tiểu luận cao học Về nguyên tắc thống nhất, phân công và phối hợp quyền lực giữa các cơ quan nhà nước ở việt nam hiện nay

Nhà nước là vấn đề cơ bản của mọi cuộc cách mạng xã hội trong tất cả các thời đại. Theo suốt chiều dài lịch sử phát triển của nhân loại kể từ khi nhà nước ra đời đến nay đã có bốn kiểu nhà nước thay thế nhau và kiểu nhà nước sau bao giờ cũng tiến bộ và hoàn thiện hơn kiểu nhà nước trước. Giai cấp cầm quyền qua các thời đại đã dựa trên hai nguyên tắc cơ bản để tổ chức xây dựng bộ máy nhà nước, đó là nguyên tắc tập quyền và nguyên tắc phân quyền.Tổ chức quyền lực nhà nước trong nhà nước dân chủ dù được xây dựng trên bất cứ nguyên tắc nào đều phải đảm bảo những cơ sở pháp lý để nhà nước đó tiến hành có hiệu quả các hình thức hoạt động cơ bản đó là hoạt động lập pháp, hành pháp và tư pháp. Chỉ có trên cơ sở đó nhà nước mới thực hiện được đầy đủ các chức năng nhiệm vụ của mình.Ở nước ta hiện nay, việc nghiên cứu một cách nghiêm túc và đầy đủ nội dung và ý nghĩa của nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp có ý nghĩa hết sức quan trọng trọng cả về lý luận lẫn thực tiễn. Đặc biệt trong giai đoạn hiện nay Đảng và Nhà nước đang từng bước tổ chức, xây dựng Nhà nước pháp quyền Xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân. Tư tưởng đó luôn được khẳng định qua các kỳ đại hội từ năm 1946 trở lại đây và nó được thể chế hoá vào Hiến pháp năm 1992 ( sửa đổi) tại điều 2: “ Nhà nước cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nước pháp quyền của dân, do dân và vì dân. Tất cả quyền lực Nhà nước thuộc về nhân dân mà nền tảng là liên minh giai cấp công nhân với nông dân và đội ngũ tri thức... quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp”.

TiÓu luËnMÔN: QUYỀN LỰC CHÍNH TRỊ VÀ CẦM QUYỀN

Đề tài:

VÒ NGUY£N T¾C THèNG NHÊT, PH¢N C¤NG Vµ PhèI HîP QUYÒN LùC

GI÷A C¸C C¥ QUAN NHµ níc ë viÖt nam hiÖn nay

Học viên thực hiện : Lê Thị Minh Hương Lớp : Chính trị học K30B

Hµ Néi - 2011

a Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

Nhà nớc là vấn đề cơ bản của mọi cuộc cách mạng xã hội trong tất cảcác thời đại Theo suốt chiều dài lịch sử phát triển của nhân loại kể từ khi nhànớc ra đời đến nay đã có bốn kiểu nhà nớc thay thế nhau và kiểu nhà nớc saubao giờ cũng tiến bộ và hoàn thiện hơn kiểu nhà nớc trớc Giai cấp cầm quyềnqua các thời đại đã dựa trên hai nguyên tắc cơ bản để tổ chức xây dựng bộmáy nhà nớc, đó là nguyên tắc tập quyền và nguyên tắc phân quyền

Tổ chức quyền lực nhà nớc trong nhà nớc dân chủ dù đợc xây dựng trênbất cứ nguyên tắc nào đều phải đảm bảo những cơ sở pháp lý để nhà nớc đótiến hành có hiệu quả các hình thức hoạt động cơ bản đó là hoạt động lậppháp, hành pháp và t pháp Chỉ có trên cơ sở đó nhà nớc mới thực hiện đợc

đầy đủ các chức năng nhiệm vụ của mình

ở nớc ta hiện nay, việc nghiên cứu một cách nghiêm túc và đầy đủ nộidung và ý nghĩa của nguyên tắc quyền lực nhà nớc là thống nhất, có sự phâncông, phối hợp giữa các cơ quan nhà nớc trong việc thực hiện quyền lập pháp,hành pháp và t pháp có ý nghĩa hết sức quan trọng trọng cả về lý luận lẫn thựctiễn Đặc biệt trong giai đoạn hiện nay Đảng và Nhà nớc đang từng bớc tổchức, xây dựng Nhà nớc pháp quyền Xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vìdân T tởng đó luôn đợc khẳng định qua các kỳ đại hội từ năm 1946 trở lại đây

và nó đợc thể chế hoá vào Hiến pháp năm 1992 ( sửa đổi) tại điều 2: “ Nhà n

-ớc cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà n-ớc pháp quyền của dân, dodân và vì dân Tất cả quyền lực Nhà nớc thuộc về nhân dân mà nền tảng làliên minh giai cấp công nhân với nông dân và đội ngũ tri thức quyền lực nhànớc là thống nhất, có sự phân công, phối hợp giữa các cơ quan nhà nớc trongviệc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và t pháp”

Đặc biệt, trong bối cảnh toàn cầu hoá, hội nhập cùng phát triển nh hiệnnay, đất nớc ta đang đứng trớc nhiều khó khăn và thử thách lớn Do đó, để đẩymạnh phát triển kinh tế, ổn định chính trị và nâng cao chất lợng cuộc sống chonhân dân, Đảng và Nhà nớc ta cần có sự thống nhất, phân công và phối hợpchặt chẽ hơn nữa về chức năng, nhiệm vụ của mình Xác định đợc tầm quantrọng đó, trong bài phát biểu của mình tại kỳ họp lần thức 11 Quốc hội khoáVIII ( 24/03/1992) đồng chí Đỗ Mời nguyên Tổng bí th khẳng định: “ Quyềnlực tối cao nhất của nhà nớc tập trung vào Quốc hội,nhng có sự phân công,phân nhiệm giữa Quốc hội, Chính phủ và Toà án nhân dân tối cao để mỗi cơquan thực thi có hiệu lực chức năng , quyền hạn của mình theo quy định của

Hiến pháp với sự phối hợp cộng tác chặt chẽ tạo nên sức mạnh tổng hợp củaquyền lực nhà nớc”.

Tuy nhiên, vấn đề thống nhất, phân công, phối hợp quyền lực giữa cáccơ quan Nhà nớc ở Việt Nam hiện nay vẫn cha rõ ràng, còn gây ra nhiều tranhcãi là: thống nhất quyền lực là thế nào? Thống nhất vào nhân dân hay thốngnhất vào Quốc hội? Kinh nghiệm cần rút ra và hớng thực hiện về mặt lý luậnkhẳng định sự phân công, phối hợp của cơ quan Nhà nớc thực hiện quyền lậppháp, hành pháp và t pháp nhng trên thực tế sự phân công, phối hợp đó cha rõràng, chặt chẽ Vì vậy cần có sự nghiên cứu cụ thể nhằm làm sáng tỏ các vấn

đề bản chất của quyền lực Nhà nớc thông qua sự phân công, phối hợp giữa cáccơ quan Nhà nớc Đó là lý do em lựa chọn đề tài “ Về nguyên tắc thống nhất,phân công và phối hợp quyền lực giữa các cơ quan Nhà nớc ở Việt Nam hiệnnay”

2 Tình hình nghiên cứu:

Nghiên cứu quyền lực Nhà nớc và sự phân công quyền lực Nhà nớc từlâu đã thu hút sự quan tâm của nhiều học giả và giới lý luận , ở nớc ta đã xónhiều công trình nghiên cứu vấn đề trên dới nhiều góc độ khác nhau:

PGS TS Đinh Văn Mậu “Quyền lực Nhà nớc và quyền công dân” Đãphân tích , chứng minh và làm rõ vấn đề quyền lực của Nhà nớc Việt Nam,các bộ phận cấu thành quyền lực Nhà nớc và vấn đề thiết lập, phân côngquyền lực Nhà nớc dới sự lãnh đạo của Đảng

GS TS Nguyễn Duy Gia “Quan niệm về phân công quyền lực Nhà nớc

và chức năng tài phán hành chính” Đã nêu một cách khái quát những quan

điểm về phân công quyền lực Nhà nớc Việt Nam qua các kỳ đại hội Qua đókhẳng định lập trờng thống nhất quyền lực của nớc ta đồng thời có sự phâncông, phối hợp quyền lực giữa các cơ quan

GS TS Nguyễn Duy Quý “Quyền lực Nhà nớc là thống nhất, không có

sự phân chia quyền lực Chúng ta không thể áp dụng thể chế “ tam quyền phânlập”, đối lập giữa các quyền lực, không tổ chức Quốc hội lỡng viện, khôngthực hiện chế độ tự trị địa phơng Đất nớc chỉ có Quốc hội, một Hiến pháp vàmột hệ thống pháp luật duy nhất”

Bên cạnh đó còn một số công trình nghiên cứu trên các tạp chí, kỷ yếu,hội thảo về sự thống nhất, phân công và phối hợp quyền lực của các cơ quanNhà nớc trong việc xây dựng Nhà nớc pháp quyền của dân, do dân và vì dân– của Tô Xuân Dân và Nguyễn Thanh Bình ( trên báo Việt Nam net( 18/01/2007)

Nhìn từ góc độ tổng thể, những nghiên cứu trên đều thống nhất ở một

điểm đó là khẳng định quyền lực Nhà nớc ta là thống nhất, có sự phân công,

phối hợp giữa các cơ quan trong việc thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và

t pháp

3 Mục đích, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu:

Mục đích: Trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mac – Lênin, t tởng HồChí Minh về quyền lực Nhà nớc và sự phân công quyền lực giữa các cơ quan

để làm rõ nội dung thống nhất, phân công và phối hợp quyền lực giữa các cơquan Nhà nớc trong việc thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và t pháp ở ViệtNam, chỉ ra những kết quả đã thực hiện đợc và những mặt còn hạn chế Đồngthời đa ra những ảnh hởng của vấn đề trên đối với sự nghiệp công nghiệp hoá,hiện đại hoá ở nớc ta hiện nay

Nhiệm vụ: phân tích sự thống nhất , phân công và phối hợp quyền lựccủa các cơ quan Nhà nớc trong việc thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và tpháp ở Việt Nam và nêu rõ chức năng, tổ chức và hoàn thiện cơ chế quyền lựcNhà nớc là thống nhất và có sự phân công, phối hợp giữa các cơ quan

Phạm vi nghiên cứu: Tập trung nghiên cứu những quan điểm, lý luận,văn bản về quyền lực Nhà nớc, sự thống nhất quyền lực Nhà nớc trong quátrình xây dựng Nhà nớc pháp quyền ở Việt Nam

4 Cơ sở lý luận và phạm vi nghiên cứu:

Dựa trên quan điểm của chủ nghĩa Mác- Lênin, t tởng Hồ Chí Minh vềquyền lực Nhà nớc và sự phân công quyền lực giữa các cơ quan Nhà nớc, đ-ờng lối, chủ trơng chính sách của Đảng, Nhà nớc ta về quyền lực Nhà nớc

Sử dụng phơng pháp duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sửkết hợp với phân tích, tổng hợp nhằm làm sáng tỏ vấn đề trên

5 Kết cấu: Gồm 3 chơng.

Chơng I: Cơ sở lý luận về nguyên tắc thống nhất , phân công và phối

hợp trong tổ chức quyền lực của Nhà nớc

1 Khái niệm và cấu trúc của quyền lực Nhà nớc

2 Một số mô hình tổ chức quyền lực của Nhà nớc trong lịch sử

3 Tổ chức quyền lực Nhà nớc theo yêu cầu xây dựng Nhà nớc phápquyền của dân do dân và vì dân

Chơng II: Tổ chức bộ máy Nhà nớc theo nguyên tắc quyền lực Nhà

ớc thống nhất, có sự phân công và phối hợp quyền lực của các cơ quan Nhà

n-ớc trong việc thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và t pháp

1.Quan điểm về phân công quyền lực ở nớc ta

2 Tập trung thống nhất quyền lực nhng có sự phân công,phối hợp giữacác cơ quan

3 Sự phân công và phối hợp quyền lực của các cơ quan Nhà nớc trongviệc thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và t pháp

Chơng III: Hoàn thiện cơ chế thực hiện nguyên tắc quyền lực Nhà nớc

có sự phân công và phối hợp quyền lực của các cơ quan Nhà nớc trong việcthực hiện quyền lập pháp, hành pháp và t pháp

1 Sự thống nhất quyền lực của Nhà nớc

2 Sự phân công quyền lực của Nhà nớc

3 Hoàn thiện cơ chế Đảng lãnh đạo nhà nớc nhằm đảm bảo thống nhất,

có sự phân công và phối hợp quyền lực

B Nội dung Chơng I:

cơ sở lý luận của sự thống nhất, phân công và phối hợp

trong tổ chức quyền lực nhà nớc

1 Khái niệm và cấu trúc của quyền lực Nhà nớc.

Quyền lực là một trong những vấn đề cổ xa nhất và quan trọng của trithức chính trị

Ngay từ thời cổ đại , trong tác phẩm: “ chính trị Aten” Cristot cho rằngquyền lực không chỉ là cái vốn có của mọi sự biết cảm giác, và của cả thế giớivô cơ Thời kỳ trung cổ ,các nhà thần học quan niệm loài ngời chỉ là cái phátsinh từ quyền lực thợng đế.Các nhà không tởng và các nhà bách khoa thờiphục hng chỉ nhấn mạnh quyền lực nhà nớc coi quyền lực nhà nớc ta là “ vơngquốc của lý trí”

Tới nay, vẫn cha có một định nghĩa nào đợc gọi là hoàn chỉnh về quyềnlực Nhà chính trị học Mỹ, K Dantra cho rằng nắm quyền lực là buộc ngờikhác phải phục tùng, còn Lebic Lipson coi quyền lực là khả năng đạt tới kếtquả nhờ một hành động phối hợp Trong từ điển bách khoa triết học Xô Viếtquan niệm: quyền lực là khả năng thực hiện ý trí của mình có tác động đếnhành vi, phẩm hạnh của ngời khác nhờ một phơng tiện nào đó, nh uy tín,quyền hành nhà nớc, sức mạnh

Quyền lực trong xã hội có cấu trúc phức tạp, bao gồm nhiều loại quyềnlực khác nhau nh quyền lực dòng họ, quyền lực tôn giáo, quyền lực chính trị ,quyền lực nhà nớc Các loại quyền lực đó đồng thời tồn tại đan xen, thâmnhập vào nhau và ảnh hởng lẫn nhau tạo thành một chính thể của quyền lựctrong xã hội Trong số các loại quyền lực trong xã hội, đáng chú ý nhất làquyền lực chính trị và quyền lực nhà nớc

Quyền lực chính trị là quyền lực của một hay của liên minh giai cấp, tập

đoàn xã hội và trong điều kiện của xã hội dân chủ thì quyền lực chính trị làquyền lực của nhân dân Trong một ý nghĩa riêng của từ, Ph Ănghen viết:Quyền lực chính trị là bạo lực có tổ chức của một giai cấp để đàn áp giai cấpkhác

Quyền lực Nhà nớc là quyền lực của giai cấp (hoặc liên minh giaicấp)thống trị đợc thực hiện bằng cả một hệ thống chuyên chính do giai cấp đólập ra Quyền lực nhà nớc đợc thực hiện bằng nhiều công cụ khác nhau Mộttrong những điểm phân biệt với phơng thức thực hiện quyền lực chính trị khác

có khả năng vận dụng các cộng cụ của nhà nớc để buộc các giai cấp tầng lớptrong xã hội khác phải phục tùng ý chí cuả giai cấp thống trị.

Nh vậy, quyền lực nhà nớc là bộ phận quan trọng nhất của quyền lựcchính trị, do đố nếu có sự thay đổi căn bản của nó bằng việc chuyển chínhquyền nhà nớc từ tay giai cấp này sang giai cấp khác sẽ trực tiếp dẫn đến sựthay đổi căn bản tính chất chế độ chính trị Bởi vì cái cốt lõi nhất trong chínhtrị là tổ chức chính quyền nhà nớc, việc đầu tiên trong lĩnh vực chính trị làtham gia công việc nhà nớc, quy định hình thức, trách nhiệm, phơng hớng vànội dung hoạt động của nhà nớc

ở Việt Nam, từ năm 1945, xuất phát từ điều kiện lịch sử cụ thể và phùhợp với yêu cầu cơ bản của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, các hiến pháp năm

1946, năm 1959, năm 1980 và năm 1992 đã quy định: tất cả quyền lực nhà

n-ớc thuộc về nhân dân Nghị quyết Đại hội VIII của đảng khẳng định một trongnăm quan điểm cơ bản tiếp tục cải cách bộ máy nhà nớc và xây dựng hoànthiện Nhà nớc cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam: “ Quyền lực nhà nớc làthống nhất có sự phân công và phối hợp giữa các cơ quan trong việc thực hiệncác quyền lập pháp, hành pháp và t pháp: và quan điểm này đã đợc đa Điều 2của hiến pháp 1992 sửa đổi

* Cấu trúc của quyền lực nhà nớc:

Nghiên cứu cấu trúc quyền lực của Nhà nớc sẽ mở đờng nhận thức vềtính chất quyền lực nhà nớc, làm sáng tỏ nội dung đồng thời tạo ra khả năngkhái quát hoá cao hơn Để xác định cấu trúc quyền lực nhà nớc cần khẳng

định những điểm xuất phát điểm sau:

Thứ nhất, quyền lực nhà nớc xuất hiện từ những mâu thuẫn xã hội

không thể điều hoà đợc và bản thân nó có sự mâu thuẫn bên trong Trongquyền lực nhà nớc có sự pha trộn thành phần khác khác nhau của các trật tựtâm lý xã hội và trật tự vật chất Những cái đó đòi hỏi sự phân tích từ nhiềukhía cạnh các mối liên kết về cấu trúc

Thứ hai, quyền lực nhà nớc là một hiện tợng xã hội đa dạng và năng

động gồm các cấu thành phức tạp của nó tạo nên quyền lực đó Mỗi cấu thành

có những cấu trúc đặc biệt nằm trong mối quan hệ và chỉ quan tâm đến những

bộ phận cấu thành có liên quan đến quyền lực nhà nớc mà thôi Vì quyền lựcnhà nớc là một hiện tợng xã hội cho nên các cấu thành của nó đợc phân chiathành hai bộ phận

Quyền lực Nhà nớc dựa trên cơ sở kinh tế – xã hội Trên cơ sở sứcmạnh quyền lực nhà nớc đợc hình thành : Đảng cầm quyền, chính quyền

Trong thực tiễn nếu không có bộ nhà nớc không thể thực hiện đợc Mối liên hệqua lại giữa quyền lực nhà nớc và bộ máy nhà nớc là rất phức tạp Cơ cấuquyền lực nhà nớc quyết định nội dung quyền lực nhà nớc.

Quyền lực nhà nớc gồm 3 bộ phận cấu thành: quyền lập pháp, quyềnhành pháp và quyền t pháp

Quyền lập pháp: là quyền ban hành các quy phạm pháp luật đợc thực

hiện bằng hoạt động quyết định về luật của Quốc hội và uỷ quyền của Quốchội cho Uỷ ban Thờng vụ Quốc hội ra pháp lệnh Trong quá trình lập pháp cónhiều cơ cấu nhà nớc tham gia, phối hợp việc thực hiện các thẩm quyền: kiếnnghị về luật, soạn thảo và trình dự án luật, thẩm tra dự án luật

Quyền hành pháp là quyền thi hành pháp luật và tổ chức đời sống xã

hội theo pháp luật Quyền hành pháp đợc thực hiện bởi các thẩm quyền: banhành chính sách quản lý , ra quyết định quy phạm hành chính bằng hoạt độnglập quy, áp dụng pháp luật bằng các việc ra quyết định hành chính cá biệt- cụthể, thực hiện các hành vi chính trị, tổ chức phục vụ đời sống xã hội , để đảmbảo thực hiện lợi ích công cộng, lợi ích công dân đã đợc pháp luật hoá

Còn quyền t pháp đợc thực hiện khi xét sử, thẩm phán và hội thẩm nhân

dân độc lập và chỉ tuân theo pháp luật nhân danh nhà nớc và nhân dân để phánquyết, không phụ thuộc vào bất cứ cơ quan hoặc cấp hành chính nào Trong

bộ máy nhà nớc Viện kiểm soát nhân dân là những cơ quan có chức năng đặcthù, thực hiện quyền công tố và giám sát các hoạt động t pháp Vì vậy, quyền

t pháp là quyền thống nhất – quyền lực nhà nớc, không phải là quyền củatừng cộng đồng địa phơng Nói cách khác là địa phơng không có quyền tpháp

Theo thuyết phân quyền thì ba quyền này có sự phân chia và chế ớc lẫnnhau Nhà nớc việt nam thực hiện nguyên tắc tập trung quyền lực, có sự phâncông, phân định giữa các cơ quan lập pháp, hành pháp và t pháp

2 Những luận điểm cơ bản về tổ chức thực hiện quyền lực nhà nớc.

a Quyền lực nhà nớc chiếm hữu nô lệ và nhà nớc phong kiến.

Trong xã hội chiếm hữu nô lệ và phong kiến, quyền lực nhà nớc đềunằm trong tay một nhà quân chủ Xét về hình thức, nhà nớc ấy là nhà nớcquân chủ chuyên chế Quyền lực của nhà vua là vô hạn Cách giải quyết tấtyếu ấy dẫn đến sự lạm quyền và tuỳ tiện Mác có nhận xét rất xác đáng về chế

độ đó, ông viết: sự tuỳ tiện là quyền lực của nhà vua , hay quyền lực của vua

là sự tuỳ tiện

Để chống lại chế độ chuyên chế, độc đoán đó, ngay từ thời cổ đại đãxuất hiện t tởng phân chia quyền ở những mức độ khác nhau Đại biểu của t t-ởng ấy là Platno (427 347 TCN) và Aritot ( 384 – 322 TCN)

Platon cho rằng nguyên tắc cơ bản xa “ xã hội lý tởng” là sự phân cônglao động giữa các tầng lớp ngời khác nhau Từ đó, ông phân công lao độngtrong bộ máy nhà nớc là cần thiết Lập pháp, hành pháp và t pháp là nhữnghoạt động của nhà nớc “ cùng nhằm vào một đối tợng , nhng đồng thời chúngkhác nhau”

Còn Airtot quan niệm, hình thức nhà nớc phụ thuộc vào cách thức tổchức chính quyền lực chính trị Theo ông, nhà nớc là một thể thống nhất đợctạo thành bởi ba bộ phận độc lập : cơ quan làm luật, cơ quan hành chính và cơquan xét xử Trong đó cơ quan làm luật dữ vai trò chủ đạo

Nh vậy, ngay từ rất sớm t tởng phân công quyền lực đã đợc hình thànhgiữa các bộ phận của bộ máy nhà nớc

b T tởng tổ chức quyền lực của các học giả t sản:

Các học giải t sản kế thừa t tởng phân quyền thời cổ đại và phát triểnhọc thuyết “phân chia quyền lực” vào thời kỳ cách mạng t sản thể kỷ XVI-XVIII Đại diện là J Locc và đỉnh cao là Montesquieu Theo J Locc để đảmbảo quyền tự do cơ bản của con ngời cần phải hạn chế quyền lực chính trị theonguyên tắc phân chia quyền lực, tách quyền hành pháp khỏi quyền lập pháp vànhà làm luật cũng phải lệ thuộc vào luật Ông chia quyền lực nhà nớc thành:lập pháp , hành pháp và quyền lực liên bang Ông muốn chia quyền lực nhà n-

ớc cho những lực lợng chính trị xã hội là t sản va quý tộc phong kiến Theo

ông trong cơ cấu quyền lực, quyền lập pháp có vai trò chủ đạo nhng khôngtuyệt đối, vì mọi quyền lực tối cao còn lại thuộc về nhân dân là ngời có thểgiải tán hay thay đổi thành phần cơ quan lập pháp, khi mà hoạt động khôngcòn đảm bảo tín nhiệm với nhân dân

Ngoài ra, Hêghen ( 1770- 1831) còn cho rằng nhà nớc là một cơ thểthống nhất toàn vẹn, nó xuất hiện , phát triển và hoạt động là nhờ vào sự khácbiệt và quan hệ qua lại giữa các bộ phận cấu thành: quyền lập pháp , quyềnhành pháp và( quyền t pháp) và quyền lực của chúa đất Phân chia quyền lực

là đảm bảo sự tự do Nhng ông lại muốn tập trung quyền lực vào tay một nhàquân chủ

Nh vậy, xét về mặt lịch sử của sự hình thành phát triển thuyết phân chiaquyền lực đợc hiểu và áp dụng thực tế ở các nớc t bản Trong kho thừa nhậnphân quyền là nguyên tắc cơ bản trong tổ chức hoạt động bộ máy nhà nớc thì

thực tế nó lại đan xen thẩm thấu vào nhau, quyền lực bị phân chia nhng lạithống nhất ở mặt sau của nó là tính giai cấp và chính trị.

c Quan điểm Mácxít về tổ chức quyền lực nhà nớc.

Những ngời sáng lập chủ nghĩa Mác - Lênin đã nhận thấy và chỉ ranhững hạn chế của thuyết phân chia quyền lực về lý luận và thực tiễn, chỉ rabản chất bên trong và lý do tồn tại của nó Theo Mác-Lênin nguyên tắc phânchia quyền lực chỉ tồn tại khi có sự cạnh tranh quyền lực giữa các thế lựctrong xã hội

Khi xem xét mối liên hệ giữa thuyết phân chia quyền với sự phân cônglao động trong bộ máy nhà nớc, Ph Ăngghen viết: “ Phân quyền đợc xem nh

là nguyên tắc thiêng liêng và không thể xâm phạm đợc trên thực tế về thực tế

nó không có gì khác là sự phân công công việc lao động đợc áp dụng đối với

bộ máy nhà nớc nhằm đơn giản hoá và kiểm tra”[ Mác - Ăngghen tuyển tập,Nxb sự thật 1981] Trên cơ sở đó Mác - Ăngghen đã đa ra quan niệm mới vềquyền lực nhà nớc đó là tính giai cấp của nó

Lênin kế thừa, phát triển t tởng đó coi là sự lý luận của quá trình tổchức bộ máy nhà nớc kiểu mới Ông viết: những cơ quan đại diện vẫn còn nh-

ng chế độ đại nghị với t cách là một hệ thống đặc biệt, một sự phân chia giữalập pháp và hành pháp đợc coi là địa vị đặc quyền của các nghị sĩ thì khôngcòn nữa

Nh vậy, ở đây Mác-Lênin đã khẳng định quan điểm về tính thống nhấtcủa quyền lực Nhà nớc, sự thống nhất nội tại bởi lợi ích thống nhất của giaicấp, tầng lớp xã hội đó Sự thống nhất trên cơ sở xích lại gần giữa các quyềnlực không phải là sự “nhập cục” tất cả quyền lực đó lại và trao cho một cơquan thực hiện, mà do nhiều cơ quan thực hiện Mỗi cơ quan đảm nhiệm mộtnhánh quyền lực nhng chúng thống nhất với nhau và bản chất, mục tiêu khôngtrở thành những lực cản đối lập nhau

3 Tổ chức bộ máy nhà nớc theo yêu cầu xây dựng nhà nớc pháp quyền của dân do dân và vì dân.

Đảng ta chủ trơng xây dựng Nhà nớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa làmột trong những điều kiện và môi trờng kiên quyết của một quốc gia tiếnhành công nghiệp hoá hiện đại hoá và một xã hội phát triển tiên tiến

Nội dung quan trọng của Nhà nớc pháp quyền là khẳng định cội nguồnquyền lực nhà nớc là ở nhân dân Để đảm bảo quyền lực nhà nớc thuộc vềnhân dân trong đó nhà nớc là của nhân dân chứ không phải nhân dân là củanhà nớc, Nhà nớc pháp quyền đề cao tính hợp hiến, hợp pháp trong tổ chức và

hoạt động của nhà nớc, nhà nớc chỉ đợc làm những điều pháp luật cho phép,còn nhân dân làm tất cả những điều pháp luật không cấm, pháp luật bảo đảmcho sự phát triển tự do tối đa của nhân dân Vai trò của pháp luật trong việcxây dựng và duy trì một xã hội trật tự ổn định trong đó không chỉ mỗi côngdân mỗi cá nhân mà bản thân nhà nớc và những ngời đứng đầu chính quyềncũng phải tôn trọng pháp luật đã đợc khẳng định Hai mặt dân chủ và phápluật trong nhà nớc pháp quyền gắn bó hữu cơ, làm tiền đề tồn tại cho nhau vàtạo nên bản chất của Nhà nớc pháp quyền trong lịch sử nhân loại C Mác, Ph.

Ănghen và V.I Lê nin đánh giá cao giá trị nhân văn của học thuyết Nhà nớcpháp quyền mà cách mạng t sản đã cống hiến cho nhân loại

ở nớc ta để đảm bảo phát huy sức mạnh toàn dân tộc tiếp tục đổi mới

đẩy mạnh sự công nghiệp hoá hiện đại hoá đất nớc vì mục tiêu dân giàu nớcmạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh thì một trong những vấn đề chiếnlợc là xây dựng nhà nớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vìdân dới sự lãnh đạo của Đảng Do vậy, cần làm sáng tỏ về bản chất nội dungcũng nh những đặc thù của nó, tạo thành hệ thống quan điểm lý luận định h-ớng cho việc hoàn thiện nhà nớc ta trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoáhiện đại hoá đất nớc

Hiện nay, Việt Nam đã có đủ các tiền đề về kinh tế chính trị xã hội đểtừng bớc xây dựng nhà nớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa Nhà nớc pháp quyềnViệt Nam của dân do dân và vì dân có sắc thái riêng, phù hợp với điều kiệnkinh tế, chính trị, xã hội , truyền thống, văn hoá của Việt Nam Cần nhận thứcrằng việc xây dựng nhà nớc pháp quyền ở Việt Nam là quá trình lâu dài, phải

đợc tiến hành từng bớc, chia thành nhiều giai đoạn, đặt dới sự lãnh đạo của

Đảng Mỗi giai đoạn tơng ứng với một mức độ phát triển của xã hội và nhà

n-ớc Xây dựng nhà nớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dândới sự lãnh đạo của Đảng cần quán triệt những vấn đề có tính nguyên tắc sau:

Xây dựng nhà nớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân do dân và vìdân là cách thức cơ bản để phát huy dân chủ và quyền làm chủ của nhân dân

Đó là Nhà nớc trong đó bảo đảm tất cả quyền lực nhà nớc thuộc về nhân dân,vì thế quyền lực nhà nớc là thống nhất không tam quyền phân lập nhng có sựphân công và phối hợp giữa các cơ quan nhà nớc trong quá trình thực hiệnquyền lực nhà nớc về mặt lập pháp, hành pháp và t pháp Đó là Nhà nớc quản

lý xã hội bằng pháp luật, tăng cờng pháp chế, xử lý nghiêm minh kịp thời mọiphạm vi pháp luật nhằm thực hiện và bảo vệ đợc các quyền tự do dân chủ, đặcbiệt là quyền tự do kinh doanh và lợi ích hợp pháp của nhân dân, ngăn ngừa

mọi sự tuỳ tiện lạm dụng quyền từ phía cơ quan nhà nớc, cán bộ công chứcnhà nớc đồng thời ngăn ngừa hiện tợng dân chủ độc đoán, vô kỷ luật , thiếu c-

ơng quyết Đó là nhà nớc mà mọi tổ chức ( kể cả tổ chức đảng), hoạt độngphải dựa trên cơ sở pháp luật , tuân thủ pháp luật, chịu trách nhiệm trớc côngdân về mọi hoạt động của mình Vì vậy, xây dựng Nhà nớc pháp quyền xã hộichủ nghĩa có quan hệ khăng khít với xây dựng xã hội công dân Xây dựng nhànớc pháp quyền dân do dân và vì dân là cách thức cơ bản để phát huy quyềnlàm chủ của nhân dân, huy động nội lực của toàn thể nhân dân , của tất cả cácthành phần kinh tế vào sự nghiệp công nghiệp hoá hiện đại hoá đất nớc và xâydựng nền kinh tế thị trờng định hớng xã hội chủ nghĩa Nhà nớc pháp quyềnnền kinh tế thị trờng định hớng xã hội chủ nghĩa và xã hội công dân là bộ bahợp thành không thể tách rời , là điều kiện và tiền đề cho nhau , là đảm bảovào kết quả của công nghiệp hoá hiện đại hoá đất nớc

Hiến pháp và pháp luật nớc ta ghi nhận quyền của công dân tham giaquản lý nhà nớc , quản lý xã hội, tham gia thảo luận các vấn đề chung của cảnớc và địa phơng, kiến nghị , đề đạt nguyện vọng yêu cầu của mình với các cơquan nhà nớc Công dân có quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, quyềnkhiếu nại, tố cáo, Các quyền và sự tự do đó trong nhiều trờng hợp nhng là

điều kiện để nhân dân kiểm tra hoạt động của nhà nớc., nhng trớc hết đó làmột trong những phơng thức quan trọng để thực hiện dân chủ Vì vậy, cầnchăm lo cho mọi ngời, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mọi ngời ; tôntrọng và thực hiện các điều ớc quốc tế về quyền con ngời Việt Nam đã ký kếthoặc tham gia Đổi mới cơ chế, xác định trách nhiệm của các cấp ,các ngành,của cán bộ , công chức trong việc giải quyết kịp thời khiếu nại tố cáo của côngdân

Quyền lực nhà nớc ở nớc ta là quyền lực nhà nớc thống nhất Sự thốngnhất đó là ở mục tiêu chung phục vụ lợi ích của nhân dân, của đất nớc, củadân tộc Xét theo cơ chế tổ chức thì quyền lực nhà nớc tối cao, tức là nhữngchức năng và thẩm quyền cao nhất thuộc về những cơ quan đại diện cho nhândân ở nớc ta , đó là Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp Quốc hội cóthẩm quyền lập hiến và lập pháp; quyền giám sát tối cao; quyền quyết định kếhoạch phát triển đất nớc; quyền lập ra các cơ quan và chức vụ quốc gia caonhất Hội đồng nhân dân các cấp là những cơ quan quyền lực nhà nớc ở địaphơng , đại diện cho ý chí , nguyện vọng và quyền làm chủ của nhân dân, donhân dân địa phơng bầu ra, chịu trách nhiệm trớc nhân dân địa phơng và cơquan nhà nớc cấp trên

Một trong những điểm cơ bản của việc xây dựng Nhà nớc pháp quyềncủa dân, do dân và vì dân là quyền lực nhà nớc là thống nhất trên cơ sở phâncông và phối hợp trong việc thực hiện ba quyền: quyền lập pháp, hành pháp và

t pháp Có thể hiểu rằng, sự thống nhất là nền tảng, sự phân công và phối hợp

là phơng thức để đạt đợc sự thống nhất của quyền lực nhà nớc

Trong giai đoạn hiện nay, hoạt động lập pháp đứng trớc những nhiệm

vụ mới mẻ và phức tạp của việc điều chỉnh pháp luật đáp ứng nhu cầu pháttriển kinh tế thị trờng định hớng xã hội chủ nghĩa , chủ động hội nhập kinh tếquốc tế Lập pháp phải bảo đảm tính khả thi của các của quy định pháp luật,tính hiệu lực và hiệu quả của việc áp dụng pháp luật vào cuộc sống Hoạt độnglập pháp phải vừa đảm bảo chất lợng vừa theo kịp yêu cầu của sự phát triển.Muốn vậy, cần tổ chức tốt hơn nữa quy trình lập pháp Quy trình đó phải vừabảo đảm phản ánh đợc sự phát triển sống động của đời sống xã hội trong cáclĩnh vực , lại vừa đảm bảo tính chuyên môn pháp lý của các quy định để có sựphối hợp chặt chẽ giữa các khâu làm luật với việc ban hành các văn bản dớiluật, tổ chức thực hiện pháp luật

Mặc dù đã có nhiều nỗ lực đổi mới và cải cách nhng tổ chức và hoạt

động của bộ máy hành pháp của nớc ta còn nhiều nhợc điểm, còn nhiều mặtcha theo kịp và đáp ứng đợc yêu cầu phát triển của đất nớc Tổ chức hànhpháp cha thông suốt, còn yếu trong việc xử lý những mối liên kết dọc vàngang thậm chí còn có hiện tợng cục bộ Chế độ phân cấp trách nhiệm cònthiếu rành mạch, làm trầm trọng thêm tác phong làm việc quan liêu và dựadẫm Thẩm quyền và trách nhiệm cá nhân cha đợc quy định chặt chẽ Thái độlàm việc và trách nhiệm trớc dân của đội ngũ cán bộ , công chức vẫn còn làvấn đề đáng nói hiện nay

Trong lĩnh vực hoạt động t pháp Hiến pháp và pháp luật của Nhà nớc tatrớc sau nh một khẳng định các yêu cầu về bình đẳng , công bằng, về sự độclập của toà án khi xét xử, bảo đảm mọi vi phạm đều bị xử lý, tăng cờng bảo vệquyền và lợi ích hợp pháp và chính đáng của ngời dân Trong giai đoạn hiệnnay, hoạt động t pháp đã trở thành một hoạt động hết sức quan trọng của Nhànớc ta, thể hiện vai trò mới , những đòi hỏi và những nhiệm vụ mới của lĩnhvực hoạt động đó Trên cơ sở những thành tựu và kinh nghiệm đã có , cần đẩymạnh cải cách t pháp theo nghị quyết 08 của Bộ chính trị (khoá IX) mà nhữngnội dung cơ bản phải là cải cách hoạt động xét xử và cải cách các thủ tục tốtụng, nâng cao năng lực chuyên môn , đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệmchính trị - pháp lý của bộ t pháp

Chơng II:

Tổ chức bộ máy nhà nớc theo nguyên tắc quyền lực nhà nớc là thống nhất có sự phân công, phối hợp

giữa các cơ quan

1 Quan điểm về phân công quyền lực ở nớc ta:

ở nớc ta , quyền lực của nhà nớc đợc tổ chức theo nguyên tắc thốngnhất, không phân chia nhng có sự phân công rành mạch các quyền lập pháp,hành pháp và t pháp Quan điểm về phân công quyền lực nhà nớc đợc ghinhận trong các văn kiện chính trị của Đảng, trong hiến pháp và các luật tổchức bộ máy nhà nớc Quá trình hình thành và phát triển, việc tổ chức quyềnlực của nhà nớc ta nhất quán theo quan điểm trên

Hiến pháp năm 1946 , thiết chế mô hình tổ chức quyền lực theo quan

điểm phân công rõ ràng các quyền trong quyền lực nhà nớc thống nhất Nghịviên nhân dân- cơ quan cao nhất của đất nớc, duy nhất có quyền lậppháp.Chính phủ đứng đầu là chủ tịch nớc và nội các, điều hành cùng với hệthống chính quyền địa phơng thực hiện quyền hành pháp Toà án đợc tổ chứctheo cấp xét xử- khâu trọng yếu của t pháp

Hiến pháp năm 1959 và năm 1980 , kế thừa và hoàn thiện cơ chế củahiến pháp năm 1956 trong điều kiện mới của cách mạng nớc ta Vị trí của cơquan quyền lực nhà nớc( Quốc hội và hội đồng nhân dân) đợc nâng cao; hệthống hành chính nhà nớc, đứng đầu là Chính phủ đợc tăng cờng; các cơ quan

t pháp ( Toà án nhân dân và Viên kiểm soát nhân dân) , thực hiện chức năngxét xử và kiểm sát, đợc hoàn thiện để đảm bảo tốt hơn chức năng bảo vệ phápluật

Hiến pháp năm 1992 củng cố quan điểm về phân công quyền lực Nhànớc trong điều kiện đổi mới Chức năng lập pháp của Quốc hội đợc nhấnmạnh Khả năng hành pháp của Chính phủ và hệ thống hành chính Nhà nớc đ-

ợc khẳng định rõ rệt Quyền xét xử, công tố và kiểm soát chung của các cơquan Toà án, Kiểm sát và các cơ quan hỗ trợ t pháp đợc hoàn thiện một bớcquan trọng

2 Tập trung thống nhất quyền lực, nhng có sự phân công, phối hợp giữa các cơ quan.

Trong tổ chức và hoạt động của bộ máy Nhà nớc, quyền lực Nhà nớc

đ-ợc thực hiện trên ba chức năng: lập pháp, hành pháp và t pháp Các chức năng

đó bao trùm mọi lĩnh vực của đời sống xã hội và trên toàn bộ lãnh thổ của đấtnớc Vấn đề đặt ra là tổ chức thực hiện quyền lực Nhà nớc đó nh thế nào để

đảm bảo hiệu lực và hiệu quả của bộ máy Nhà nớc Văn kiện Đại hội VII của

Đảng ta đã chỉ rõ: Nhà nớc ta “tổ chức và hoạt động theo nguyên tắc tậptrung dân chủ, thống nhất quyền lực, có sự phân công, phân cấp, đồgn thờibảo đảm sự chỉ đạo thống nhất của Trung ơng” [Đảng cộng sản Việt Nam: C-

ơng lĩnh xây dựng đất nớc trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội 1991]

Quyền lực Nhà nớc thống nhất, duy nhất, không thể phân chia vì bảnchất, quyền lực đó là quyền lực của nhân dân Bộ máy Nhà nớc có nhiều hệthống cơ quan tơng ứng thực hiện các chức năng của quyền lực Nhà nớcnhững đều nhằm tổ chức thực hiện quyền lực của nhân dân, vì lợi ích của nhândân

Quyền lực Nhà nớc là thống nhất không thể phân chia nhng đợc phâncông rành mạch giữa quyền lập pháp, hành pháp và t pháp Phân cấp rõ rànggiữa Nhà nớc trung ơng với chính quyền địa phơng và cơ sở Sự phân công,phân cấp đó đảm bảo cho các cơ quan Nhà nớc phát huy tính độc lập, chủ

động và tự chịu trách nhiệm trong quá trình thực hiện chức năng của mình

Nh vậy, thực hiện thống nhất nhng có sự phân công rành mạch trong tổchức, hoạt động của bộ máy Nhà nớc là đảm bảo quyền lực của nhân dân(thông qua Quốc hội và hội đồng nhân dân các cấp) đảm bảo hoạt động tậptrung thống nhất của cả bộ máy Nhà nớc; đồng thời đảm bảo khả năng độclập, dân chủ và trách nhiệm, hoạt động có hiệu quả của mỗi hệ thống cơ quanNhà nớc

Nguyên tắc thống nhất quyền lực Nhà nớc nhng có sự phân công đợc cụthể hoá thành chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và mối quan hệ giữa các cơquan Nhà nớc ở Trung ơng, cũng nh chức năng, nhiệm vụ quyền hạn và mốiquan hệ với Nhà nớc Trung ơng của chính quyền các cấp

3 Sự phân công, phối hợp giữa các cơ quan trong việc thực hiện quyền lực Nhà nớc.

Hiến pháp nớc cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1992 quy

định: “Nhà nớc Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nớc của dân dodân và vì nhân dân Tất cả quyền lực của nhà nớc thuộc về nhân dân mà nềntảng là liên minh với giai cấp nông dân và tầng lớp trí thức” ( điều 2) Hiếnpháp nớc cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1992 cũng quy định tại

điều 6: “ nhân dân sử dụng quyền lực nhà nớc thông qua Quốc hội và Hội

đồng nhân dân là những cơ quan đại diện cho nguyện vọng, ý chí của nhândân, do dân bầu ra và chịu trách nhiệm trớc nhân dân” Hiến pháp năm 1992

đã xây dựng cơ chế phối hợp giữa các cơ quan nhà nớc trên lĩnh vực lập pháp;