(Luận án tiến sĩ) tư duy chính trị hồ chí minh những đặc điểm chủ yếu và ý nghĩa phương pháp luận

Tính cấp thiết của đề tài Cho đến nay, trong giới nghiên cứu về Hồ Chí Minh nói chung và sự nghiệp chính trị của Người nói riêng, chủ yếu tập trung khai thác và làm rõ những sáng tạo, độ

NGUYỄN THỊ THANH DUNG

T¦ DUY CHÝNH TRÞ Hå CHÝ MINH - NH÷NG §ÆC §IÓM CHñ YÕU Vµ ý NGHÜA PH¦¥NG PH¸P LUËN

Chuyên ngành: Chính trị học

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHÍNH TRỊ HỌC

HÀ NỘI - 2014

Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

Người hướng dẫn khoa học: GS, TS Nguyễn Văn Huyên

Ph ản biện 1:

Phản biện 2:

Ph ản biện 3:

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Học viện

họp tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

Vào hồi giờ ngày tháng năm 2014

Có thể tìm hiểu luận án tại: Thư viện Quốc gia và

Thư viện Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Cho đến nay, trong giới nghiên cứu về Hồ Chí Minh nói chung và sự nghiệp

chính trị của Người nói riêng, chủ yếu tập trung khai thác và làm rõ những sáng tạo,

độc đáo thể hiện trong tư tưởng và hành vi chính trị Người Những tư tưởng và hành

vi đó không có ngay mà được chín dần, được kiểm tra, sàng lọc và ngày càng hoàn

thiện Chúng là kết quả của một quá trình tư duy và trải nghiệm, của những phép thử

đúng - sai, và của cả niềm tin, ước vọng cá nhân Vậy, nguồn gốc, căn nguyên đưa tới

những sáng tạo trong tư tưởng và hành động chính trị Hồ Chí Minh là gì?

Ralph Waldo emerson từng viết: “Tổ tiên của mọi hành động là tư duy” Mọi

tư tưởng, hành động của con người trước hết được bắt nguồn từ tư duy Tư duyđúng sẽ chi phối tư tưởng và hành động đúng Để có tư tưởng và hành động chính

trị đúng trước hết phải bắt nguồn từ một tư duy khoa học, cách mạng Chính cách tưduy ở mỗi người khác nhau sẽ tạo nên tư tưởng và hành động khác nhau Vậy, ở Hồ

Chí Minh có tư duy chính trị đặc sắc như thế nào để tạo ra những sáng tạo riêng cótrong tư tưởng và hành vi chính trị Người? Tư duy chính trị Hồ Chí Minh có đặcđiểm gì để xác lập những tư tưởng chính trị làm biến đổi cả bản đồ thế giới trong

thế kỷ XX?

Công cuộc đổi mới ở Việt Nam được chính thức bắt đầu từ năm 1986 với sự

đổi mới trước hết là tư duy Thực chất là đổi mới tư duy chính trị trên các phương

diện kinh tế, văn hóa, xã hội Đổi mới tư duy chính trị là cơ sở, định hướng cho quátrình đổi mới toàn diện ở Việt Nam Trong quá trình đổi mới, Đảng Cộng sản ViệtNam đã không ngừng vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ ChíMinh, lấy đó làm nền tảng lý luận cho quá trình đổi mới Sau gần 30 năm thực hiện,bên cạnh những kết quả đạt được là rất lớn, thực tiễn cách mạng đang đặt ra nhữngyêu cầu mới đòi hỏi cả Hệ thống chính trị cần đẩy mạnh hơn nữa, phát huy sức mạnh

đoàn kết toàn dân, tinh thần, trí tuệ, bản lĩnh, khí phách của người Việt Nam để xây

dựng một nước Việt Nam giàu mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh Hơn baogiờ hết, cần khai thác những di sản mà Hồ Chí Minh để lại cần được khai thác nhằmtìm thấy những chỉ dẫn quí báu cho sự nghiệp cách mạng hiện nay

Việc tìm hiểu những đặc điểm chủ yếu của tư duy chính trị Hồ Chí Minh do đókhông chỉ giải mã được cội nguồn của những sáng tạo trong tư tưởng và hành độngchính trị Hồ Chí Minh mà còn lấy đó làm cơ sở lý luận cho sự nghiệp đổi mới hiệnnay Sự nghiên cứu không chỉ bổ sung những hiểu biết sâu sắc về sự nghiệp chính trị

Hồ Chí Minh mà còn góp phần vào việc nghiên cứu con người chính trị với những

năng lực và tố chất cần có của một lãnh tụ Đây cũng là cơ sở để góp thêm những

nghiên cứu trong lịch sử tư tưởng và các lý thuyết chính trị trong ngành chính trị học ởViệt Nam Đề tài do đó có giá trị lý luận và thực tiễn to lớn Nhận thức sự cần thiết của

việc nghiên cứu, học viên lựa chọn đề tài "Tư duy chính trị Hồ Chí Minh - những đặc điểm chủ yếu và ý nghĩa phương pháp luận" làm luận án Tiến sỹ của mình.

2 Mục đích, nhiệm vụ của luận án

2.1 M ục đích

Trên cơ sở lý luận về tư duy, tư duy chính trị và tư duy chính trị Hồ Chí Minh,

luận án phân tích làm rõ những yếu tố hình thành tư duy chính trị Hồ Chí Minh; phântích và rút ra những đặc điểm thể hiện qua nội dung và phương pháp tư duy chính trị

Hồ Chí Minh; ý nghĩa phương pháp luận của những đặc điểm đó đối với công cuộc đổimới tư duy chính trị ở Việt Nam hiện nay

2.2 Nhi ệm vụ của luận án

Để thực hiện mục tiêu trên, luận án giải quyết các nhiệm vụ sau:

- Làm rõ những vấn đề lý luận về tư duy, tư duy chính trị, tư duy chính trị HồChí Minh và những yếu tố hình thành tư duy chính trị Hồ Chí Minh

- Làm rõ những đặc điểm chủ yếu về nội dung và phương pháp của tư duy chínhtrị Hồ Chí Minh

- Chỉ ra ý nghĩa phương pháp luận của tư duy chính trị Hồ Chí Minh đối vớiviệc tiếp tục đổi mới tư duy chính trị trong sự nghiệp đổi mới ở nước ta hiện nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

- Những đặc điểm chủ yếu của tư duy chính trị của Hồ Chí Minh

- Ý nghĩa phương pháp luận đối với sự nghiệp đổi mới ở Việt Nam hiện nay

3.2 Ph ạm vi nghiên cứu

Tiếp cận từ góc độ triết học khoa học hoặc Hồ Chí Minh học đã có rất nhiềucông trình nghiên cứu với các cách kiến giải khác nhau Đề tài chỉ nghiên cứu từ góc

độ triết học chính trị để tìm hiểu những nét độc đáo trong tư duy chính trị Hồ Chí

Minh Luận án không nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh nói chung mà thông qua việcnghiên cứu những tư tưởng chính trị, hành vi chính trị để tìm hiểu tư duy chính trị của

Người Tuy nhiên, cuộc đời Hồ Chí Minh là cuộc đời chính trị, hoạt động chính trị là

hoạt động chủ yếu chi phối mọi tư tưởng trên các lĩnh vực khác Mọi tư duy, suy nghĩcủa Người về các lĩnh vực khác của đời sống cũng không thoát ly khỏi mục đích chínhtrị Bởi chính trị của Người là chính trị nhân văn, vì con người, lấy tự do, hạnh phúccủa con người là mục tiêu.Vì vậy, có thể nói phạm vi nghiên cứu trực tiếp đến đề tàihẹp nhưng lại được thực hiện trên phổ rộng lớn của tư duy nhận thức và cuộc đời, sựnghiệp, tư tưởng Hồ Chí Minh Cụ thể:

- Về thời gian: Tư duy chính trị Hồ Chí Minh hình thành, phát triển gắn với cuộc

đời hoạt động chính trị phong phú của Người Đó là quá trình liên tục được bổ sung,

phát triển và hoàn thiện Vì thế, để nhận diện và làm rõ những đặc điểm chủ yếu của tưduy chính trị Hồ Chí Minh cần gắn với cuộc đời, sự nghiệp chính trị của Hồ Chí Minh

- Về không gian: cuộc đời hoạt động chính trị Hồ Chí Minh vô cùng phong phú,

được hình thành từ sự trải nghiệm thực tiễn của các nước trên thế giới Do đó, luận án

trên cơ sở lần theo quá trình hoạt động của Người ở các nước qua các bài viết, bài nói

và những câu chuyện về cuộc đời sự nghiệp của Người để tìm ra những đặc điểm chủyếu trong tư duy chính trị Hồ Chí Minh

- Về mặt nội dung: Tư duy chính trị Hồ Chí Minh có phạm vi rất rộng, luận ánkhông nghiên cứu cấu trúc, chức năng, hình thái của tư duy như góc độ của tâm lý học,

mà chỉ giới hạn, tìm hiểu các dấu hiệu đặc trưng của tư duy chính trị Hồ Chí Minh

dưới góc độ triết học chính trị

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

- Luận án được thực hiện trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng

Hồ Chí Minh và của Đảng Cộng sản Việt Nam về cách mạng Việt Nam

- Phương pháp luận của việc thực hiện luận án là biện chứng duy vật và quan

điểm lịch sử

- Ngoài ra luận án còn sử dụng những phương pháp cụ thể như: lịch sử và lô gic,

so sánh, phân tích, tổng hợp, gắn lý luận với thực tế, phỏng vấn chuyên gia, phân tích

thành tư duy chính trị Hồ Chí Minh

- Luận án phân tích và khái quát được một số đặc điểm chủ yếu về nội dung và

phương pháp tư duy chính trị Hồ Chí Minh Từ đó luận giải nguồn gốc của những sáng

tạo trong tư tưởng và hành vi chính trị Hồ Chí Minh là từ tư duy

- Rút ra một số nhận xét khoa học đóng góp vào sự phát triển của phân ngành tư

tưởng chính trị Việt Nam thông qua nghiên cứu trường hợp tư duy chính trị Hồ Chí Minh

5.2 Đóng góp về mặt thực tiễn

- Trên cơ sở khái quát những đặc trưng cơ bản của tư duy chính trị Hồ Chí Minh

để phân tích, làm rõ và khẳng định giá trị, tầm vóc vĩ đại của Người thông qua sự vận

dụng của Đảng và nhân dân ta trong giai đoạn hiện nay

- Các dữ liệu, tri thức của luận án có thể làm tài liệu giảng dạy cho các lớp học

có mục tiêu hướng tới tăng cường năng lực tư duy chính trị và hành vi chính trị của cán

bộ lãnh đạo, quản lý

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

6.1 Ý ngh ĩa lý luận

Kết quả nghiên cứu của luận án sẽ góp phần xây dựng khung lý thuyết về tư

duy, tư duy chính trị nói chung và tư duy chính trị Hồ Chí Minh nói riêng Đó là cơ sở,

là công cụ để phân tích và hiểu sâu cơ sở hình thành và những đặc trưng cơ bản của tưduy chính trị Hồ Chí Minh Đây là một nội dung chưa được nghiên cứu một cách

chuyên biệt và có hệ thống nhưng lại rất cần thiết để cắt nghĩa nguồn gốc hình thành tư

tưởng và hành vi chính trị của con người nói chung và của Hồ Chí Minh nói riêng

6.2 Ý ngh ĩa thực tiễn

Luận án sẽ góp vào bức tranh tổng thể trong nghiên cứu về Hồ Chí Minh và coi

đó như một trường hợp chính trị điển hình để, vận dụng trong thực tiễn chính trị hiện

nay Luận án là tài liệu tham khảo và gợi mở cho những công trình nghiên cứu vềchính trị học, Hồ Chí Minh học và những chuyên ngành liên quan

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận án gồm4chương, 9 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 1.1 Nhóm các công trình nghiên cứu đề cập đến tư duy

Đây là một trong những hướng thu hút nhiều người nghiên cứu nhất và có

nhiều thành công Qua các công trình khoa học, các tác giả đã phân tích, làm rõnhững vấn đề như nguồn gốc, bản chất, đặc điểm của tư duy và tư duy biện chứngduy vật; lịch sử hình thành, phát triển của tư duy biện biện chứng duy vật; mối quan

hệ giữa nội dung và phương pháp, trình độ và năng lực của tư duy, các nguyên tắc vàquy luật của tư duy và tư duy biện chứng duy vật; mối quan hệ giữa tư duy hình thức

và tư duy biện chứng… Thông qua đó, các tác giả đã góp phần làm sâu sắc thêm

những vấn đề lý luận chung nhất về tư duy và tư duy biện chứng duy vật, đặt cơ sởthế giới quan, phương pháp luận để xây dựng phương pháp tư duy khoa học và sửdụng phương pháp ấy trong nhận thức và cải tạo thế giới Đồng thời thông qua cáccông trình nghiên cứu, tác giả đặt ra và gợi mở nhiều vấn đề cần được quan tâm, tiếptục nghiên cứu và giải quyết

Ngoài ra, nghiên cứu tư duy gắn với sự nghiệp đổi mới, phát triển kinh tế - xãhội đã nhận được sự quan tâm của nhiều nhà khoa học trong nước, đặc biệt từ sau khi

Đảng ta tiến hành công cuộc đổi mới đất nước từ 1986 tới nay Cách tiếp cận và nội

dung có những điểm khác nhau, song điểm chung của các công trình là giải quyết cácvấn đề lý luận chung về tư duy và tư duy biện chứng duy vật gắn liền với sự nghiệp đổimới, xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta Đóng góp của các công trình khoa học làlàm sáng tỏ lý luận chung về đổi mới tư duy, vai trò của đổi mới tư duy đối với sựnghiệp đổi mới, xây dựng chủ nghĩa xã hội, thực trạng tư duy của chúng ta hiện nay,những căn bệnh cần khắc phục trong tư duy của chúng ta và nguyên nhân của nó Saukhi phân tích, làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn, các tác giả đề xuất phương hướng, biệnpháp khắc phục những hạn chế, tiêu cực trong cách nghĩ, cách làm của cán bộ ta nhằm

đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp đổi mới nói chung và đổi mới tư duy nói riêng do Đảng

ta khởi xướng và lãnh đạo Trong đó, các tác giả đều khẳng định tính khoa học, cách

mạng của tư duy biện chứng duy vật cho đội ngũ cán bộ, đảng viên, đó là cách tốt nhất

để khắc phục những hạn chế trong tư duy của chúng ta

1.2 Các công trình về tư tưởng chính trị, tư duy chính trị

Đây là nội dung còn ít được nghiên cứu cả trong và ngoài nước Các nghiên cứu

đã đưa ra nhiều quan niệm khác nhau về tư duy chính trị, nhưng nhìn chung đều thống

nhất rằng, tư duy chính trị là một quá trình tập hợp và chuyển hóa thông tin để hìnhthành những quan điểm dựa trên tri thức về các vấn đề chính trị

Các tác giả đã phân biệt tư duy chính trị với tư duy về chính trị Chính trị tấtnhiên là một yếu tố quan trọng của tư duy chính trị Tư duy về chính trị muốn nói đếncác vấn đề bền vững về tư tưởng và đạo đức được đề cập đến ngôn ngữ chính trị về cácvấn đề liên quan đến cách thành viên của cộng đồng chính trị như giới hạn của tự docủa con người, các phương pháp ảnh hưởng đến bình đẳng xã hội hay điều gì tạo rachiến tranh, … Tư duy chính trị muốn nói đến một hệ thống các tư duy - thực tiễn liên

quan đến hành động tập thể, phân biệt với tư duy nghệ thuật, tư duy lịch sử, tư duy đạođức Nhưng tư duy chính trị phải bao gồm ít nhất 6 đặc trưng: i) Sắp xếp ý nghĩa của

các mục tiêu xã hội, các yêu cầu, các quá trình và các cấu trúc theo tầm quan trọng haymức độ khẩn cấp; ii) Huy động sự ủng hộ bằng cách chấp nhận, biện hộ, chỉ trích hoặcphản đối các thực thể tập thể, thủ tục và các hoạt động của họ; iii) phản ánh sự ổn địnhhay bất ổn qua việc tính toán các kế hoạch hợp tác, sự bất đồng, sự xung đột về quanniệm và tranh luận của các nhóm; iv) ra quyết định và hoạch định chính sách thông quacác kế hoạch xây dựng và chỉ đạo tập thể và đưa ra tầm nhìn chung; v) nắm giữ quyềnlực của ngôn từ thông qua các kỹ năng thuyết phục, hùng biện,thể hiện cảm xúc hay đedọa; vi) đưa ra chủ đề cho hiện tại: phân chia và điều chỉnh các lĩnh vực và ranh giớithẩm quyền giữa các lĩnh vực xã hội, đồng thời vẫn duy trì được các đặc quyền chínhtrị trong mức hạn định

Bên cạnh đó, các nghiên cứu cũng đã bàn đến cấu trúc của tư duy chính trị, các

phương pháp tư duy chính trị và các yếu tố tác động đến quá trình hình thành, định

hình tư duy chính trị của các cá nhân, các cộng đồng, khẳng định ảnh hưởng của tư duychính trị đến đời sống chính trị của các quốc gia, đến quan hệ giữa tư duy chính trị và

văn hóa chính trị, trách nhiệm công dân…

1.3 Những công trình nghiên cứu liên quan đến tư duy, tư tưởng chính trị

Hồ Chí Minh

Các công trình khoa học mặc dù đã đi đến một quan niệm thống nhất có một tưduy chính trị Hồ Chí Minh, nhưng mới chỉ dừng lại ở dạng nêu vấn đề hoặc nghiêncứu phương pháp luận, phương pháp cách mạng hay phương pháp tư duy nói chung

Chưa có công trình nào nghiên cứu chuyên biệt về tư duy chính trị Hồ Chí Minh để

vận dụng vào thực tiễn chính trị hiện nay ở nước ta Những công trình này cung cấpcách tiếp cận đa chiều để tác giả có các khái niệm công cụ và tri thức chuyên ngành khinghiên cứu luận án Các nghiên cứu trong và ngoài nước đã có đóng góp nhất định vàoqua trình khám phá về tư duy, về hoạt động của bộ não con người và bước đầu đề cập

đến một loại hình tư duy của con người: tư duy chính trị Tuy nhiên, các nghiên cứu

bàn trực tiếp đến tư duy chính trị Hồ Chí Minh còn rất ít và tản mạn Điều này tuy gâykhó khăn cho tác giả khi nghiên cứu, nhưng cũng tạo nên tính mới của đối tượng và

phương pháp tiếp cận Vì vậy, việc nghiên cứu đề tài sẽ góp phần khỏa lấp một

"khoảng trống" trong nghiên cứu Hồ Chí Minh và nghiên cứu chính trị học

Luận giải một vấn đề ít được đặt ra trong nghiên cứu nên đề tài khó khăn khi kếthừa những công trình liên quan trực tiếp Điều này sẽ không tránh khỏi những khó

khăn trong nghiên cứu đề tài, nhất lại là một luận án với những chuẩn qui pháp lý và

những giới hạn về thời gian, thời lượng cũng như độ chín của người nghiên cứu Tuynhiên, nhận thức là một quá trình mà càng tìm hiểu đối tượng ta lại càng thấy sự hiểubiết của mình càng nhỏ bé Hơn nữa, việc hiểu một cách đầy đủ và toàn diện về một

con người nằm ngoài năng lực của bất kỳ ai Đặc biệt là việc nghiên cứu một nhân vật

lịch sử hay cá nhân con người Hồ Chí Minh, ta cũng chỉ mong hiểu được một góc cạnhtrong bức tranh tổng thể ấy Điều đó là hết sức cần thiết cho việc hiểu con người tổngthể một cách sâu sắc hơn, toàn diện hơn Đó cũng đồng thời góp thêm những tri thứcnhỏ bé trên con đường khoa học rộng lớn

Chương 2 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TƯ DUY CHÍNH TRỊ

VÀ CÁC YẾU TỐ HÌNH THÀNH TƯ DUY CHÍNH TRỊ HỒ CHÍ MINH 2.1 Những vấn đề lý luận về tư duy, tư duy chính trị và tư duy chính trị Hồ Chí Minh

2.1.1 Khái ni ệm tư duy

Tư duy là một khái niệm phức tạp với nhiều sự luận giải khác nhau trên nhiều

phương diện, góc độ phụ thuộc vào lập trường triết học hay lĩnh vực nghiên cứu,

chuyên ngành nghiên cứu.v.v… Song các định nghĩa đều có điểm chung là: quá trình

con người tư duy phải đi liền với nhận thức, đi từ cảm nhận thực tế khách quan đến

phân tích và suy xét thực tế khách quan (có cả phán đoán, phán đoán là biểu hiện của

tư duy, nó xác định giá trị đúng, sai của một đối tượng được con người tư duy) theo

lôgic cần thiết để nhận biết sâu sắc thực tế khách quan (thông qua ngôn ngữ, dấu hiệuhay hình tượng) và đề ra phương hướng vận động cùng giải pháp cải biến thực tếkhách quan nhằm đem lại lợi ích cho chính con người và cho cộng đồng

Luận án không đi tìm hiểu tư duy với tư cách là quá trình tâm lý phức tạp nhưcách tiếp cận của tâm lý học; cũng không nghiên cứu tư duy với tư cách là mổ sẻ quátrình hoạt động của các nơ ron thần kinh trong phân tâm học… Ở đây nghiên cứu tư

duy với tư cách là hoạt động diễn ra trong bộ não người với các thao tác phân tích, tổng hợp, so sánh, đối chiếu nhằm hình thành những quan điểm, tư tưởng, lời nói, hành động để cải tạo hiện thực khách quan Đó là giai đoạn cao của quá trình nhận thức bao gồm việc thu nhận, xử lý thông tin và sản sinh ra tri thức mới bằng các thao tác phân tích, tổng hợp, so sánh… nhằm nhận thức và cải tạo thế giới thông qua hoạt động thực tiễn của con người.

Tư duy xuất hiện khi thực tiễn nảy sinh vấn đề, nói cách khác, thực tiễn đặt ravấn đề đòi hỏi phải tư duy Khi thực tiễn đặt ra tác động, truyền tải tri thức vào bộ óc

con người, khi đó, trong bộ óc diễn ra quá trình phân tích, tổng hợp, so sánh, đối

chiếu… tức các thao tác tư duy diễn ra nhằm xử lý thông tin Kết quả của quá trình ấy

sẽ thể hiện qua ngôn ngữ (gồm lời nói và chữ viết, hành vi) Trong quá trình ấy tri thức

và hoàn cảnh thực tiễn được xem là nguyên liệu, đầu vào của tư duy Từ tri thức về sựvật mà con người có những hành động tương ứng Đến lượt mình, chính những hành

động thực tiễn ấy lại cung cấp cứ liệu cho một quá trình tư duy mới Vậy, tư duy đượcxét đến bao gồm nội dung tư duy, cách thức tư duy và sản phẩm của tư duy Nội dung

tư duy chính là tình huống do thực tiễn đặt ra và nó sẽ được phản ánh xuyên suốt trong

quá trình tư duy thông qua các thao tác phân tích, tổng hợp, so sánh, đối chiếu để tạo

ra sản phẩm của tư duy là tư tưởng, quan điểm, hành vi

Sản phẩm của tư duy là tri thức (những hiểu biết về sự vật, hiện tượng) Tri thức

ấy biểu hiện qua tư tưởng, quan điểm, hành vi của con người Vậy, tư tưởng, quanđiểm, hành vi là biểu hiện cho những hiểu biết của con người về thế giới khách quan,

đó là sản phẩm của quá trình phân tích, tổng hợp, so sánh, đối chiếu diễn ra trong bộ óc

của con người Do đó, tìm hiểu tư duy (với tư cách là quá trình) khác với tìm hiểu tư

tưởng (với tư cách là kết quả của quá trình tư duy), mặc dù giữa chúng có mối quan hệ

mật thiết, không tách rời nhau Tư tưởng - dưới bất cứ hình thức biểu hiện nào (kháiniệm, phạm trù, quan điểm, chính kiến…) đều là kết quả của tư duy Tư duy đúng sẽdẫn đến tư tưởng, hành động đúng và ngược lại sẽ dẫn đến tư tưởng, hành động sai

* Phân lo ại tư duy: Có nhiều cách phân loại dựa vào những tiêu chí khác nhau:

- Dựa theo cấp độ của tư duy, có tư duy kinh nghiệm, tư duy lý luận Tư duykinh nghiệm là một giai đoạn của nhận thức lý tính, mà trong đó người ta rút ranhững tri thức về sự vật, hiện tượng khách quan, chủ yếu, thông qua con đường kháiquát, quy nạp những tài liệu kinh nghiệm Tư duy lý luận là giai đoạn nhận thức lý

tính, mà trong đó tri thức được rút ra trên cơ sở khái quát những thành tựu của cácgiai đoạng trước đó

- Theo lĩnh vực tư duy: có tư duy chính trị, kinh tế, khoa học, triết học, nghệthuật, quân sự, văn hóa, tín ngưỡng tôn giáo.v.v…

- Theo loại hình tư duy, có tư duy biện chứng, siêu hình, tư duy lô gic, phi lô gic,

tư duy tổng hợp, phân tích, tư duy sáng tạo, giáo điều, tư duy tích cực, tiêu cực v.v… Sự

phân loại tư duy cũng chỉ mang tính tương đối bởi chúng tồn tại đan xen, hòa quyệnnhau Cùng sử dụng một loại hình tư duy cho nhiều lĩnh vực khác nhau và ngược lại

khi tư duy về một lĩnh nào đó có thể sử dụng đồng thời nhiều loại hình, nhiều hình

thức tư duy khác nhau Do đó, ở mỗi chủ thể, các loại hình tư duy, các hình thức tư duyhòa quyện tạo nên sự thống nhất và đặc trưng riêng ở tư duy của mỗi người

Như vậy, có nhiều cách phân loại tư duy khác nhau, trong đó “tư duy chính trị”

là một loại hình tư duy dựa trên lĩnh vực phát triển của xã hội Tư duy chính trị sẽ cónhững đặc điểm chung nằm trong khái niệm “tư duy’ nhưng cũng có những điểm

riêng, mang tính đặc thù để phân biệt với tư duy trong các lĩnh vực khác Đặc điểm này

chịu sự chi phối của hoạt động chính trị đem lại

2.1.2 T ư duy chính trị

Tư duy chính trị là hoạt động của bộ não người nhằm thu nhận, xử lý và sản sinh những tri thức về giành, giữ và thực thi quyền lực giúp con người nhận thức, hoạch định và thực thi các quyết sách chính trị Nói cách khác, tư duy chính trị là suy nghĩ về những vấn đề chính trị theo một cách thức nhất định Theo nghĩa này, tư duy

chính trị ra đời cùng với sự xuất hiện của nhà nước, mang tính giai cấp và bị chi phốibởi lập trường giai cấp Sản phẩm của quá trình tư duy là những tư tưởng, quan điểmhay những “công nghệ” để giải quyết những mâu thuẫn trong thực tiễn chính trị

Tư duy chính trị của mỗi người phụ thuộc vào nhiều yếu tố: khách quan là điều

kiện thực tiễn, những giá trị tư tưởng trong lịch sử, hệ tư tưởng chính thống chi phối vàchủ quan là năng lực của mỗi chủ thể Cùng hoàn cảnh thực tiễn như nhau, cùng một

điều kiện sống, một lập trường giai cấp, một ý thức hệ như nhau nhưng cách tư duy ở

mỗi người là khác nhau Do đó, cách tư duy của mỗi người chủ yếu do yếu tố chủ quan

qui định Yếu tố chủ quan được hình thành từ tố chất bâm sinh, được rèn luyện qua

hoạt động thực tiễn với những năng lực, phẩm chất và khí phách nhất định để chuyểnhóa yếu tố khách quan vào lăng kính chủ quan của từng người

Tư duy chính trị có mối quan hệ chặt chẽ, tác động biện chứng với tư tưởng

chính trị Tư tưởng chính trị là hệ thống những quan điểm phản ánh quan hệ chính trị, kinh tế giữa các tầng lớp, các giai cấp, các quốc gia, các dân tộc xung quanh vấn đề giành, giữ chính quyền, tổ chức và thực thi quyền lực nhà nước Tư tưởng chính trị bao giờ cũng nảy sinh từ những điều kiện kinh tế - xã hội của một xã hội nhất định.

Như vậy, giữa tư duy chính trị và tư tưởng chính trị có mối quan hệ chặt chẽ, tácđộng qua lại Tư duy chính trị là quá trình trăn trở, suy nghĩ về những vấn đề chính trị,

còn tư tưởng là kết quả của quá trình tư duy ấy Để hiểu tư duy chính trị của một ngườiphải thông qua tư tưởng, lời nói, hành động của người đó và soi vào lý luận nhận thức

để thấy được những đặc trưng cơ bản của quá trình tư duy Tư duy chính trị của mộtngười chỉ được biết đến thông qua việc tìm hiểu tư tưởng, quan điểm, lời nói, bài viết

và những hoạt động thực tiễn của người đó Nếu thực tiễn cung cấp chất liệu để hình

thành tư tưởng thì tư duy là nỗ lực của chủ thể trong việc khái quát hóa thực tiễn để

biểu đạt bản chất của thực tiễn đó dưới hình thức lý luận Do đó, để nghiên cứu tư duychính trị cần tìm hiểu thông qua tư tưởng chính trị và hành vi chính trị (với tư cách làsản phẩm và hình thức biểu hiện của tư duy) Đây là khái niệm công cụ để có thể hiểu

sâu hơn các nội dung khác liên quan Tìm ra được tư duy chính trị là cơ sở để lý giải

thuyết phục sự ra đời của những lý thuyết chính trị và hành vi chính trị Bởi lẽ, mọihành vi chính trị đều bị chi phối bởi đường lối chính trị, quyết sách chính trị, tư duychính trị Thậm chí nhà chính trị đưa ra được một quyết sách chính trị đúng đắn sẽ chiphối hành vi chính trị đúng Ngược lại, nếu đường lối chính trị sai lầm sẽ đưa cả dântộc đó đi xuống những nấc thang của lịch sử Vậy, đường lối chính trị có vai trò quantrọng, chi phối mọi hoạt động của con người chính trị trong xã hội ấy

2.1.3 Khái ni ệm tư duy chính trị Hồ Chí Minh

Tư duy chính trị Hồ Chí Minh là hoạt động diễn ra trong bộ óc Người nhằm đưa

ra những quan điểm và hành vi chính trị giải đáp thực tiễn chính trị Việt Nam Nói một

cách tổng quát, tư duy chính trị Hồ Chí Minh là cách nghĩ của Người về các vấn đề chính trị nhằm giành, giữ và thực thi quyền lực cho nhân dân Việt Nam.

Tìm hiểu những đặc điểm của tư duy chính trị Hồ Chí Minh là đi tìm những đặctính, tính chất hay những nguyên tắc chi phối quá trình tư duy nhằm đạt được mục tiêuchính trị đặt ra Những đặc trưng riêng biệt ấy là một trong những căn nguyên hìnhthành những sáng tạo trong tư tưởng và hành vi chính trị Hồ Chí Minh Việc khái quát,tìm hiểu những đặc điểm của tư duy chính trị Hồ Chí Minh (với tư cách là đặc điểmcủa quá trình suy nghĩ về những vấn đề chính trị) là sự thống nhất giữa nội dung và

phương pháp Khi tư duy về một nội dung cần sử dụng phương pháp gì và ngược lại,

sử dụng phương pháp tư duy này trong giải quyết nội dung gì, thậm chí cùng một nội

dung nhưng sử dụng nhiều phương pháp Nội dung và phương pháp là thống nhất, hòa

trộn nhau trong một chủ thể nhận thức và tạo thành phong cách của chủ thể Thông qua

phương pháp xử lý một nội dung để tìm ra những đặc điểm chung chi phối quá trình tư

duy Vì vậy, tư duy với tư cách là quá trình suy nghĩ về những vấn đề chính trị thì đặc

điểm của quá trình đó là những đặc tính khái quát nổi bật được thể hiện thông qua cách

nghĩ về những nội dung chính trị Đó không phải là đặc điểm về nội dung hay phương

pháp tư duy, mà là đặc điểm của tư duy (với tư cách là quá trình thống nhất giữa nộidung và phương pháp tư duy) Hay đó là sự thực hành phương pháp tư duy vào những

nội dung chính trị Thông qua những sáng tạo trong tư tưởng và hành vi chính trị (tứcnội dung của tư duy) để tìm tính nhất quán chi phối quá trình tư duy Đó chính lànhững đặc điểm khác biệt chi phối quá trình tư duy chính trị Hồ Chí Minh Người đãsuy nghĩ như thế nào và bằng cách nào về những vấn đề chính trị? Cùng một nội dungchính trị giống nhau nhưng cách nghĩ của mỗi người không đồng nhất sẽ đưa đến kếtquả rất đa dạng Thậm chí cùng một nội dung tư duy và phương pháp tư duy như nhau

nhưng kết quả lại khác nhau Sự khác nhau đó là từ phương pháp tư duy hay nội dung

tư duy hay cách vận dụng phương pháp tư duy? Chẳng hạn, cùng vận dụng phương

pháp biện chứng nhưng thực hiện ở mỗi người khác nhau đưa đến kết quả khác nhau

Hồ Chí Minh vận dụng phương pháp biện chứng mác xít nhưng không phải là duynhất mà kế thừa cả tư duy Đông - Tây, kim - cổ để tạo ra cái riêng của Người Tư duychính trị Hồ Chí Minh vì thế là sự kế thừa, phát triển sáng tạo hay gọi đó là tư duy

“vượt gộp” trên bản sắc dân tộc Việt Nam Hồ Chí Minh là gạch nồi giữa Việt Nam

với thế giới, giữa truyền thống và hiện đại

2.2 Các yếu tố tác động tới sự hình thành tư duy chính trị Hồ Chí Minh

2.2.1 Y ếu tố khách quan

* Thực tiễn xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX

Cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, xã hội Việt Nam chịu sự tác động trực tiếp bởi

chính sách xâm lược và thống trị của thực dân Pháp Sự cai trị của thực dân Pháp đã

làm xã hội Việt Nam có sự chuyển biến sâu sắc trên mọi lĩnh vực: chính trị, kinh tế, xãhội.v.v Ở quê hương, Nguyễn Tất Thành được tận mắt chứng kiến cuộc sống nghèo

đói, bị bóc lột đến tận xương tủy của nhân dân Người nhận thấy nỗi nhục mất nước

hằn trên gương mặt của mỗi người dân xứ Nghệ Vào Huế Người lại được tận mắtchứng kiến tình cảnh khốn khổ của người dân lao động và hình ảnh của những ông

Tây da trắng nghênh ngang, hách dịch và tàn ác Lớn lên, trở về quê hương, càng đivào cuộc sống của nhân dân, Nguyễn Tất Thành càng thấm thía thân phận cùng khổcủa người dân mất nước: sưu cao thuế nặng, phu dịch Được tiếp xúc với các sĩ phu

yêu nước và nghe họ bàn luận về việc nước, đã giúp Người dần hiểu được về thời cuộc

và sự day dứt của các thế hệ cha anh trước cảnh nước mất, nhà tan Những gì học

được, nghe được, kèm theo những lời giảng giải của cha, đối với anh là những bài học

hết sức sống động, có ấn tượng mạnh mẽ Trong nhận thức của Nguyễn Tất Thành đãsớm nuôi ý chí đánh đuổi thực dân Pháp

Tư duy chính trị Hồ Chí Minh được nảy mầm từ đó Chính hoàn cảnh quêhương, đất nước, gia đình là cái nôi nuôi dưỡng ý chí đi tìm phương cách đòi lại nềnđộc lập, tự do cho đồng bào Đó là nguồn gốc thực tiễn tác động trực tiếp cho sự hình

thành, phát triển tư duy chính trị của Người Không được tắm mình trong thực tiễn ấy,những tư duy về con đường cứu nước khó có thể được định hình và hành động đi tìm

con đường ấy khó thành hiện thực

* Thực tiễn chính trị thế giới những năm đầu thế kỷ XX

Thứ nhất, phong trào cách mạng thế giới đã có sự chuyển đổi từ dân chủ kiểu cũ

sang dân chủ kiểu mới

Thứ hai, Cách mạng tháng Mười Nga giành thắng lợi và sự ra đời của Quốc tế

III cùng những cống hiến vĩ đại của Lênin là nhân tố tác động trực tiếp và quyết định

đến sự hình thành tư duy chính trị Hồ Chí Minh

Thứ ba, phong trào giải phóng dân tộc ở các nước thời kỳ này có những chuyển

biến và đặt ra những yêu cầu mới cần có một hệ tư tưởng phù hợp, đáp ứng yêu cầucấp bách của cách mạng Quá trình bôn ba, tìm tòi, khảo nghiệm và xác định con

đường cứu nước, giải phóng dân tộc của Hồ Chí Minh không chỉ đáp ứng thực tiễn

chính trị Việt Nam mà còn phản ánh xu hướng của phong trào cách mạng thế giới

Điều đó phản ánh tính khoa học, cách mạng của tư duy chính trị Hồ Chí Minh

Như vậy, những điều kiện kinh tế - chính trị - xã hội của quê hương, đấtnước, thời đại là mảnh đất hiện thực đầu tiên tác động tới sự hình thành tư duy

chính trị Hồ Chí Minh Ngoài nguồn gốc thực tiễn, tư duy chính trị Hồ Chí Minhcòn được hình thành dựa trên sự kế thừa những thành tựu lý luận trong lịch sử tư

tưởng của con người

* Yếu tố tư duy - lý luận

- Tư duy chính trị điển hình của người Việt Nam: tính cộng đồng; lấy nhânnghĩa làm gốc

- Tư duy chính trị phương Đông điển hình: “lấy dân làm gốc” hướng đến việc đitìm một ông vua lý tưởng, một chủ thể thực thi quyền lực nhà nước Tính cộng đồnglàng xã và xu hướng tập quyền của thiết chế chính trị trung ương coi trọng chữ “hòa”,chữ “đồng”

- Tư duy chính trị duy lý phương Tây điển hình Đó là tư duy tôn trọng và đề

cao con người, cá nhân; tôn trọng cái tự nhiên của sự vận động và phát triển xã hội Tưduy phương Tây chú trọng tìm cách hợp lý hóa, khách quan hóa trong thiết kế, xây

dựng và vận hành thể chế, thiết chế chính trị Tư duy chú trọng xây dựng hình thức tổchức chính quyền vận hành một cách khách quan, phù hợp với ý chí và lợi ích của giaicấp cầm quyền nhưng ít phụ thuộc vào cá nhân người nắm quyền Tư duy về sự tậptrung quyền lực vào lãnh tụ có đủ đức độ, tài năng và uy tín; sự tham gia lãnh đạo của

đội ngũ những người ưu tú về phẩm chất và đặc biệt là trí tuệ vào bộ máy nhà nước

- Tư duy chính trị Mác - Lênin với phương pháp tư duy biện chứng duy vật

Đây là phương pháp tư duy điển hình, bao trùm nhất chi phối tư duy trên mọi lĩnh vực

Ở một khía cạnh nào đó, các phương pháp tư duy khác chính là biểu hiện cụ thể của tư

duy biện chứng Nhờ phương pháp tư duy biện chứng, Hồ Chí Minh thâu thái, tổng tích hợp và vận dụng sáng tạo vào thực tiễn cách mạng Việt Nam Tiếp thu và nghiêncứu chủ nghĩa Mác - Lênin, lựa chọn con đường như Lênin chỉ dẫn, vận dụng phương

-pháp tư duy biện chứng, Nguyễn Ái Quốc đã sáng tạo con đường đi phù hợp cho cách

mạng Việt Nam để giành được thắng lợi hoàn toàn Mặc dù học thuyết Mác - Lênin,xét về mặt địa lý cũng thuộc tư duy phương Tây, nhưng do tính quyết định và ảnh

hưởng chủ yếu của hệ tư tưởng này đối với sự hình thành, phát triển tư duy chính trị

Hồ Chí Minh nên tách ra thành một yếu tố riêng

Tóm lại, tư duy chính trị Hồ Chí Minh là sự gặp gỡ giữa trí tuệ dân tộc với trítuệ thời đại Chính sự vận động, phát triển của chủ nghĩa yêu nước Việt Nam cuối thế

kỷ XIX đến những năm 20 của thế kỷ XX, khi bắt gặp chủ nghĩa Mác - Lênin, tư duychính trị Hồ Chí Minh được hình thành Từ tiếp thu, vận dụng sáng tạo, Hồ Chí Minhtừng bước góp phần bổ sung, pháp triển, làm phong phú chủ nghĩa Mác - Lênin bằngnhững luận điểm mới, được rút ra từ thực tiễn của đất nước và dân tộc Bối cảnh kinh

tế - chính trị trong và ngoài nước cùng với những yếu tố lý luận trên là nguồn gốc

khách quan tác động đến sự hình thành tư duy chính trị Hồ Chí Minh

2.2.2 Nhân t ố chủ quan và hoạt động thực tiễn của Hồ Chí Minh

Về phẩm chất, ở Hồ Chí Minh hội tụ những phẩm chất của một chiến sĩ cáchmạng chân chính Người có tâm hồn của một nhà yêu nước lớn, một chiến sỹ cộng sảnnhiệt thành cách mạng, sẵn sàng chịu đựng hy sinh vì độc lập của Tổ quốc, tự do cho

đồng bào Người có lòng tin mãnh liệt ở nhân dân, có tác phong bình dị, chân thành,

khiêm tốn, hoà mình với quần chúng và có sức cảm hoá lớn đối với mọi người

Về năng lực, Hồ Chí Minh có những năng lực phi thường Đó là trí thông minh,sắc sảo, nhạy bén với cái mới, có tư duy độc lập sáng tạo; có trí tuệ uyên bác, kiến thứcsâu rộng, được tiếp xúc với nhiều nền văn hoá khác nhau, nhờ đó Người tự học đượcnhiều thứ ngoại ngữ, biết đón nhận những biến chuyển tích cực của tình hình thế giới

và kế thừa những thành tựu tư tưởng của nền văn hóa nhân loại để vận dụng sáng tạovào thực tiễn Việt Nam và giải đáp những yêu cầu của cách mạng Việt Nam

Những năng lực bẩm sinh và phẩm chất cá nhân hiếm có đã qui định việc HồChí Minh tổng - tích hợp hóa và chủ thể hóa các giá trị tinh hoa văn hóa dân tộc, thời

đại để hình thành tư tưởng của mình trong quá trình tiếp biến, chọn lọc, tái tạo, chuyển

hóa, phát triển tri thức Những phẩm chất ấy không phải tự nhiên mà có Đó là kết quảcủa phức hợp các điều kiện, các hoạt động tích cực, chủ động của bản thân Hồ Chí

Minh Trong đó, trước hết phải kể đến sự dấn thân, thâm nhập đời sống nhân dân lao