét để bồi thường bằng đất ở

Mức bồi thường nhà, công trình bằng tổng giá trị hiện có của nhà, công trình bị thiệt hại và khoản tiền tính bằng tỷ lệ phần trăm theo giá trị hiện có của nhà, công trình đó Giá trị hiện có của nhà, công trình bị thiệt hại được xác định bằng (=) tỷ lệ phần trăm chất lượng còn lại của nhà, công trình đó nhân (x) với giá trị xây dựng mới của nhà, công trình có tiêu chuẩn kỹ thuật tương đương do

Bộ quản lý chuyên ngành ban hành Khoản tiền tính bằng tỷ lệ phần trăm theo giá trị hiện có của nhà, công trình do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quy định, nhưng mức bồi thường không quá 100% giá trị xây dựng mới của nhà, công trình có tiêu chuẩn kỹ thuật tương đương với nhà, công trình bị thiệt hại

Đối với nhà, công trình xây dựng khác bị phá dỡ một phần mà phần còn lại không còn sử dụng được thì bồi thường cho toàn bộ nhà, công trình; trường hợp nhà, công trình xây dựng khác bị phá dỡ một phần, những vẫn tồn tại và sử dụng được phần còn lại thì bồi thường phần giá trị công trình bị phá dỡ và chi phí

để sửa chữa, hoàn thiện phần còn lại theo tiêu chuẩn kỹ thuật tương đương của nhà, công trình trước khi bị phá dỡ

Trường hợp thu hồi đất ở mà phải di chuyển chỗ ở thì sẽ được hỗ trợ tái định cư theo 2 cách: Nhận đất ở, nhà ở tái định cư mà số tiền bồi thường đất nhỏ hơn giá trị tái định cư thì được hỗ trợ khoản chênh lệch giá trị; Tự lo chỗ ở thì ngoài được bồi thường về đất còn được nhận khoản tiền hỗ trợ tái định cư

Đối với việc di chuyển mồ mả thì người có mồ mả phải di chuyển được bố trí đất

và được bồi thường chi phí đào, bốc, di chuyển, xây dựng mới và các chi phí hợp

lý khác có liên quan trực tiếp Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quy định mức bồi thường cụ thể cho phù hợp với tập quán và thực tế tại địa phương

Nghị định cũng quy định , kinh phí bảo đảm cho việc tổ chức thực hiện bồi thường, giải phóng mặt bằng được trích không quá 2% tổng số kinh phí bồi thường, hỗ trợ của dự án Đối với các dự án thực hiện trên các địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn hoặc đặc biệt khó khăn, dự án xây dựng công trình

hạ tầng theo tuyến hoặc trường hợp phải thực hiện cưỡng chế kiểm đếm thì tổ chức được giao thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được lập dự toán kinh phí tổ chức bồi thường, hỗ trợ, tái định cư của dự án theo khối lượng

* Thông Tư số 37/2014/TT-BTNMT của Bộ Tài Nguyên và Môi Trường quy định chi tiết về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất (Bộ Tài Nguyên & Môi Trường, 2014)

- Chuyển từ đất nông nghiệp sang đất ở

Theo đó, Thông tư quy định rõ việc chuyển mục đích sử dụng từ đất nông nghiệp sang đất ở để tái định cư trong trường hợp thửa đất có nhà ở bị thu hồi còn diện tích đất nông nghiệp không được công nhận là đất ở chỉ được thực hiện khi phần diện tích còn lại của thửa đất thu hồi đủ điều kiện được tách thửa theo quy định của UBND cấp tỉnh nơi có đất thu hồi

Trường hợp trong thửa đất ở thu hồi còn diện tích đất nông nghiệp không được công nhận là đất ở thì hộ gia đình, cá nhân có đất thu hồi được chuyển mục đích sử dụng đất đối với phần diện tích đất đó sang đất ở trong hạn mức giao đất

ở tại địa phương

Tuy nhiên, hộ gia đình, cá nhân khi chuyển mục đích sử dụng đất phải thực hiện nghĩa vụ tài chính theo quy định của pháp luật về thu tiền sử dụng đất; thu tiền thuê đất, thuê mặt nước

Riêng trường hợp phần diện tích còn lại của thửa đất có nhà ở bị thu hồi không đủ điều kiện được tách thửa theo quy định của UBND cấp tỉnh, nơi có đất thu hồi thì cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định thu hồi hoặc người sử dụng đất được tiếp tục sử dụng phần diện tích đất còn lại theo quy hoạch

Theo đó, kinh phí bồi thường, hỗ trợ, tái định cư đối với phần diện tích đất còn lại trong thửa đất có nhà ở không đủ điều kiện được phép tách thửa khi Nhà nước thu hồi đất phải được thể hiện trong phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư

Việc xác định diện tích đất nông nghiệp bị thu hồi để tính hỗ trợ ổn định đời sống phải dựa trên từng quyết định thu hồi đất, không được cộng dồn diện tích đất bị thu hồi của các quyết định thu hồi trước đó

- Bồi thường hỗ trợ đối với cán bộ, công chức, viên chức

Thông tư nêu rõ, quy định, cán bộ, công chức, viên chức (đang làm việc hoặc đã nghi hưu, nghĩ mất sức lao động, thôi việc được hưởng trợ cấp) không thuộc đối tượng quy định tại tại Nghị định số 47/2014/NĐ-CP nhưng đang sử dụng đất nông nghiệp do nhận chuyển quyền sử dụng đất nông nghiệp theo quy định của pháp luật, khi Nhà nước thu hồi đất thì được bồi thường về đất nhưng không được hỗ trợ ổn định đời sống và sản xuất, không được hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiểm việc làm

Đối với hộ gia đình vừa có nhân khẩu là cán bộ, công chức, viên chức (đang làm việc hoặc đã nghỉ hưu, nghỉ mất sức lao động, thôi việc được hưởng trợ cấp) vừa có nhân khấu không phải là cán bộ, công chức, viên chức nhưng đang sử dụng đất nông nghiệp vào mục đích sản xuất nông nghiệp, khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp của hộ gia đình đó thì nhân khẩu không phải là cán bộ, công chức, viên chức được hỗ trợ ổn định đời sống và sản xuất; được hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm, UBND cấp tỉnh căn cứ điều kiện cụ thể tại địa phương quy định mức hỗ trợ cho phù hợp

- Bồi thường đối với các công trình của tổ chức

Đối với các công trình gắn liền với đất do tổ chức, cộng đồng dân cư, cơ

sở tôn giáo đang quản lý sử dụng khi Nhà nước thu hồi đất, UBND cấp có thẩm quyền thu hồi đất tại nơi có đất thu hồi có trách nhiệm thông báo, thời gian, tiến

độ thu hồi đất cho tổ chức, cộng đồng dân cư, cơ sở tôn giáo đang quản lý sử dụng công trình biết để di chuyển tới điểm khác, thời điểm thông báo di chuyển công trình đồng thời với thời điểm thu hồi đất

Đối với các trường hợp tổ chức bị thu hồi nhưng không được bồi thường

về đất, Thông tư nêu rõ: khi nhà nước thu hồi đất của tổ chức mà bị thiệt hại về tài sản do Nhà nước giao quản lý sử dụng; phải di dời đến cơ sở mới thì được sử dụng tiền bồi thường tài sản để đầu tư tại cơ sở mới theo dự án đầu tư được cấp

có thẩm quyền phê duyệt

Tổ chức được Nhà nước giao đất có thu tiền sử dụng đất, thuê đất trả tiền thuê đất đã nộp có nguồn gốc từ ngân sách nhà nước; tổ chức được Nhà nước giao đất không thu tiền sử dụng đất, cho thuê đất trả tiền thuê đất hàng năm khi nhà nước thu hồi không được bồi thường về đất

Đối với dự án đầu tư đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Khung chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư nhưng đến ngày 1/7/2014 phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư đối với toàn bộ dự án chưa được phê duyệt thì Bộ, ngành có dự án đầu tư có trách nhiệm rà soát phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư trình Thủ tướng Chính phủ quyết định

Việc thẩm định các phương án thu hồi, hỗ trợ tái định cư sẽ do Sở Tài Nguyên và Môi trường, Phòng Tài nguyên và Môi trường có trách nhiệm chủ trì, phối hợp với các cơ quan có liên quan thực hiện thẩm định phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư trước khi trình UBND cùng cấp phê duyệt

1.3.3 Thực tiễn bồi thường giải phóng mặt bằng ở Việt Nam

Xuất phát từ điều kiện lịch sử của nước ta, quy luật của sự phát triển và yêu cầu của thực tiễn cho nên giải phóng mặt bằng ở nước ta có từ rất sớm Bản Hiến pháp năm 1959 là văn bản luật đầu tiên đánh dấu cho bước khởi đầu của công tác bồi thường, GPMB

Trong giai đoạn thời chiến và những năm đầu của thời kỳ khôi phục đất nước sau chiến tranh thì việc “bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất” luôn đặt lợi ích chung của cộng đồng lên trước, sẵn sàng hy sinh lợi ích cá nhân Do vậy mà việc bồi thường cho những người có đất bị trưng dụng, thu hồi không có những quy định cụ thể về định mức bồi thường, quyền lợi mà họ sẽ được hưởng mà tuỳ thuộc vào hoàn cảnh cụ thể để đưa ra mức bồi thường một cách tương đối Bên cạnh đó thì việc quản lý công tác bồi thường cũng rất đơn giản, Nhà nước luôn vận động người dân tự điều chỉnh lại ruộng đất hoặc nhường lại một phần ruộng đất cho những người bị thu hồi đất để họ tiếp tục sản xuất

Theo quy luật vận động của sự phát triển, mọi mặt về chính trị - kinh tế -

xã hội nước ta đã từng bước thay đổi, tạo ra bộ mặt mới cho đất nước trên trường quốc tế Công tác giải phóng mặt bằng, lấy địa điểm để thực hiện các dự án phát triển kinh tế, các dự án vì an ninh, quốc phòng, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng đang là điểm nóng và có nhiều vấn đề nảy sinh khi thực hiện công tác này Trong bối cảnh mới như vậy, thì các chính sách của nước ta luôn luôn có sự điều chỉnh để phù hợp với thực tế, đảm bảo quyền và nghĩa vụ của nhà đầu tư cũng như người chịu ảnh hưởng khi Nhà nước thu hồi đất Trên thực tế của việc áp dụng các chính sách về thu hồi, GPMB đã tạo ra những phản ứng không giống nhau về hiệu quả của nó:

Trong những năm qua, chính sách BT-GPMB đã đi vào cuộc sống, tạo mặt bằng cho các dự án xây dựng ở Việt Nam, thu hút nguồn vốn đầu tư, tạo nguồn lực sản xuất, chuyển đổi cơ cấu, phát triển đô thị và đổi mới diện mạo đô thị, nông thôn Có những dự án thu hồi đất, GPMB thành công đã làm cho đời sống của người dân có đất bị thu hồi tốt hơn trước do họ nhận được khoản tiền bồi thường cao, nhận được sự quan tâm hỗ trợ lớn để ổn định đời sống Đồng thời, chủ đầu tư cũng nhanh chóng có được mặt bằng để tiến hành xây dựng, sản xuất, thu hồi vốn nhanh chóng, góp phần phát triển nền kinh tế chung của cả nước và sự tiến bộ xã hội

Nhưng bên cạnh đó, những chính sách về công tác BT-GPMB đã tạo ra không ít những tiêu cực và bất cập Một điều cho thất rằng việc áp dụng chính sách này đối với đất nông nghiệp ở các vùng nông thôn khi Nhà nước thu hồi đất

ít xảy ra tình trạng khiếu kiện, còn đối với đất ở, đất sản xuất kinh doanh đặc biệt

ở những đô thị lớn thì vấn đề áp dụng chính sách gây nhiều bất cập Sự bất cập này thể hiện trên nhiều phương diện (Bộ tài chính và Bộ Tài Nguyên & Môi Trường b, 2008)

Qua báo cáo của các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương có 757 dự án giải tỏa “treo” với tổng diện tích 19.009 ha Các địa phương còn tồn tại nhiều dự

án giải tỏa “treo” gồm: Bình Thuận 133 dự án, Đồng nai 88 dự án, Quảng Ninh 56

dự án, Vĩnh Phúc 33 dự án, Bắc Ninh 32 dự án, Cao Bằng 35 dự án, Hưng Yên 26

dự án, Quảng Nam 21 dự án, Kiên Giang 30 dự án và An Giang 26 dự án

Thống kê có 16.924 hộ dân khiếu nại, tố cáo về GPMB, trong đó kết quả

đã giải quyết được 12.838 hộ (đạt 75,86%), riêng tỉnh Vĩnh Phúc có tổng số đơn thư là 13.203 hộ, đã giải quyết được 10.974 hộ (đạt 83,12%) Nhiều địa phương

đã tập trung giải quyết tốt công tác khiếu nại, tố cáo như: Lạng Sơn, Lào Cai, Vĩnh Long, Tiền Giang đều đạt 100%, Bình Phước 92%, Đăk Nông 82% Bên cạnh đó cũng có một số địa phương chưa thực sự quyết tâm trong công tác giải quyết các đơn thư khiếu nại, tố cáo của dân về GPMB như Điện Biên 9,04%, Phú Thọ 12%, Nam Định gần 25%, An Giang 11%, Cà Mau 23%

Kết quả giải quyết BT-HT: cả nước có 192 dự án (25,30%) với tổng diện tích đã giải quyết là 4.339 ha (22,82%) Bên cạnh đó còn có 148 dự án (19,55%) đang làm thủ tục giải quyết với tổng diện tích 1.720 ha

Kết quả giải quyết những vướng mắc trong công tác TĐC: theo thống kê thì có 61 dự án vướng mắc với tổng số 6.243 hộ dân cần được TĐC, trong đó các địa phương đã tập trung giải quyết TĐC cho 3.661 hộ (58,54%)

Thực hiện chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ trong thời gian qua các địa phương đã tiến hành rà soát và có quyết định hủy bỏ 87 dự án đã thu hồi đất với tổng diện tích 1.087 ha, trong đó: Đồng Nai hủy bỏ 10 dự án (373,98 ha), Hưng Yên hủy bỏ 7 dự án (66,64 ha), Hải Phòng hủy bỏ 10 dự án (50,30 ha), Bắc Ninh hủy bỏ 8 dự án (23,56%)

Tuy nhiên vẫn còn tồn đọng tổng số 433 dự án giải tỏa “treo” với tổng diện tích 12.645 ha chưa có hướng giải quyết

Nguyên nhân chính của thực tế nhiều bất cập này là:

- Công tác quy hoạch sử dụng đất

Chất lượng của các phương án quy hoạch sử dụng đất thấp, chưa sát với tình hình thực tế của địa phương, mang nặng tính chủ quan, áp đặt, chạy theo thành tích đã dẫn đến nhiều khu vực quy hoạch đã được công bố là sẽ thu hồi đất nhưng không biết đến bao giờ mới thực hiện

Có những quy hoạch đúng đắn, phù hợp, cần thiết song lại không có lộ trình thực hiện, không có phân kỳ quy hoạch phù hợp, lại làm một cách nóng vội, ngăn cản việc thực hiện các quyền hợp pháp của người sử dụng đất Có trường hợp lại do ngân sách hạn hẹp không chủ động giải quyết thực hiện dự án

- Phương án BT-TĐC

Việc điều tra, khảo sát lập phương án BT-GPMB chưa tốt, không sát với thực tế, phải làm đi làm lại, kéo dài thời gian thực hiện Quá trình lập phương án BT-HT-TĐC tại một số dự án chưa thật công khai dân chủ (nhiều trường hợp không lấy ý kiến nhân dân khi xây dựng phương án BT), trong thành phần của Hội đồng BT-GPMB không có sự tham gia của đại diện những người có đất bị thu hồi

Giá đất bồi thường trong nhiều trường hợp thấp hơn nhiều so với giá đất chuyển nhượng thực tế trên thị trường, nhất là đối với đất nông nghiệp trong khu vực đô thị Tiền bồi thường đất nông nghiệp thường không đủ để nhận chuyển nhượng diện tích đất nông nghiệp tương tự hoặc không đủ để chuyển sang nghành nghề khác Tiền bồi thường đất ở thường không đủ để mua lại chỗ ở mới

có điều kiện tương tự như chỗ ở cũ Tại vùng giáp ranh giữa các tỉnh, vùng giáp ranh giữa đô thị và nông thôn còn có sự chênh lệch quá lớn về giá BT, HT, gây khiếu kiện kéo dài làm ảnh hưởng đến tiến độ BT-GPMB

Công tác TĐC chưa tốt và thiếu đồng bộ với công tác GPMB, chưa có khu TĐC đã thực hiện thu hồi đất ở Một số khu TĐC không đảm bảo điều kiện tốt hơn hoặc bằng với nơi ở cũ

Việc chăm lo cho cuộc sống của người dân sau khi bị thu hồi đất chưa được quan tâm đầy đủ Nhất là đối với trường hợp đời sống của người dân phụ thuộc hoàn

toàn vào diện tích đất thu hồi, người dân không quan tâm khi đến nơi ở mới

- Công tác tổ chức, quản lý của cơ quan có thẩm quyền và đội ngũ cán bộ chuyên trách

Việc quản lý quy hoạch sau khi được phê duyệt kém, tình trạng dân tự lấn chiếm, tự chuyển mục đích sử dụng đất trái phép không bị xử lý nên khi triển khai quy hoạch thì chi phí bồi thường vượt quá dự kiến ban đầu, không hợp lý về mặt kinh tế trong đầu tư phương án hoặc không đủ khả năng triển khai quy hoạch

Chính quyền một số địa phương chưa tổ chức tốt sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp, các ngành chưa làm tốt công tác tuyên truyền, vận động giải thích cho nhân dân hiểu rõ quy định của pháp luật

Đội ngũ cán bộ làm công tác BT-GPMB gồm nhiều thành viên được trung tập từ các ngành khác nhau, thiếu kinh nghiệm, chưa am hiểu sâu chính sách của pháp luật về đất đai, lúng túng trong công việc giải thích chính sách pháp luật cho nhân dân, thậm chí còn làm trái quy định của pháp luật dẫn đến khiếu nại và phải tạm dừng GPMB

Không ít cán bộ hiểu sai hoặc cố tình vận dụng sai chế độ sở hữu về đất đai, viện dẫn quy định đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước quản lý, dẫn đến áp đặt, tùy tiện coi thường lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất đã được pháp luật công nhân khi tiến hành công tác BT-HT-TĐC

- Người dân có đất bị thu hồi

Người sử dụng đất hoặc do không hiểu pháp luật hoặc do bị kích động hoặc

do cố ý chì hoãn để được BT-HT thêm nên không chấp hành quyết định thu hồi đất Thậm chí liên kết khiếu nại đông người cho cơ quan nhà nước

1.4 Ảnh hưởng của thu hồi đất đến đời sống của người dân

Nước ta bước vào thời kỳ đẩy mạnh CNH, HĐH chính vì vậy việc chuyển dịch mục đích sử dụng đất từ đất nông nghiệp sang đất xây dựng kết cấu

hạ tầng, phát triển công nghiệp, dịch vụ, và xây dựng đô thị tăng nhanh, điều này dẫn đến một bộ phận không nhỏ lao động trong nông nghiệp rơi vào tình trạng không có việc làm hoặc thiếu việc làm trong khi Nhà nước chưa có chính sách đồng bộ để giải quyết việc làm cho số lao động nói trên Do đó thất nghiệp, tăng

trưởng kinh tế, lạm phát là 3 vấn đề quan trọng trong nền kinh tế thị trường đã và đang thể hiện rõ ở nước ta Ba chỉ số này phản ánh một cách khái quát nhất, toàn diện nhất thực trạng nền kinh tế, xã hội của mỗi quốc gia

Hiện nay thất nghiệp, thiếu việc làm đã và đang là mối quan tâm của Chính phủ các nước, các tổ chức kinh tế và mọi người trên thế giới Giải quyết việc làm cho người lao động đang trở thành vấn đề toàn cầu, là một thách thức lớn của mỗi quốc gia trên thế giới, trong đó có Việt Nam Ở Việt Nam, thất nghiệp, thiếu việc làm đang và sẽ là bài toán khó trong quá trình vận động và phát triển của nền kinh tế trên con đường CNH, HĐH đất nước

Vấn đề chuyển dịch mục đích sử dụng đất dẫn đến chuyển dịch lao động cũng đang diễn ra mạnh mẽ cả tự phát và trong quy hoạch ''đất xây dựng kết cấu

hạ tầng phát triển công nghiệp, dịch vụ và xây dựng đô thị tăng tương đối nhanh'' điều này tất yếu dẫn đến một bộ phận không nhỏ lao động nông nghiệp không còn tư liệu sản xuất rơi vào tình trạng thất nghiệp hoặc thiếu việc làm Hiện tượng lao động nông nghiệp có đất bàn giao mất việc làm hoặc bị giảm việc làm

do quá trình đô thị hoá và hình thành các khu công nghiệp tập trung diễn ra mạnh

mẽ nhất là 15 tỉnh thuộc vùng Đồng bằng Sông Hồng

Do tốc độ đô thị hóa nhanh cùng với việc tăng cường đầu tư phát triển công nghiệp và đô thị ở các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương trong những năm gần đây nên một diện tích lớn đất nông nghiệp đã phải chuyển sang để xây dựng các khu công nghiệp, khu đô thị mới và các công trình kết cấu hạ tầng kỹ thuật… Việc chuyển mục đích đối với đất nông nghiệp nêu trên đã ảnh hưởng không nhỏ đến đời sống, việc làm của người dân bị thu hồi đất Theo kết quả điều tra thì trung bình cứ mỗi hộ dân bị thu hồi đất có 1,5 lao động bị mất việc làm

Tại thành phố Hà Nội, chỉ tính trong giai đoạn 3 năm từ 2003 đến 2006 đã

có gần 90.000 lao động bị mất việc làm Tính đến hết năm 2008, Hà Nội có khoảng 300.000 người thất nghiệp do mất đất sản xuất Thành phố đã có nhiều giải pháp như hỗ trợ đào tạo nghề cho một người trong độ tuổi lao động là 3,8 triệu đồng nhưng việc sử dụng khoản hỗ trợ này chưa có hiệu quả cao

Tại thành phố Hồ Chí Minh thì trong vòng năm năm trở lại đây, Thành

phố đã triển khai 412 dự án, diện tích đất đã thu hồi của các hộ dân lên tới 60.203.074 m2; tổng số hộ bị ảnh hưởng là 53.853 hộ, trong đó có 20.014 hộ bị giải tỏa trắng; tổng dự toán chi phí bồi thường cho các hộ dân khi Nhà nước thu hồi đất lên tới hơn 12.300 tỷ đồng Tuy nhiên, nhiều người sau khi nhận tiền bồi thường, tiền hỗ trợ đã sử dụng vào việc mua sắm phương tiện đi lại, vật dụng sinh hoạt chứ không chú tâm đến việc học nghề, giải quyết việc làm Có gia đình trở nên giầu có sau khi nhận tiền bồi thường (có cả tỷ đồng) nhưng chỉ sau một vài năm lại rơi vào tình cảnh khó khăn do thất nghiệp

Trước khi bị thu hồi đất, phần lớn người dân đều có cuộc sống ổn định vì

họ có đất sản xuất, có tư liệu sản xuất mà đất sản xuất, tư liệu sản xuất đó được

để thừa kế từ thế hệ này cho các thế hệ sau Sau khi bị thu hồi đất, đặc biệt là những hộ nông dân bị thu hồi hết đất sản xuất, điều kiện sống và sản xuất của họ

bị thay đổi hoàn toàn Mặc dù nông dân được giải quyết bồi thường bằng tiền, song họ vẫn chưa định hướng ngay được những ngành nghề hợp lý để có thể ổn định được cuộc sống

Chương 2 NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Địa bàn nghiên cứu

Dự án khu công nghiệp Đại Đồng- Hoàn Sơn và cụm công nghiệp Phú Lâm- huyện Tiên Du- tỉnh Bắc Ninh

2.2 Đối tượng nghiên cứu

- Việc thực hiện các chính sách bồi thường GPMB được áp dụng tại dự án xây dựng khu công nghiệp Đại Đồng- Hoàn Sơn, cụm công nghiệp Phú Lâm

- Các tác động ảnh hưởng của việc bồi thường giải phóng mặt bằng phục

vụ thu hồi đất xây dựng khu công nghiệp, cụm công nghiệp đến sử dụng tiền bồi thường, hỗ trợ của các hộ; đến tài sản sở hữu của hộ; thu nhập; việc làm và một

số vấn đề xã hội

2.3 Nội dung nghiên cứu

- Điều kiện tự nhiên- kinh tế xã hội huyện Tiên Du- tỉnh Bắc Ninh

- Công tác bồi thường, hỗ trợ dự án khu công nghiệp Đại Đồng- Hoàn Sơn

và cụm công nghiệp Phú Lâm

- Ảnh hưởng của thu hồi đất đến đời sống của người dân

Các chỉ tiêu đánh giá:

+ Việc sử dụng đất của các hộ trước và sau thu hồi đất

+ phương thức sử dụng tiền bồi thường

+ Tài sản sở hữu của các hộ

+ lao động và việc làm

+ một số vấn đề xã hội khác

- Các giải pháp nhằm góp phần hoàn thiện việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ và nâng cao đời sống, việc làm của người dân có đất bị thu hồi

2.4 Phương pháp nghiên cứu

2.4.1 Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp

Thu thập các thông tin, tài liệu liên quan đến dự án bao gồm: tài liệu về điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội của huyện; các văn bản thành lập dự án; bản đồ

hiện trạng sử dụng đất, bản vẽ trích đo khu đất bị thu hồi tại dự án cụ thể; các văn bản, chính sách có liên quan đến công tác bồi thường, hỗ trợ và giá bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất ở dự án như: khung giá đất của Chính Phủ, giá quy định của UBND tỉnh Bắc Ninh và giá bồi thường được áp dụng cho dự án xây dựng khu công nghiệp Đại Đồng- Hoàn Sơn, cụm công nghiệp Phú Lâm

2.4.2 Phương pháp thu thập số liệu sơ cấp

Số liệu sơ cấp thu thập qua phỏng vấn hộ nông dân có đất bị thu hồi bằng bảng câu hỏi phỏng vấn sâu Chúng tôi lựa chọn điều tra 150 hộ dân có đất bị thu hồi tại hai dự án tương ứng với 150 phiếu điều tra trong đó:

+ khu công nghiệp Đại Đồng- Hoàn Sơn xã Hoàn Sơn: 100 hộ tương ứng

Chỉ tiêu điều tra chính:

+ Tiền bồi thường và việc sử dụng tiền bồi thường của các hộ

+ vấn đề công ăn việc làm, thu nhập của người dân trong vùng bị thu hồi đất, tái định cư của các hộ trước và sau khi bị thu hồi đất

+ Đánh giá thu nhập của hộ trong vùng bị mất đất trước và sau thời điểm thu hồi đất

+ Xác định những vấn đề tồn tại liên quan đến tiền bồi thường, hướng giải quyết công ăn việc làm sau khi mất đất

2.4.3 Phương pháp so sánh

So sánh, phân tích, đối chiếu các chỉ tiêu điều tra chính để xác định xu hướng, mức biến động của các chỉ tiêu trước và sau thu hồi đất Trên cơ sở đó ta đánh giá được các mức thay đổi phát triển hay kém phát triển, hiệu quả hay kém hiệu quả trong quá trình thu hồi đất đối với đời sống người dân hai dự án

2.4.4 Phương pháp phân tích, xử lý số liệu

Các số liệu thống kê được xử lý bằng phần mềm EXCEL