Nghiên Cứu Thành Phần Loài Nấm Đông Trùng Hạ Thảo Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Tây Yên Tử, Huyện Sơn Động, Tỉnh Bắc Giang

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM --- HOÀNG TIẾN CÔNG NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN LOÀI NẤM ĐÔNG TRÙNG HẠ THẢO TẠI KHU BẢO TỒN THIÊN NHIÊN TÂY YÊN TỬ, HUYỆN SƠN ĐỘNG, TỈNH BẮC GIANG

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM -

HOÀNG TIẾN CÔNG

NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN LOÀI NẤM ĐÔNG TRÙNG HẠ THẢO TẠI KHU BẢO TỒN THIÊN NHIÊN TÂY YÊN TỬ, HUYỆN SƠN ĐỘNG, TỈNH BẮC GIANG

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NÔNG NGHIỆP

Thái Nguyên, năm 2010

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

-

HOÀNG TIẾN CÔNG

NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN LOÀI NẤM ĐÔNG TRÙNG HẠ THẢO

TẠI KHU BẢO TỒN THIÊN NHIÊN TÂY YÊN TỬ, HUYỆN SƠN ĐỘNG, TỈNH

BẮC GIANG

Chuyên ngành: Lâm học

Mã số: 60 62 60

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NÔNG NGHIỆP

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS TS PHẠM QUANG THU

Thái Nguyên, năm 2010

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành chương trình đào tạo cao học chuyên ngành Lâm học khoá

16 năm 2008–2010 Được sự đồng ý của Ban Giám hiệu Trường Đại học Nông

lâm Thái Nguyên, tôi tiến hành thực hiện đề tài “Nghiên cứu thành phần loài

nấm Đông trùng hạ thảo tại Khu bảo tồn thiên nhiên Tây Yên Tử, huyện Sơn Động, tỉnh Bắc Giang”

Trong quá trình thực hiện bản luận văn này, tôi đã luôn nhận được sự giúp

đỡ quý báu của các đơn vị, tổ chức; các thầy cô giáo, các nhà khoa học, các đồng nghiệp và các bạn học viên cùng lớp Nhân dịp này, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến các cơ quan và cá nhân:

- Ban Giám hiệu nhà trường, Khoa Sau Đại học và các thầy, cô giáo trong Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên; Ban Lãnh đạo Viện và tập thể cán bộ Phòng Nghiên cứu Bảo vệ thực vật rừng – Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam; Ban Quản lý Khu bảo tồn và đồng bào khu vực Khu bảo tồn thiên nhiên Tây Yên Tử; Lãnh đạo và đồng nghiệp Ban Dân tộc tỉnh Bắc Giang

- Đặc biệt, cho tôi gửi lời cảm ơn chân thành nhất tới PGS.TS Phạm Quang Thu – Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam, người đã trực tiếp hướng dẫn khoa học giúp tôi hoàn thành bản luận văn này

Do hạn chế về nhân lực, tài chính, thời gian và các điều kiện nghiên cứu, cũng như năng lực của bản thân nên bản luận văn này không tránh khỏi những thiếu sót Vì vậy rất mong muốn nhận được những ý kiến đóng góp quý báu của các thầy, cô giáo, các nhà khoa học và đồng nghiệp

Tôi xin trân trọng cảm ơn!

Thái Nguyên, tháng 10 năm 2010

Tác giả Hoàng Tiến Công

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là đề tài nghiên cứu của riêng tôi, những số liệu và kết quả trong luận văn này là hoàn toàn trung thực, chưa hề được sử dụng để bảo

MỤC LỤC Nội dung Trang

TRANG PHỤ BÌA

LỜI CẢM ƠN i

LỜI CAM ĐOAN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT v

DANH MỤC CÁC BẢNG vi

DANH MỤC CÁC HÌNH VÀ BIỂU ĐỒ vii

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG I: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ VÀ KHU VỰC NGHIÊN CỨU 5

1.1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu 5

1.2 Tổng quan khu vực nghiên cứu 16

CHƯƠNG II: NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 26

2.1 Nội dung nghiên cứu 26

2.2 Phương pháp nghiên cứu 26

CHƯƠNG III: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 34

3.1 Kết quả điều tra thu mẫu và giám định nấm Đông trùng hạ thảo tại Khu bảo tồn thiên nhiên Tây Yên Tử, Sơn Động, Bắc Giang 34

3.1.1 Thành phần loài nấm ĐTHT của khu vực nghiên cứu 34

3.1.2 Mô tả đặc điểm hình thái các loài nấm tại Khu BTTN Tây Yên Tử 35

3.2 Đánh giá đa dạng sinh học các loài nấm Đông trùng hạ thảo tại Khu bảo tồn thiên nhiên Tây Yên Tử 48

3.2.1 Đa dạng về thành phần loài, tần suất xuất hiện 48

3.2.2 Đa dạng về phân bố 50

3.2.3 Đa dạng về ký chủ 60

3.2.4 Đa dạng về giá trị sử dụng và giá trị dược liệu 63

3.3 Nghiên cứu đặc điểm sinh học của loài nấm Isaria tenuipes 64

3.3.1 Phân lập thuần khiết nấm 64

3.3.2 Nghiên cứu ảnh hưởng của nhiệt độ không khí đến sự sinh trưởng của hệ sợi nấm Isaria tenuipes 65

3.3.3 Nghiên cứu ảnh hưởng của độ ẩm không khí đến sự sinh trưởng

của hệ sợi nấm Isaria tenuipes 66

3.3.4 Nghiên cứu ảnh hưởng của pH môi trường đến sự sinh trưởng của hệ sợi nấm Isaria tenuipes 68

3.3.5 Nghiên cứu ảnh hưởng của môi trường dinh dưỡng tới sinh trưởng của hệ sợi Isaria tenuipes 69

3.4 Đề xuất hướng bảo tồn, phát triển và khai thác, sử dụng một số loài nấm quý 71

3.4.1 Nguyên tắc quản lý và bảo tồn 72

3.4.2 Các giải pháp cụ thể 73

KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KHUYẾN NGHỊ 77

Kết luận 77

Tồn tại 77

Khuyến nghị 78

TÀI LIỆU THAM KHẢO 79

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1-1 Chi tiết dân số, dân tộc thuộc Khu BTTN Tây Yên Tử 21

Bảng 1-2 Nghề nghiệp và số hộ nghèo Khu BTTN Tây Yên Tử 22

Bảng 3-1 Phân loại thành phần loài nấm Đông trùng hạ thảo

thu được tại Khu BTTN Tây Yên Tử

34

Bảng 3-2 Tổng hợp số lượng thành phần loài và tần suất xuất hiện của

nấm ĐTHT thu được tại khu vực nghiên cứu

49

Bảng 3-3 Tổng hợp phân bố theo loại hình rừng của các

loài nấm ĐTHT thu được tại khu vực nghiên cứu

51

Bảng 3-4 Tổng hợp phân bố theo độ cao của các loài nấm

Đông trùng hạ thảo thu được tại khu vực nghiên cứu

54

Bảng 3-5 Tổng hợp phân bố theo độ tàn che của các

loài nấm ĐTHT thu được tại khu vực nghiên cứu

Bảng 3-8 Bảng xác định loài nấm ĐTHT ký sinh trên bộ côn trùng ký

chủ, thu được tại Khu BTTN Tây Yên Tử

62

Bảng 3-9 Phân loại giá trị sử dụng của các loài nấm ĐTHT thu được tại

Khu BTTN Tây Yên Tử

DANH MỤC CÁC HÌNH VÀ BIỂU ĐỒ

Hình 4a: Mẫu nấmAkanthomyces novoguineensis 38

Hình 5b: Chi tiết thể quả nấm Cordyceps oxycephala 39

Hình 6a: Mẫu nấm Cordyceps nutans còn non 41

Hình 7b: Chi tiết thể quả nấm Cordyceps sphecocephala 42

Hình 9b: Chi tiết thể quả nấm Cordyceps myrmecophila 44

Hình

11a:

Hình

12a:

Hình 13: Mẫu nấm Gibellula sp 48

Hình 14: Biểu đồ tần suất xuất hiện của các loài nấm ĐTHT thu được 50

Hình 15: Biểu đồ nấm ĐTHT thu được theo loại hình rừng 52

Hình 16: Biểu đồ phân bố nấm ĐTHT thu được theo độ cao 55

Hình 17 Biểu đồ phân bố nấm ĐTHT thu được theo độ tàn che 58

Hình 18 Biểu đồ tỷ lệ % thành phần côn trùng ký chủ của các loài

nấm ĐTHT thu được

61

Hình 19: Đặc điểm của hệ sợi nấm Isaria tenuipes dưới ảnh hưởng

của nhiệt độ không khí

65

Hình 20: Đặc điểm của hệ sợi nấm Isaria tenuipes dưới ảnh hưởng

của độ ẩm không khí

67

Hình 21: Đặc điểm của hệ sợi nấm Isaria tenuipes dưới ảnh hưởng

của pH môi trường

68

Hình 22: Đặc điểm của hệ sợi nấm Isaria tenuipes dưới ảnh hưởng

của môi trường dinh dưỡng

70

MỞ ĐẦU

* Đặt vấn đề

Nấm là một mắt xích quan trọng, có liên quan đến chu trình tuần hoàn vật chất, chuyển hoá năng lượng của hệ sinh thái, ngoài ra nấm còn có vai trò lớn trong nền kinh tế, xã hội và đời sống của con người Nấm phân bố trên toàn thế giới và phát triển ở nhiều dạng môi trường sống khác nhau, kể cả sa mạc Đa phần các nấm đều không thể nhìn thấy được bằng mắt thường, chúng sống phần lớn ở trong đất, chất mùn, xác sinh vật chết, cộng sinh hoặc kí sinh trên cơ thể động, thực vật và nấm khác Cùng với vi khuẩn, nấm là sinh vật phân hủy chính

ở hầu hết hệ sinh thái trên cạn và có cả dưới nước, bởi vậy nên chúng có vai trò quan trọng các chu trình sinh địa hóa và ở nhiều lưới thức ăn

Ngoài các loại nấm có hại, nấm bệnh và nấm có độc tố, nhiều loài nấm còn lại có vai trò rất lớn đối với đời sống con người Chúng được ứng dụng rất rộng rãi trong đời sống lẫn sản xuất, nhiều loài được sử dụng trong công nghệ thực phẩm, sử dụng làm thức ăn hoặc trong quá trình lên men Ngoài ra nấm còn được dùng để sản xuất chất kháng sinh, hoóc môn trong y học và nhiều loại enzym Một số loại nấm được sử dụng để kích thích hoặc trong các nghi lễ truyền thống với vai trò tác động lên trí tuệ và hành vi của con người Nhiều loại nấm đã được sử dụng trong y học truyền thống hàng ngàn năm nay Những loại nấm như nấm múa, nấm Hương (Đông cô), nấm Chaga, nấm Linh chi, nấm Phục linh, nấm Đông trùng hạ thảo (ĐTHT) đã được tập trung nghiên cứu bởi khả năng chống ung thư, chống virus và tăng cường hệ miễn dịch Trong các loài nấm đã được sử dụng trong y học, thì loài nấm Đông trùng hạ thảo với loài đại

diện Cordyceps sinensis, được coi là một dược liệu quý hiếm và đã được sử dụng

ở Trung Quốc từ lâu

Nấm Đông trùng hạ thảo (còn gọi là Đông trùng thảo, Trùng thảo hay Hạ thảo đông trùng) là các loài nấm ký sinh trên sâu non, nhộng hoặc sâu trưởng thành của một số loài côn trùng Vào mùa đông, sâu non, sâu trưởng thành của

một số loài nằm dưới đất hoặc ở trên mặt đất, bị nấm ký sinh côn trùng xâm nhiễm và sử dụng các chất trong cơ thể côn trùng làm thức ăn, làm cho côn trùng chết Giai đoạn này nhiệt độ và ẩm độ không khí thấp, nấm ký sinh ở dạng hệ sợi Đến mùa hè, nhiệt độ và ẩm độ không khí cao, nấm chuyển giai đoạn, hình thành thể quả và nhú lên khỏi mặt đất nhưng gốc vẫn dính liền vào thân sâu Vì mùa đông nấm ký sinh trên sâu, mùa hạ mọc thành cây nấm nên có tên là Đông trùng hạ thảo, người ta thường đào lấy cả xác sâu và nấm để làm thuốc Theo đông y Trung Quốc, nấm Đông trùng hạ thảo có tác dụng chữa nhiều bệnh như

bệnh về phổi, về thận, đổ mồ hôi trộm, đau lưng, yếu sinh lý…[2]

Tại Việt Nam, những nghiên cứu về thành phần loài nấm Đông trùng hạ

thảo được công bố vào năm 1996 và 2001, có 03 loài nấm thuộc chi Cordyceps,

đó là Cordyceps sinensis, Cordyceps militaris và Cordyceps sabrolifera (Trịnh

Tam Kiệt, 2001) và 03 loài mới được phát hiện cho khu hệ nấm Việt Nam đó là

phần hóa học và giá trị dược liệu chưa được nghiên cứu nhiều, từ các nguồn tài liệu khác nhau, các nhà khoa học đã khẳng định nấm Đông trùng hạ thảo là một dược liệu quý và hiếm Nhiều bài thuốc có giá trị liên quan đến Đông trùng hạ thảo đã được lưu truyền để chữa các bệnh nan y và tăng cường sức khỏe Từ những thông tin nêu trên, việc nghiên cứu hệ thống về nấm Đông trùng hạ thảo ở Việt Nam là rất cần thiết, vừa có ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Khu bảo tồn thiên nhiên (BTTN) Tây Yên Tử thuộc địa phận tỉnh Bắc Giang, được đánh giá là một trong những khu bảo tồn thiên nhiên tiêu biểu [6] Ngoài hệ động vật và các loài cây gỗ lớn phong phú, ở đây còn có nguồn dược liệu quí như ba kích, nấm linh chi, nấm đông trùng hạ thảo… Về loài nấm Đông trùng hạ thảo tại Khu BTTN Tây Yên Tử, năm 2001 Trịnh Tam Kiệt và các đồng

sự có ghi nhận về phân bố trên địa bàn; năm 2009, Phạm Quang Thu công bố về

phát hiện loài nấm ĐTHT Cordyceps nutans Pat trên khu vực này [8] Nhưng

những nghiên cứu đó chưa nêu được hết về thành phần loài, đặc điểm sinh học cũng như giá trị dược liệu, giá trị kinh tế mà nguồn dược liệu này có thể đem lại cho đồng bào sinh sống quanh vùng…

Với mong muốn được đóng góp một phần công sức nhỏ bé vào việc xây dựng danh mục nguồn gen các loài nấm Đông trùng hạ thảo, bảo tồn đa dạng sinh học và đề xuất biện pháp bảo tồn phát triển, sử dụng bền vững nguồn dược liệu quí trong nước Mở ra một hướng đi mới trong việc phát triển kinh tế, xã hội của địa phương, của đồng bào dân tộc thiểu số sống ven Khu BTTN Tây Yên

Tử

Được sự cho phép của Trường Đại học Nông lâm Thái Nguyên và sự hướng dẫn của PGS TS Phạm Quang Thu – Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt

Nam Tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu thành phần loài nấm Đông

trùng hạ thảo tại Khu bảo tồn thiên nhiên Tây Yên Tử, huyện Sơn Động, tỉnh Bắc

* Mục tiêu, đối tượng, giới hạn nghiên cứu và ý nghĩa của đề tài

- Mục tiêu của đề tài

+ Xác định được thành phần loài, một số đặc điểm sinh học cơ bản nấm Đông

trùng hạ thảo tại Khu bảo tồn thiên nhiên Tây Yên Tử, Sơn Động, Bắc Giang + Đề xuất biện pháp bảo tồn phát triển, sử dụng bền vững nguồn được liệu quí trên địa bàn Khu BTTN Tây Yên Tử huyện Sơn Động, tỉnh Bắc Giang

- Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là các loại nấm ĐTHT tại Khu bảo tồn thiên nhiên Tây Yên Tử

- Giới hạn nghiên cứu

+Về địa điểm: Đề tài chỉ nghiên cứu trên địa phận Khu BTTN Tây Yên Tử

thuộc huyện Sơn Động, tỉnh Bắc Giang

+Về đối tượng nghiên cứu: Thành phần các loại nấm ĐTHT trên địa phận Khu

BTTN Tây Yên Tử, huyện Sơn Động, tỉnh Bắc Giang Nghiên cứu đặc điểm sinh học trong nuôi cấy thuần khiết chỉ tiến hành với loài nấm có giá trị dược liệu cao

+Về nội dung nghiên cứu: Chỉ tập trung nghiên cứu về thành phần loài, đặc

điểm sinh học, sinh thái loài nấm ĐTHT và đề xuất một số biện pháp quản lý, bảo vệ và phát triển nguồn nấm này

- Ý nghĩa của đề tài

+ Ý nghĩa khoa học: xác định được sự phân bố các loài nấm Đông trùng hạ thảo

tại nước ta; xác định được thành phần loài cũng như đặc điểm sinh thái học của các loài nấm Đông trùng hạ thảo trên địa bàn Khu BTTN Tây Yên Tử

+ Ý nghĩa thực tiễn: bổ sung vào danh mục nguồn gen các loài nấm Đông trùng

hạ thảo tại nước ta; đề xuất biện pháp bảo tồn phát triển, sử dụng bền vững nguồn dược liệu quí trong nước; tìm ra hướng đi mới trong việc phát triển kinh

tế, xã hội của địa phương, của đồng bào dân tộc thiểu số sống ven Khu BTTN Tây Yên Tử

CHƯƠNG I TỔNG QUAN VẤN ĐỀ VÀ KHU VỰC NGHIÊN CỨU

1.1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu

1.1.1 Tình hình nghiên cứu ở ngoài nước

1.1.1.1 Nghiên cứu về phân loại, thành phần loài nấm Đông trùng hạ thảo

Các loài nấm ký sinh côn trùng chủ yếu thuộc họ Cordycipitaceae Dựa

trên đặc điểm hình thái cũng như đặc điểm về cấu trúc phân tử, các loài nấm

thuộc họ này bao gồm các chi chủ yếu là: Cordyceps, Elaphocordyceps,

khác nhau trên toàn thế giới [13]

Mao X.L (2000) đã mô tả đặc điểm hình thái, công dụng và ảnh minh họa

cho 13 loài nấm thuộc chi Cordyceps phân bố ở Trung Quốc, đó là các loài:

(Ehrenb.) Link., C sinensis (Berk.) Sacc., C sobolifera (Hill.) Berk Et Br.,

Sung Jae Mo (2000) đã mô tả đặc điểm hình thái và hình ảnh của 25 loài

nấm thuộc chi Cordyceps phân bố ở Hàn Quốc, bao gồm các loài sau: Cordyceps

Tại Nhật Bản, Tsuguo Hongo và Masana Izawa (1994) đã mô tả và giới

thiệu bằng hình ảnh 33 loài nấm Đông trùng hạ thảo thuộc chi Cordyceps, đó là các loài: Cordyceps agriota, C longissima, C yakushimensis, C sobolifera, C

heteropoda, C tricentri, C coccidiicola, C nutans, C pruinosa, C crinalis, C militaris, C takaomontana, C neovolkiana, C nakazawai, C purpureostromata,

C ferruginosa, C nigripoda, C roseostromata, C annullata, C clavata, C atrovirens, C gracilioides, C michiganensis., C subssesilis, C stylophora, C macularis, C discoideocapitata, C sphecocephala, C japonensis, C japonica,

Như vậy, thành phần loài nấm Đông trùng hạ thảo khá phong phú ở trên các vùng sinh thái khác nhau và có nhiều loài có phạm vi phân bố rộng, có nhiều loài có đặc điểm phân bố đặc hữu cho từng vùng

1.1.1.2 Nghiên cứu về thành phần hóa học của nấm Đông trùng hạ thảo:

Trong các loài nấm Đông trùng hạ thảo, loài nấm Cordyceps sinensis,

về phân loại, thành phần hóa học và giá trị dược liệu Các phân tích hoá học cho

thấy trong sinh khối (biomass) của Đông trùng hạ thảo Cordyceps militaris có 17

a xít amin khác nhau, D-mannitol, lipit và nhiều nguyên tố khoáng (Se, Zn, Cu ) Quan trọng hơn là trong sinh khối có nhiều chất có hoạt tính sinh học, mà các nhà khoa học phát hiện được nhờ các tiến bộ của ngành hoá học các hợp chất

tự nhiên Theo số liệu của Viện sinh thái ứng dụng thuộc Viện Hàn lâm khoa học

Trung Quốc, thành phần hóa học của thể quả nấm Cordyceps militaris như sau:

+ Protein chiếm 40,69%

+ Các loại vitamin: vitamin A (34,7 mg/gam), vitamin B1 (13,0 mg/gam), vitamin B6 (62,2 mg/gam), vitamin B12 (70,3 mg/gam), vitamin B3 (42,9 mg/gam);

+ Các nguyên tố khoáng: Se (0,44 ppm), Zn (130,0 ppm), Cu (29,15 ppm),

+ Hợp chất hóa học và nhóm hợp chất quan trọng: cordycepin (1,52%),

cordycepic axit (11,8%), polychaccarit (30%),

Hợp chất cordycepin là một hợp chất quan trọng, quyết định phẩm chất,

chất lượng của nấm Đông trùng hạ thảo (Mina Masuda et al., 2005) Cordycepin

(3’-deoxyadenosine) là một dạng nucleotide có hoạt tính sinh học phổ rộng, thường được chuyển đổi thành 5’-mono, di và triphosphate, hợp chất này ức chế

sự hoạt động của quá trình sinh tổng hợp mới của các tế bào ung thư [21] Những nghiên cứu của Trung Quốc, Hàn Quốc và Mỹ tập trung chủ yếu vào tuyển chọn và nâng cao hàm lượng cordycepin trong thể quả hoặc trong dịch nuôi cấy hệ sợi Khi nuôi cấy hệ sợi trên môi trường lỏng, nấm đã sản sinh ra cordycepin, hàm lượng đạt 26,8 mg/lít Nếu cung cấp đủ lượng oxy cho quá trình nuôi cấy, hàm lượng này được tăng lên nhiều từ 114,8 đến 167,5 mg/lít (Xian-Bing Mao và Jian-Jiang Zhong, 2004) Tuy nhiên sản lượng cordycepin thu được

từ thể quả nấm phụ thuộc vào khối lượng theo thể tích dung môi chiết xuất, thời gian chiết xuất và nồng độ của cồn làm dung môi [31] Sản lượng đạt cực đại khi

sử dụng cồn có nồng độ 20,21%, thời gian chiết xuất là 101,88 phút, khối lượng

dung môi là 33,13 ml/gam thể quả nấm (Jiang-Feng Song et al., 2007) [16]

Như vậy qua phần phân tích ở trên, hợp chất cordycepin là một hợp chất

quan trọng, quyết định phẩm chất, chất lượng của nấm Đông trùng hạ thảo

1.1.1.3 Nghiên cứu về giá trị dược liệu của nấm Đông trùng hạ thảo

Theo các ghi chép về đông dược cổ, tên “Đông Trùng Hạ Thảo” được ghi chép là vị thuốc lần đầu trong cuốn bản thảo cương mục đời Minh của Lý Thời Trân Dược tính theo Đông Y là vị ngọt, tính ấm, hơi độc Nó nhập vào kinh Phế

và kinh Thận Tác dụng là bổ hư, kích phát nguyên khí, trừ ho, hoá đàm Do đó,

nó trị khó thở và ho do chứng đàm thấp; trị khó thở do hư nhược, ho do lao tổn,

ho ra máu, đổ mồ hôi tự nhiên hay ra trộm về đêm; trị dương nuy hay bất lực tình dục và di tinh; trị đau thắt lưng và đầu gối, bổ hư trong thời gian bình phục một cơn bệnh…Vì vậy, các sách y học cổ truyền của Trung Quốc từ xa xưa luôn

coi Đông trùng hạ thảo là vị thuốc có tác dụng “Bổ phế ích can, bổ tinh điền tuỷ, chỉ huyết hoá đàm”, “Bổ phế ích thận, hộ dưỡng tạng phủ”, “Tư âm tráng dương, khư bệnh kiện thân”; là loại thuốc “Tư bổ dược thiện”, có thể chữa được

“Bách hư bách tổn”

Cũng theo y học Trung Quốc, nấm Đông trùng hạ thảo đã được dùng để điều trị thành công các chứng rối loạn lipit máu, viêm phế quản mạn, hen phế quản, viêm thận mạn tính, suy thận, rối loạn nhịp tim, cao huyết áp, viêm mũi dị ứng, viêm gan B mạn tính, ung thư phổi và thiểu năng sinh dục Tại Viện nghiên cứu nội tiết Thượng Hải (Trung Quốc), nấm Đông trùng hạ thảo đã được dùng

để chữa liệt dương có hiệu quả tốt

Những năm gần đây, rất nhiều tính chất dược lý của loài nấm này được nghiên cứu một cánh khoa học và đã được công bố trên các tạp chí chuyên ngành, được thể hiện thông qua một số công trình tiêu biểu như sau:

Nan J.X và đồng tác giả (2001), chứng minh nấm Đông trùng hạ thảo

Tác dụng chống ung thư được đề cập đến trong nhiều công trình nghiên cứu của các tác giả ở nhiều quốc gia trên thế giới Dịch chiết từ thể quả

màng trong tĩnh mạch rốn là HT1080 và B16-F10 do có khả năng chống lại sự tạo thành các mạch máu mới bằng cách giảm sự biểu hiện của bFGF, một trong những nhân tố kích thích quá trình này Do có vai trò kìm hãm quá trình tạo thành các mạch máu mà có thể ngăn chặn được quá trình di căn và sự phát triển

của tế bào ung thư (Yoo H.S et al., 2004) [32] Dịch chiết nấm Đông trùng hạ

thảo có tác dụng kìm hãm sự phát triển của tế bào ung thư vú, ung thư phổi (Ahn

Y.J et al., 2001) Dịch chiết bằng nước ấm nấm Cordyceps militaris có tác dụng

kìm hãm sự phát triển của dòng tế bào ung thư máu ở người bằng cách gây ra hiện tượng tự chết của các tế bào thông qua sự hoạt hoá enzym caspase-3 (Lee

H et al., 2006)[19] Thí nghiệm của Kim G.Y và đồng tác giả (2006) cũng cho

kết quả tương tự với khả năng điều trị ung thư máu của dịch chiết từ nấm

nấm này để thử nghiệm trên các dòng tế bào bình thường và các dòng tế bào ung thư Kết quả cho thấy hai dòng tế bào K562 (tế bào ung thư máu-leukemia) và Du145 (tế bào ung thư tuyến tiền liệt-prostate carcinoma) bị ức chế mạnh bởi dịch chiết bằng dung môi butanol

Chống lão hoá, chống các chứng viêm tấy được thể hiện trong công trình nghiên cứu của Won S.Y và Park E.H (2005)[30] Ahn Y.J và đồng tác giả (2000) cho rằng nấm Đông trùng hạ thảo có tác dụng chống viêm nhiễm kìm hãm sự phát triển của một số virut, vi khuẩn và nấm[11] Ngoài ra nấm Đông

trùng hạ thảo Cordyceps militaris còn có tác dụng kìm hãm sự oxy hoá của lipit,

lipoprotein và lipoprotein tỷ trọng thấp (Klaunig J.E và Kamendulis L.M., 2004)[18]

Một ví dụ cụ thế về hiệu quả của Đông trùng hạ thảo: vào những năm đầu thập niên 80 của thế kỷ 20, ba nữ vận động viên điền kinh Trung Hoa đã đạt 3 kỷ lục thế giới mới suốt trong các kỳ thi ở các cự ly 1.500m, 3.000m và 10.000m nhờ có sử dụng Đông trùng hạ thảo Huấn luyện viên Ma Zunren của 3 nữ vận động viên này khẳng định, Đông trùng hạ thảo giúp cho sự tập luyện của các vận động viên thêm mạnh mẽ và dẻo dai, đồng thời làm giảm nhanh căng thẳng (stress) Sau những thành công vang dội của vận động viên Trung Hoa, trên các đấu trường quốc tế trong thực đơn ăn uống có thêm nấm Đông trùng hạ thảo Từ đầu thập kỷ 90 của thế kỷ trước, các nước phương Tây mà tiêu biểu là Hoa Kỳ

đã quan tâm và có những nghiên cứu về loại nấm này

1.1.1.4 Nghiên cứu về nuôi trồng thể quả trên giá thể và nuôi cấy sinh khối

Mỹ Tại Trung Quốc có các trang trại lớn chuyên nuôi trồng loài nấm này ở các tỉnh: Thượng Hải, Quảng Châu, Chiết Giang, An Huy, Giang Tô Chỉ tính một trang trại nuôi trồng loài nấm này tại Kaiping, Quảng Châu, sản lượng một năm thu được 100.000 kg sản phẩm Sản phẩm nấm Đông trùng hạ thảo từ nuôi trồng nhân tạo đã có mặt ở nhiều nước trên thế giới, kể cả các nước phương Tây và

mang lại lợi nhuận cao cho các doanh nghiệp và người nuôi trồng nấm (Li Cui et

al., 2008) [20] Tại Thái Lan, Patcharaporn Wongsa và đồng tác giả (2005), đã nghiên cứu phân lập và sự sinh trưởng của hệ sợi và hình thành bào tử chồi của

nấm Cordyceps unilateralis ký sinh kiến Môi trường PDA (Potato Dextrose

Agar), PYEG (Peptone Yeast Extract Glucose), CSA (Carrot extract Sucrose Agar) và môi trường MEA (Malt Extract Agar) được dùng để phân lập và nuôi cấy hệ sợi [25]

Jae Sung Kim và đồng tác giả (2006), tại Hàn Quốc, đã sử dụng nhộng

tằm để nuôi trồng thể quả nấm Cordyceps militaris [15] Nhộng tằm được đựng

trong trong các lọ nuôi cấy, khử trùng ở 1210C trong thời gian 90 phút, để nguội, cấy giống nấm, 20 ngày sợi nấm ăn kín toàn bộ giá thể, trong điều kiện nhiệt độ 20-250C, cường độ ánh sáng 500-700 lux đã hình thành mầm thể quả Nuôi cấy thu sinh khối hệ sợi cũng được các tác giả tiến hành trên môi trường dinh dưỡng lỏng với thành phần như sau: 40 g/lít đường glucose, 10 g/lít cao nấm men, 0.5 g/lít KH2PO4, 0.5 g/lít K2HPO4:3H2O, và 0.5 g/lít MgSO4.7H2O

Hai loài Cordyceps sinensis (Berk.) Sacc và Cordyceps militaris (L ex

Fr.) Link được tập trung nghiên cứu nuôi trồng thể quả và nuôi cấy sinh khối hệ sợi nhiều nhất (Russell R., Paterson M., 2008) [26] Duck-Hyun Cho và đồng tác giả (2000), tại Hàn Quốc, đã tiến hành nghiên cứu sự sinh trưởng của hệ sợi của

3 chủng ký hiệu là CHO-7208; CHO-7845; CHO-7846 của loài Cordyceps

Kết quả cho thấy sự sinh trưởng của hệ sợi của các chủng khác nhau là khác

nhau trong nuôi cấy thuần khiết Chỉ có 2 chủng CHO-7208 và CHO-7846 hình

thành thể quả khi sử dụng sâu non Allomyrina dichotoma Linnaeus làm giá thể

Chiều dài của thể quả đạt 51-56 mm sau 27 ngày nuôi cấy [12]

Tại thành phố Hayward, bang California, Mỹ, Công ty công nghệ sinh học

BIOKEN đã nuôi trồng quy mô công nghiệp loài nấm Cordyceps militaris Sản

phẩm được tiêu thụ trong nước và thị trường quốc tế

Hiện nay việc sử dụng trở nên rộng rãi hơn khi người Trung Hoa bắt đầu nuôi cấy trên nền gạo để cung cấp sản phẩm với nhiều dạng sử dụng: bột khô, thuốc nước hoặc ly trích trong rượu và lên men sợi nấm

1.1.1.5 Thị trường và giá

Wang Youwei (2007), công ty trách nhiệm hữu hạn Công nghệ Baoli, Laoning, Trung Quốc phân tích về thị trường thực phẩm chức năng và nấm

dân trên toàn thế giới đã được cải thiện nên thị trường thực phẩm chữa bệnh có tiềm năng rất lớn [29] Giá trị sản xuất các mặt hàng thực phẩm chữa bệnh đạt 70

tỷ nhân dân tệ ở Trung Quốc năm 2004 Nhật bản đạt mỗi năm 3,6 tỷ USD trong những năm 1990 Mỹ đạt mỗi năm 3,5 tỷ USD trong những năm 1990 Các sản

phẩm thực phẩm chức năng và thuốc từ Cordyceps militaris chiếm thị phần lớn Một số ví dụ về giá sản phẩm được sản xuất từ nguồn nguyên liệu Cordyceps

công ty Zeolite với giá 41,95 USD/lọ, 90 viên/lọ, 650 mg/viên Cordygen5 với giá 19,95 USD/lọ 90 viên

Tại một của hàng Đông dược có uy tín ở Côn Minh, Trung Quốc, giá cho 5g đông trùng hạ thảo lên tới gần 500 nhân dân tệ (khoảng 1 triệu đồng Việt Nam, năm 2005)

Gần đây, một Công ty trách nhiệm hữu hạn thuộc Sở nghiên cứu kỹ thuật Sinh vật Trùng Khánh (Trung Quốc) đã nghiên cứu, ứng dụng công nghệ hiện

đại tinh chế được Đông trùng hạ thảo từ thiên nhiên mà vẫn giữ nguyên được những tính năng của nó tạo ra viên nang Trùng thảo tinh Trong đó, mỗi viên nang chứa 100% Đông trùng hạ thảo tinh chất Viên nang có tác dụng rất tốt, đặc biệt trong dưỡng tinh cho nam giới, giúp nâng cao sức đề kháng và tăng cường miễn dịch của cơ thể, giúp cải thiện tuần hoàn máu, bổ thận, hỗ trợ trong điều trị một số bệnh về tim mạch, về đường hô hấp và đường tiêu hóa Hiện nay, sản phẩm Viên nang Trùng thảo tinh đã có mặt ở Việt Nam

1.1.2 Tình hình nghiên cứu ở trong nước

1.1.2.1 Nghiên cứu về thành phần loài nấm ký sinh côn trùng và nấm Đông trùng hạ thảo

Những năm gần đây, trước sự phát triển của khoa học và kỹ thuật, các loài

nấm ký sinh côn trùng như Beauveria bassiana, Metarhizium anisopliae đã

được nghiên cứu về những vấn đề khác nhau như điều tra thành phần loài, loài sâu bị ký sinh, phân lập và nuôi cấy trong phòng thí nghiệm và đặc biệt là nhân sinh khối, tạo chế phẩm để phòng trừ một số loài sâu hại đối với cây nông

nghiệp và cây lâm nghiệp Phân lập và sử dụng nấm Beauveria để phòng trừ mọt hại nông sản (Lê Doãn Diên et al., 1994) [1] Nghiên cứu sản xuất với quy mô

công nghiệp và thử nghiệm trên diện rộng chế phẩm nấm ký sinh côn trùng

của (Phạm Thị Thùy et al., 1994) [9].

Nghiên cứu về thành phần loài: Trịnh Tam Kiệt (1996), Trịnh Tam Kiệt và đồng tác giả (2001) đã nêu danh mục các loài nấm Đông trùng hạ thảo có ở Việt

Nam thuộc họ Clavicipitaceae có 3 loài thuộc chi Cordyceps đó là Cordyceps

(Hill) Berk & Br Các tác giả đã ghi nhận nấm Đông trùng hạ thảo có phân bố ở các tỉnh của Việt Nam như: Lai Châu, Lào Cai, Yên Bái, Tuyên Quang, Bắc Cạn, Thái Nguyên, Lạng Sơn, Quảng Ninh, Bắc Giang, Hà Nội, Ninh Bình,

Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Đà Nẵng, Quảng Nam, Lâm Đồng, Khánh Hòa, Ninh Thuận, Bình Thuận, Tây Ninh [3, 4] Năm 2009, Phạm Quang Thu đã phát hiện thêm hai loài nấm Đông trùng hạ thảo mới cho khu hệ nấm ở Việt Nam có

phân bố ở Bắc Giang và Vĩnh Phúc, đó là loài nấm: Cordyceps nutans và

hiện thêm loài nấm Đông trùng hạ thảo Cordyceps talaomontana, đưa tổng số

loài nấm Đông trùng hạ thảo được phát hiện ở Việt Nam lên 6 loài

1.1.2.2 Nghiên cứu về thành phần hóa học và giá trị dược liệu của nấm Đông trùng hạ thảo

Đỗ Tất Lợi (1977) cho rằng Đông trùng hạ thảo là một vị thuốc bổ, dùng

để chữa trị thần kinh suy nhược, chữa ho, ho lao, bổ tinh khí, chữa đau lưng, bổ thận Liều dùng 6-12 gam với hình thức ngâm rượu [5]

Nguyễn Lân Dũng, Dương Văn Hợp và Nguyễn Thế Hải (2005) đã tổng quan các tài liệu nghiên cứu của Trung Quốc, Hàn Quốc và tài liệu ở các nước

phương Tây về giá trị dược liệu của loài nấm Đông trùng hạ thảo Cordyceps

bệnh khác nhau nên các tác giả đã gọi nấm Đông trùng hạ thảo là thần dược [2]

Nguyễn Khánh Toàn (2008) đưa ra một số bài thuốc có nấm Đông trùng

hạ thảo như sau [10]:

* Rượu trùng hạ thảo nhân sâm: Đông trùng hạ thảo và nhân sâm lượng

bằng nhau, ngâm trong rượu tốt, mỗi ngày uống một chén nhỏ Công dụng: bổ thận, tráng dương dùng cho người bị suy nhược, liệt dương

* Canh đông trùng hùng áp: Đông trùng hạ thảo 10g, vịt đực 1 con, rượu

trắng, gừng tươi, hạt tiêu, gia vị vừa đủ Vịt làm thịt rồi bỏ Đông trùng hạ thảo vào trong bụng, hầm nhừ, cho gia vị, ăn thịt, uống nước, mỗi tuần một lần Công dụng: bổ hư, trợ dương dùng cho người bị liệt dương, suy giảm ham muốn tình dục

1.1.2.3 Nghiên cứu về nuôi trồng thể quả

Trần Văn Mão (2002) đã nêu sơ bộ về môi trường nhân giống, kỹ thuật

nuôi trồng thể quả và nuôi cấy sinh khối hệ sợi nấm Cordyceps sinensis [7] Tuy

nhiên, những thông tin này đều tập hợp từ các nguồn tài liệu tham khảo của Trung Quốc

Trong 02 năm qua (2008-2009) tại viện Khoa học lâm nghiệp Việt Nam, Phạm Quang Thu tiến hành nghiên cứu nuôi trồng thể quả nấm Đông trùng hạ thảo trong phòng thí nghiệm Thí nghiệm với nhiều loại giá thể khác nhau để tìm

ra được công thức hiệu quả nhất để có thể nhân rộng việc nuôi cấy nhân tạo loài nấm này tại Việt Nam

1.1.3 Nhận xét đánh giá từ các công trình nghiên cứu ở trong và ngoài nước

Từ phần tổng quan tài liệu những nghiên cứu về Đông trùng hạ thảo ở ngoài nước và trong nước cho thấy: nấm Đông trùng hạ thảo là một loài nấm có giá trị dược liệu quý, chữa trị được nhiều loài bệnh nan y như ung thư, kháng khuẩn, chống oxy hóa và các bệnh về yếu sinh lý… Cùng với các thảo dược khác, việc nghiên cứu về giá trị dược liệu và sử dụng nấm Đông trùng hạ thảo trong lâm sàng đã mở ra một hướng đi mới trong việc điều trị bệnh cho con người Cuộc sống hiện đại ngày nay đã khác rất nhiều so với trước, bên cạnh sự phát triển của kinh tế và khoa học kỹ thuật, y học cũng ngày càng tiến bộ Nhưng

sự lạm dụng thuốc Tây trong điều trị và sự sử dụng thuốc chưa đúng cách có thể kéo theo hệ luỵ rất nhiều bệnh xuất hiện như: bệnh tiểu đường, bệnh dạ dày, viêm gan, suy thận, đau xương khớp, phong thấp…đặc biệt là ở những người cao tuổi Để giảm tránh những tác dụng phụ do điều trị thuốc Tây dài ngày, đặc biệt

là việc sử dụng thuốc Tây đối với người cao tuổi dễ sinh phản ứng phụ hơn do tuổi đã cao, hệ miễn dịch suy giảm và các cơ quan nội tạng cũng suy yếu, ngày càng nhiều sản phẩm đông y và dược thảo được nghiên cứu để sử dụng điều trị bệnh, bồi bổ sức khoẻ và tăng sinh lực…

Nghiên cứu về thành phần loài, giá trị dược liệu và nuôi trồng thể quả được tiến hành nghiên cứu với trình độ cao ở nhiều nước trên thế giới và đạt được kết quả tốt Thực tế cho thấy tại Trung Quốc, Hàn Quốc và Mỹ, kỹ thuật nuôi trồng loài nấm này đã đạt được trình độ cao và được thực hiện trên quy mô công nghiệp Chỉ tính một trang nuôi trồng loài nấm này tại Kaiping, Quảng Châu, sản lượng một năm thu được 100.000 kg sản phẩm Sản phẩm nấm Đông trùng hạ thảo từ nuôi trồng nhân tạo đã có mặt ở nhiều nước trên thế giới kể cả các nước phương Tây và mang lại lợi nhuận cao cho các doanh nghiệp và người nuôi trồng nấm Nhiệt độ không khí 20-250C, cường độ ánh sáng 500-700 lux là những điều kiện tốt nhất để nuôi trồng thể quả trên giá thể nhân tạo

Qua các nghiên cứu của các nhà khoa học cho thấy rằng nước ta nằm trong vị trí địa lý có dải phân bố của nấm Đông trùng hạ thảo Các nghiên cứu về nấm Đông trùng hạ thảo đã được một số nhà khoa học quan tâm, bước đầu đã có những công bố về thành phần loài, về phân bố và đặc điểm sinh thái học, giá trị dược Nhưng những nghiên cứu chưa nhiều, chưa đánh giá hết hiện trạng về thành phần loài, số lượng, phân bố cụ thể, cũng như tiềm năng giá trị dược liệu của các loài Đông trùng hạ thảo tại nước ta Từ đó cũng chưa đưa ra được những khuyến cáo trong việc bảo vệ, khai thác, sử dụng trên các địa phương của nước

ta có xuất hiện loài nấm quí này

Nhằm góp phần giải quyết những vấn đề còn tồn tại nêu trên, đề tài

“Nghiên cứu thành phần loài nấm Đông trùng hạ thảo tại Khu bảo tồn thiên

ý nghĩa cả về khoa học lẫn thực tiễn Trước hết, góp phần xây dựng danh mục nguồn gen các loài nấm Đông trùng hạ thảo, bảo tồn đa dạng sinh học và đề xuất biện pháp bảo tồn phát triển, sử dựng bền vững nguồn dược liệu quí này ở trong nước Đây cũng chính là lý do mà tôi lựa chọn đề tài này, để thực hiện trong khuôn khổ của một luận văn tốt nghiệp Thạc sỹ khoa học nông nghiệp, chuyên ngành Lâm học

1.2 Tổng quan khu vực nghiên cứu

1.2.1 Quá trình hình thành Khu bảo tồn thiên nhiên Tây Yên Tử

Khu bảo tồn thiên nhiên Tây Yên Tử, được đánh giá là một trong những khu bảo tồn thiên nhiên tiêu biểu nhất không chỉ của Bắc Giang mà còn điển hình cho cả vùng đông bắc Việt Nam [6] Với nguồn tài nguyên nước phong phú, Khu BTTN Tây Yên Tử có vai trò quan trọng trong việc điều tiết nước cho sản xuất nông nghiệp, trồng trọt, sinh hoạt của người dân trong vùng và các vùng phụ cận Ngoài ra, với những khu rừng nguyên sinh tiêu biểu và hệ thống động, thực vật phong phú, đây không chỉ là điểm bảo tồn, nghiên cứu sinh vật mà còn

là khu du lịch sinh thái hấp dẫn dành cho du khách muốn khám phá thiên nhiên

Được thành lập theo Quyết định số 82/2002/QĐ-UBND ngày 24/5/2002 của UBND tỉnh Bắc Giang Với tổng diện tích là 24.810,10 ha, trong đó: diện tích phân khu bảo vệ nghiêm ngặt là 6.022,5 ha; diện tích phục hồi sinh thái là 7.000,2 ha; diện tích dịch vụ hành chính là 22ha; diện tích vùng đệm là 11.765,4 ha; vai trò chính của Khu BTTN Tây Yên Tử là:

- Bảo vệ nguồn gen và tính đa dạng sinh học của khu hệ động, thực vật rừng nhiệt đới của vùng Đông Bắc -Việt Nam;

- Nghiên cứu khoa học và ứng dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất kinh doanh nghề rừng;

- Tăng cường vai trò phòng hộ, duy trì và điều hoà nguồn nước, bảo vệ môi trường, góp phần ổn định đời sống nhân dân xung quanh Khu bảo tồn thiên nhiên, phát triển du lịch sinh thái và bảo vệ di tích lịch sử văn hoá

Trực thuộc Chi cục Kiểm lâm tỉnh Bắc Giang, cơ cầu tổ chức, bộ máy Khu BTTN Tây Yên Tử gồm: Ban lãnh đạo; Bộ phận kỹ thuật; Bộ phận hành chính dịch vụ; Cơ động pháp chế; Hạt Kiểm lâm

Trụ sở Ban Quản lý Khu bảo tồn đặt Thị trấn Thanh Sơn, cách thị trấn An Châu, huyện Sơn Động 25 km về phía Đông Nam

Nằm trong tọa độ địa lý: từ 2109’ - 21013’ Vĩ độ Bắc; từ 106033’ – 10702’ Kinh độ Đông

Ranh giới và giáp ranh của khu bảo tồn: diện tích thuộc 03 xã của huyện Sơn Động, phía Tây và Bắc giáp tỉnh Lạng Sơn, phần còn lại giáp các xã Dương Hưu, Long Sơn, Thị trấn Thanh Sơn Phần diện tích trên xã Lục Sơn giáp với xã Trường Sơn huyện Lục Nam, phía Đông và phía Nam giáp tỉnh Quảng Ninh và Hải Dương

1.2.2.2 Địa hình và thổ nhưỡng

a Địa hình

Khu BTTN Tây Yên Tử, chịu ảnh hưởng của cánh cung Đông Triều và được bao bọc bởi dãy Yên Tử, có đỉnh Yên Tử cao nhất là 1068 m so với mực nước biển Địa hình thấp dần từ Đông Nam sang Tây Bắc; độ dốc lớn, chia cắt phức tạp với nhiều vách đá dựng đứng; độ dốc trung bình từ 200 - 350, độ dốc thấp nhất từ <150 - 250 và độ dốc cao nhất giáp với tỉnh Quảng Ninh từ 350 -400

b Thổ nhưỡng

Đất trong khu vực nghiên cứu có nhiều loại khác nhau như đất mùn trên núi cao, đất đỏ vàng trên núi thấp và núi trung bình có thành phần cơ giới thịt nhẹ, thịt trung bình tầng đất từ trung bình đến dày, được hình thành trên đá trầm tích, gồm các loại đá mẹ chính: Sa thạch, Phiến thạch sét, Sa phiến thạch, Cuội

kết và Phù sa cổ thuộc kỷ đệ tứ Tuy nhiên, chiếm diện tích chủ yếu là 2 loại đất sau:

- Đất Feralit trên núi phân bố ở độ cao 300m trở lên, hầu hết đất còn thực vật che phủ, tầng đất trung bình và dày với thành phần cơ giới là thịt nhẹ và trung bình, đất tơi xốp, hàm lượng mùn, dinh dưỡng khá

- Đất Feralit điển hình, phân bố ở độ cao 200-300m, tầng đất dày và trung bình, thành phần cơ giới là thịt trung bình, hàm lượng dinh dưỡng trung bình và

nghèo Loại đất này phân bố tương đối phổ biến, tập trung chủ yếu ở khu Tây

Bắc khu bảo tồn, thường đã trải qua thời kỳ canh tác và gặp ở những diện tích rừng phục hồi

1.2.2.3 Khí hậu và thủy văn

a Khí hậu

- Khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng ẩm và mưa nhiều; nhiệt độ trung bình hàng năm là 230C (Trung bình tháng cao nhất là 28,50C; thấp nhất là 15,80C) Lượng mưa trung bình năm là 1.483,3 mm; trung bình tháng cao nhất 291,9 mm, thấp nhất là 31,2 mm Tổng số ngày mưa là 120 ngày, tập trung vào các tháng 5,6,7,8 Độ ẩm không khí bình quân là 82%, trong đó: độ ẩm cao nhất là 85%, thấp nhất là 79%

- Lượng bốc hơi trung bình hàng năm là 1.050 mm, trung bình tháng cao nhất là 114,5mm; thấp nhất 69,2mm; thường bốc hơi mạnh trong các tháng 5,6,7 Nhìn chung lượng bốc hơi thường thấp hơn lượng mưa, nên mùa khô ít hạn

- Sương mù thường xuất hiện vào các tháng 1, 2, 9, 10, 11,12; thỉnh thoảng có sương muối gây thiệt hại cho trồng trọt và chăn nuôi Khu vực chịu ảnh hưởng của 2 loại gió mùa: Gió mùa đông bắc thường xuất hiện vào mùa đông kèm theo mưa phùn và giá lạnh (từ tháng 11 đến tháng 3 năm sau); Gió mùa đông nam từ tháng 4 đến tháng 10 thường nóng và xuất hiện giông bão kèm

theo mưa to đến rất to Song do xa biển lại được dãy Yên Tử che chắn nên mức

độ thiệt hại do bão gây ra không lớn

b Thuỷ văn

Khu BTTN Tây Yên Tử thuộc lưu vực Yên Tử Tây, lưu vực này có 7 con suối lớn: Đồng Rì, Bài, Nước Ninh, Nước Vàng, Đá Ngang, Khe Đin và Khe Rỗ Đây là những con suối thuộc thượng nguồn sông Lục Nam Do lưu vực còn nhiều rừng nên 7 con suối trên có nước quanh năm, là nguồn cung cấp nước cho các xã thuộc địa phần Khu bảo tồn và các vùng phụ cận đảm bảo sinh hoạt, sản xuất cho nhân dân địa phương và các vùng phụ cận Đóng vai trò quan trọng trong việc điều tiết nước đảm bảo giao thông đường thủy và sinh hoạt, sản xuất cho nhân dân sinh sống dọc hai bên bờ hệ thống sông Lục Nam

1.2.2.4 Nguồn tài nguyên rừng và những kết quả hoạt động chủ yếu

a Nguồn tài nguyên rừng

Theo kết quả điều tra sơ bộ xây dựng dự án Khu BTTN Tây Yên Tử đã thống kê được:

- Thực vật đặc hữu và quý hiếm: trên địa phận rừng Tây Yên Tử có tới

728 loài thực vật thuộc 189 chi của 86 họ Trong đó có hàng chục loài thực vật đặc hữu, quý hiếm như: Pơ mu, Thông tre, Đinh, Lim, Sến mật, Gụ, Lát hoa, Trầm hương, Ba kích, Sa nhân

- Động vật đặc hữu và quý hiếm: Khu bảo tồn thiên nhiên Tây Yên Tử có

226 loài động vật rừng, thuộc 81 họ của 24 bộ Trong đó có hàng chục loài động vật đặc hữu, quý hiếm được xếp trong sách đỏ Việt Nam đang có nguy cơ tuyệt

chủng, như: Cu li nhỏ, Voọc đen má trắng, Sói lửa, Gấu ngựa, Khỉ vàng, Hươu vàng, Gà tiền mặt vàng, Gà lôi trắng, Rùa vàng, Rắn hổ mang chúa Gần đây qua

nghiên cứu mới phát hiện thêm các loài động vật đặc biệt quý hiếm như: Cá cóc sần Việt Nam, Ếch Yên Tử

b Những kết quả hoạt động chủ yếu của Khu BTTN Tây Yên Tử

Trong những năm qua trên địa phận Khu bảo tồn thiên nhiên Tây Yên Tử

đã triển khai nhiều hoạt động, trong đó có thể kể tới:

- Công tác quản lý bảo vệ rừng: Ban quản lý khu bảo tồn đã khoán công tác bảo vệ rừng cho 5 tổ đội chuyên trách và nhóm hộ, hộ gia đình Từ năm

2002, đã tiến hành khoanh nuôi, phục hồi tái sinh được trên 200 ha rừng Về công tác tuyên truyền bảo vệ rừng: Phối hợp với trung tâm giáo dục thiên nhiên năm 2008 mở 2 lớp tuyên truyền cho cộng đồng người dân sinh sống ở ven rừng, phối hợp với các trường phổ thông cơ sở tổ chức các cuộc thi tìm hiểu luật bảo

vệ và phát triển rừng

- Công tác bảo tồn và nghiên cứu khoa học: Đã thử nghiệm nuôi nhốt thành công 2 loài động vật hoang dã: Lợn rừng và Nhím Sưu tập và trồng thành vườn rừng các loài cây quý hiếm, đặc hữu với diện tích 10 ha; vườn cây thuốc nam với diện tích 2 ha Luôn có các tổ chức, cá nhân trong nước và nước ngoài nghiên cứu khoa học, điều tra động thực vật rừng trong khu bảo tồn, bước đầu đã tìm ra 02 loài đặc hữu là Cá cóc sần và Ếch Đồng Thông Hiện nay, Khu bảo tồn

đã xây dựng khu nuôi nhốt cứu hộ động vật hoang dã với diện tích là 1,3 ha

- Hoạt động du lịch sinh thái và tuyên truyền giáo dục môi trường: đã xây dựng các tuyến du lịch sinh thái trong khu bảo tồn Hàng năm, có hàng ngàn lượt người trong và ngoài nước đến khu bảo tồn tham quan, du lịch sinh thái Nhiều nhà đầu tư trong và ngoài tỉnh đã đến nghiên cứu và xây dựng dự án đầu tư du lịch song vẫn chưa được thực hiện do nhiều nguyên nhân khác nhau

1.2.3 Đặc điểm xã hội

1.2.3.1 Đặc điểm và phân bố dân cư

Theo kết quả điều tra gần nhất (ngày 01/4/2009) của Cục Thống kê tỉnh Bắc Giang, tổng dân số các xã trên địa phận Khu bảo tồn thiên nhiên Tây Yên

Tử là 14.369 người, thuộc 3.396 hộ, chi tiết theo bảng 1-1

Bảng 1-1 Chi tiết dân số, dân tộc thuộc Khu BTTN Tây Yên Tử

Tổng dân số Chia ra các thành phần dân tộc (người)

Số hộ khẩu Số Người DTTS Kinh Dao Tày Cao lan Sán chí

Dân tộc khác

(Nguồn: Cục Thống kê tỉnh Bắc Giang)

Sự phân bố dân cư, thành phần dân tộc trong khu vực nghiên cứu không đồng đều Người dân tộc thiểu số chiếm 47,32% tổng dân số trong khu vực, trong đó tập trung chủ yêu ở 2 xã: An Lạc, Lục Sơn Đa số nhân dân trong vùng (trong đó hầu hết là người dân tộc thiểu số), sinh sống ven các cánh rừng, xa trung tâm xã; điều kiện cuộc sống còn nhiều khó khăn, nguồn nước sinh hoạt chủ yếu từ các khe, suối; còn một số thôn bản chưa được sử dụng điện lưới quốc gia

1.2.3.2 Hiện trạng sản xuất

Trước đây, do cuộc sống du canh du cư, đời sống của đồng bào quanh vùng chủ yếu là nhờ vào nương rẫy cho nên việc chặt phá rừng, đốt nương làm rẫy diễn ra triền miên, đã gây ra hậu quả nghiêm trọng, nguồn tài nguyên bị cạn kiệt, tỷ lệ đất trống đồi núi trọc tăng lên Một phần lớn diện tích đất rừng đã bị thoái hoá nghiêm trọng do hậu quả của hoạt động nương rẫy trong một thời gian dài Tuy nhiên, từ năm 1998 đến nay nhờ sự đầu tư của Nhà nước thông qua các chương trình, dự án, chính sách như: chương trình 135, chính sách 134, chính sách trợ giá-trợ cước, các chính sách về nông lâm nghiệp… Nhân dân trong vùng

đã được nhận khoán bảo vệ và trồng rừng mới phủ xanh đất trống đồi núi trọc

nên diện tích rừng đã tăng đáng kể Cùng với các chính sách hỗ trợ về kinh tế-xã hội, chính sách tín dụng, các chính sách về giống và kỹ thuật đã giúp cho các hộ gia đình có thêm thu nhập từ rừng, tự vươn lên xoá đói giảm nghèo Tỷ lệ hộ nghèo giảm từ hơn 70% năm 2005 xuống còn hơn 40% năm 2009, nhưng nhìn chung, đời sống của nhân dân trong vùng còn nhiều khó khăn; thu nhập của đa

số nhân dân trong vùng chủ yếu dựa vào nông, lâm nghiệp Chi tiết về nghề nghiệp và số hộ nghèo của người dân trong Khu BTTN Tây Yên Tử, được trình bày ở bảng 1-2

Bảng 1-2 Nghề nghiệp và số hộ nghèo Khu BTTN Tây Yên Tử

TT Chỉ tiêu thống kê

An Lạc (hộ)

Thanh Luận (hộ)

Tuấn Mậu (hộ)

Lục Sơn (hộ)

Tổng (hộ) Tỷ lệ (%)

và bắt đầu phát điện từ cuối năm 2008 Đây là một nhà máy có qui mô lớn, với

số cán bộ, công nhân làm việc thời điểm đông nhất lên tới hàng ngàn người Đã góp phần thúc đẩy hoạt động dịch vụ xung quanh Nhà máy nhiệt điện phát triển mạnh mẽ Một bộ phận dân cư có vốn, kỹ thuật thì buôn bán, làm công nhân,

dịch vụ nhưng phần lớn vẫn sống nhờ vào rừng Với các hoạt động phổ biến cho

sự mưu sinh hàng ngày của nhiều người dân sống ven rừng, như: khai thác gỗ, củi trái phép; khai thác lâm sản khác như măng, cây thuốc, mật ong, lấy nứa, cây cảnh; săn bắt động vật hoang dã; chăn thả gia súc quá mức dưới tán rừng… đã gây ảnh hưởng không nhỏ tới tài nguyên rừng và cảnh quan khu bảo tồn

1.2.3.3 Cơ sở hạ tầng và y tế, văn hóa - giáo dục

a Cơ sở hạ tầng

- Về giao thông, trên địa bàn huyện Sơn Động có hai đường quốc lộ là

đường 279 và đường 289 chạy qua địa bàn các xã trong huyện và 4 xã thuộc khu vực Khu bảo tồn thiên nhiên Tây Yên Tử Đây là những tuyến đường giao thông chính cho việc đi lại, buôn bán, giao lưu hàng hóa giữa các xã trong huyện và với các huyện, tỉnh bạn Riêng tuyến đường 289 hiện đang trong thời gian thi công, lại có nhiều khe, suối cắt ngang nên việc đi lại còn gặp nhiều khó khăn, nhất là vào mùa mưa lũ

Ngoài ra, các đường lâm nghiệp trong khu bảo tồn, các đường liên thôn bản được đầu tư cải tạo và mở mới nhờ các dự án đầu tư của Nhà nước, đã cải thiện đáng kể trong việc lưu thông, vận chuyển, trao đổi hàng hóa của đồng bào trong vùng

- Nhờ có các chính sách đầu tư của nhà nước nên 3/4 xã (trừ xã Tuấn Mậu mới được chia tách cuối năm 2008 nên đang trong giai đoạn đầu tư, xây dựng) đều có trụ sở UBND được kiên cố hóa; hệ thống hồ, đập và kênh mương dần được xây dựng và kiên cố hóa, tuy chưa đáp ứng được 100% nhu cầu Nhưng đã đảm bảo chủ động cung cấp nước tưới tiêu cho một số diện tích cấy lúa và hoa mầu trên địa bàn

-Điện sinh hoạt: Hệ thống điện lưới sinh hoạt đã kéo đến tận các thôn của

các xã tạo điều kiện thuận lợi cho người dân có thể dùng thắp sáng và sử dụng

các phương tiện thông tin Tuy nhiên, còn nhiều hộ gia đình ở một vài thôn bản

xa xôi, nhỏ lẻ, xa đường trục chính nên chưa thể kéo và mắc điện về nhà

b Y tế, Văn hóa – Giáo dục

- Về Giáo dục: các trường Tiểu học và THCS tại trung tâm các xã đều được kiên cố hóa; các lớp cắm bản được mở và dần được xây dựng kiên cố, tạo điều kiện thuận lợi cho con em trong vùng đến lớp đúng độ tuổi qui định Cùng với các xã trên phạm vi toàn tỉnh, 4 xã trong phạm vi Khu bảo tồn Tây Yên Tử

đã hoàn thành phổ cập giáo dục Tiểu học và THCS

- Về văn hóa: 100% các xã có Bưu điện văn hóa xã, tại các thôn, bản đều

có Nhà văn hóa, trong đó có nhiều thôn, bản đã mở được hệ thống tủ sách Tạo điều kiện thuận lợi việc giao lưu, học hỏi, tiếp cận khoa học kỹ thuật phục vụ sản xuất của người dân

- Về Y tế: 100% trạm y tế các xã có Bác sĩ, số lượng Y sĩ có trình độ chuyên môn, tại hầu khắp các thôn, bản của các xã đều có cán bộ y tế thôn bản Nhưng do trang thiết bị, thuốc men còn thiếu nên chưa đáp ứng được nhu cầu khám chữa bệnh; công tác phòng ngừa dịch bệnh và chăm sóc sức khỏe ban đầu cho người dân còn hạn chế

1.2.4 Nhận xét về khu vực nghiên cứu

Thông qua những đặc điểm cơ bản của khu vực Khu bảo tồn thiên nhiên Tây Yên Tử ở trên có thể thấy rằng:

- Khu bảo tồn thiên nhiên Tây Yên Tử là một khu bảo tồn còn tương đối nguyên vẹn, với quần thể sinh vật đa dạng và tài nguyên rừng phong phú Các điều kiện tự nhiên và các nhân tố sinh thái của khu vực phù hợp với sự sinh trưởng, phát triển của nhiều loài sinh vật khác nhau, trong đó có các loài nấm Đây là những kho dữ liệu và cơ sở quan trọng cho công tác bảo tồn, nghiên cứu

về tài nguyên rừng

- Dân số sống trong khu vực bao gồm nhiều dân tộc khác nhau, mỗi dân tộc có một bản sắc văn hoá riêng trong quản lý và sử dụng tài nguyên rừng Trong đó có những phong tục truyền thống tích cực, cần phải được bảo tồn và phát huy Với những giá trị văn hóa đặc sắc, các nghề truyền thống riêng có của các dân tộc thiểu số trong khu vực sẽ là một trong những tiềm năng của du lịch sinh thái và nhân văn của khu vực

-Đời sống của người dân trong khu bảo tồn còn phụ thuộc khá lớn vào nông lâm nghiệp, do đó tạo nên áp lực khá lớn vào rừng Vì vậy, để giải quyết vấn đề bảo tồn, phát triển rừng và đảm bảo cải thiện cuộc sống cho người dân là việc làm cấp thiết của chính quyền địa phương và Ban quản lý khu bảo tồn

- Trong khu vực các xã thuộc địa phận khu bảo tồn, có sự hoạt động của Nhà máy nhiệt điện, cộng với diện tích đất lâm nghiệp lớn, khu bảo tồn đa dạng Đây là những điều kiện thuận lợi trong việc định hướng phát triển kinh tế, sản xuất hàng hóa, dịch vụ, thương mại và du lịch Qua đó góp phần giúp cho nhân dân trong vùng xóa đói, giảm nghèo bền vững

CHƯƠNG II NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1 Nội dung nghiên cứu

Để đạt được các mục tiêu nêu trên, đề tài đặt ra các nội dung nghiên cứu

- Đa dạng về giá trị dược liệu

2.1.3 Nghiên cứu đặc điểm sinh học của loài nấm Isaria tenuipes

- Phân lập và đặc điểm của hệ sợi trong nuôi cấy thuần khiết;

- Ảnh hưởng của nhiêt độ không khí đến sự sinh trưởng của hệ sợi;

- Ảnh hưởng của độ ẩm không khí đến sự sinh trưởng của hệ sợi;

- Ảnh hưởng của pH môi trường đến sự sinh trưởng của hệ sợi;

- Ảnh hưởng của môi trường dinh dưỡng đến sự sinh trưởng của hệ sợi

2.1.4 Đề xuất hướng bảo tồn, khai thác, sử dụng và phát triển một số loài nấm quý

2.2 Phương pháp nghiên cứu

2.2.1 Quan điểm và cách tiếp cận trong nghiên cứu

- Ngành nấm nói chung, các loài nấm ĐTHT nói riêng rất đa dạng và phong phú,

vì vậy đề tài lấy quan điểm lịch sử và thực tiễn áp dụng trong nghiên cứu Việc

kế thừa các tài liệu nghiên cứu đã được công bố có một tầm quan trọng đặc biệt,

để tiết kiệm và tránh sự chồng chéo trong nghiên cứu

- Căn cứ vào mục tiêu đặt ra, thông qua nghiên cứu về đặc điểm sinh học, sinh thái và giá trị sử dụng của các loài nấm ĐTHT trong khu vực, làm cơ sở cho việc đưa ra những giải pháp quản lý, khai thác Chú trọng đến việc đề ra hướng bảo

vệ, sử dụng và khai thác một số loài nấm quí Nhưng vẫn đảm bảo giá trị đa dạng sinh học, quản lý bảo vệ được nguồn tài nguyên thiên nhiên hiện có mà vẫn đáp ứng được nhu cầu của người dân địa phương trong sự phát triển theo hướng có lợi Đặt vấn đề ưu tiên sử dụng bền vững nguồn dược liệu quí trong khu vực nghiên cứu là nguyên tắc quan trọng khi đưa ra các giải pháp quản lý

- Đa dạng các loài nấm ĐTHT là sự thích ứng giữa các loài nấm với điều kiện ngoại cảnh, đa dạng côn trùng và tác động của con người Vì vậy nghiên cứu phải dựa vào sinh cảnh hiện có, các đặc điểm sinh vật học của loài và những thay đổi về sinh thái môi trường để xem xét

2.2.2 Phương pháp nghiên cứu chung

Đề tài áp dụng phương pháp kế thừa về số liệu, phương pháp điều tra, các nghiên cứu đặc điểm sinh thái học của nấm ĐTHT; giám định và phân lập nấm trong phòng thí nghiệm; tổng hợp, sử lý số liệu, vẽ biểu đồ trên phần mềm Exel

2.2.3 Công tác chuẩn bị

- Thu thập số liệu chung về vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội các

xã nằm trong phạm vi khu vực nghiên cứu; các tài liệu, báo cáo, các nghiên cứu khoa học về Khu BTTN Tây Yên Tử ; các tài liệu về nấm ĐTHT và những vấn đề có liên quan đến lĩnh vực nghiên cứu

- Chuẩn bị bản đồ, máy ảnh, máy định vị và các dụng cụ phục vụ cho điều tra và thu hái nấm

- Nắm và phân loại các trạng thái, loại hình rừng hiện có trong khu vực nghiên cứu

- Xác định hệ thống tuyến, địa điểm điều tra, trên cơ sở các tài liệu về đặc điểm sinh vật học, sinh thái học của nấm như: mùa vụ sinh trưởng; vị trí nấm thường mọc, độ cao, độ ẩm, độ tàn che…

2.2.4 Các phương pháp nghiên cứu cụ thể

2.2.4.1 Điều tra thu mẫu và giám định nấm ĐTHT tại Khu BTTN Tây Yên

Tử, Sơn Động, Bắc Giang

- Điều tra ngoại nghiệp: Điều tra được tiến hành định kỳ vào các tháng từ 4 -9,

tập trung vào các tháng mùa mưa Khảo sát thu mẫu được thực hiện trên các tuyến điều tra ngoài thực địa qua các dạng địa hình, các dạng thực bì trong khu vực nghiên cứu Các tuyến điều tra được thiết kế đi men theo rìa suối, dọc theo khe, suối cạn và đường mòn hoặc theo dông núi từ dưới thấp lên cao và ngược lại Trên tuyến điều tra cứ 20m - 30m tiến hành 1 điểm điều tra, hoặc phát hiện địa điểm có điều kiện thuận lợi cho nấm ĐTHT phát triển thì tiến hành khoanh vùng và điều tra tỷ mỷ Tại các điểm điều tra tiến hành điều tra kỹ phía dưới thân cây đổ, dưới lớp lá mục và các khoảng đất trống trong rừng Phát hiện được mẫu nấm tiến hành đào thu mẫu nấm kể cả côn trùng bị ký sinh còn dính; đánh số hiệu, chụp ảnh, đo đếm kích thước, mô tả đặc điểm hình thái của nấm, côn trùng

bị ký sinh và các đặc điểm của địa điểm thu mẫu… Các thông tin được ghi vào biểu sau:

Biểu ghi chép mẫu nấm thu hái ngoài tự nhiên

Người thu hái:

Điểm điều tra số………

Đặc điểm hình thái Sinh thái Thân nấm

TT Tên nấm thu

hái

Số hiệu Hình

dạng thước Kích

Kích thước, mầu sắc thể quả

Giá thể mọc

(trên đất, trên cây…)

Hình thái mọc

(mọc cụm, đám, rải rác, mọc tán xạ)

Côn trùng bị

ký sinh

Mẫu nấm sau khi thu hái, được bọc trong giấy khô, mềm, tránh không làm tổn thương đến nấm và đưa về phòng thí nghiệm để giám định, nghiên cứu đặc

điểm giải phẫu, bào tử và phân lập thuần khiết nấm

- Mô tả và giám định mẫu nấm thu hái: Giám định mẫu dựa trên đặc điểm

hình thái, giải phẫu, đối chiếu, so sánh với chuyên khảo về Cordyceps của Gi-Ho Sung et al (2007), Sung Jae Mo (2000), Mao X.L.(2000) và Tsuguo Hongo và

Masana Izawa (1994) Một số loài quan trọng việc giám định có thể được thực hiện bằng phương pháp sinh học phân tử, dựa trên phân đoạn 18S ARN ribosom

2.2.4.2 Đánh giá đa dạng sinh học các loài nấm ĐTHT tại Khu BTTN Tây Yên Tử

- Đa dạng về thành phần loài, tần suất xuất hiện: Các loài nấm thu được trong

khu vực điều tra được phân tích đánh giá theo % số loài thuộc các chi nấm Tần suất xuất hiện của loài nấm Đông trùng hạ thảo được chia làm 3 cấp: rất phổ biến (ký hiệu +++), khá phổ biến (ký hiệu ++) và ít phổ biến (ký hiệu +), được tính toán thông qua độ bắt gặp Độ bắt gặp (Pi) được xác định bằng tỷ lệ % của loài nấm Đông trùng hạ thảo đó xuất hiện, theo công thức tính như sau:

N = Số lượng mẫu của loài nấm đông trùng hạ thảo i cần tính;

M = Tổng số lượng mẫu nấm thu được;

Căn cứ vào giá trị của Pi để phân thành 3 cấp độ bắt gặp như sau:

+ Loài ít phổ biến: Pi < 10% ký hiệu là +

+ Loài khá phổ biến: 10% ≤ Pi ≤ 30% ký hiệu là ++

+ Loài rất phổ biến: Pi > 30% ký hiệu là +++

Từ số liệu thu được, lập bảng biểu thống kê và vẽ các biểu đồ minh hoạ kết quả nghiên cứu

- Đa dạng về phân bố: Phân bố của các loài nấm được thống kê theo đai độ cao,

loại hình rừng, độ tàn che và thời gian phát sinh trong năm đối với các loài nấm Đông trùng hạ thảo

- Đa dạng về ký chủ: Do côn trùng bị nấm ký sinh có thể ở giai đoạn sâu non,

nhộng và sâu trưởng thành và thường bị biến dạng về hình thái nên việc giám định thường gặp nhiều khó khăn Căn cứ vào đặc điểm hình thái của các loài côn trùng bị nấm ký sinh, đối chiếu với các chuyên khảo về các loài côn trùng thuộc

bộ Cánh vảy (Lepidoptera), bộ Cánh cứng (Coleoptera), Bộ cánh đều (Homoptera), bộ cánh Thẳng (Orthoptera) và Bộ Cánh không đều (Hemiptera)… Xác định côn trùng bị ký sinh đến bộ (order), trong trường hợp mẫu còn nguyên vẹn có thể xác định đến giống (genus) hoặc đến loài (species)

- Đa dạng về giá trị dược liệu: Giá trị sử dụng và giá trị dược liệu của nấm trên

cơ sở tổng quan tài liệu của các tác giả Mao X.L., 2000 …

2.2.4.3 Nghiên cứu đặc điểm sinh học của loài nấm Isaria tenuipes

- Trang thiết bị, vật tư để nghiên cứu:

+ Dụng cụ để phân lập: Đèn cồn, que cấy nấm, hộp petri, ống nghiệm, bông, băng cuốn hộp Petri, dao, bút ghi thủy tinh…

+ Máy móc để nghiên cứu: Tủ cấy nấm, tủ định ôn, tủ lạnh, tủ sấy, bếp điện, nồi hấp, máy ảnh, kính hiển vi…

- Phân lập thuần khiết nấm: Phân lập thuần khiết nấm từ thể quả thu được trên

môi trường phân lập nấm ĐTHT là môi trường PDA (Potato Dextrose Agar) Môi trường sau khi pha xong được hấp khử trùng ở 121oC trong thời gian 20 phút sau đó được đổ vào các hộp lồng vô trùng Chọn mô nấm tươi mới, non không bị sâu bệnh Dùng cồn 70% rửa bề mặt nấm, tách lấy mô nấm bên trong thể quả cấy vào môi trường dinh dưỡng; sau khi cấy xong cất giữ mẫu trong tủ