Nghiên Cứu Kỹ Thuật Trổng Rau Cải Xanh Trái Vụ Bằng Khay Bầu Tại Thái Nguyên

Nghiên cứu ảnh hưởng của các giá thể khác nhau đến khả năng sinh trưởng, phát triển, năng suất và chất lượng rau cải xanh trồng trong khay bầu tại Thái Nguyên 58 3.2.1.. Nghiên cứu ảnh

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

Nguyễn Thị Mai Hương

NGHIÊN CỨU KỸ THUẬT TRỔNG RAU CẢI XANH TRÁI VỤ BẰNG KHAY BẦU TẠI THÁI NGUYÊN

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

Nguyễn Thị Mai Hương

NGHIÊN CỨU KỸ THUẬT TRỔNG RAU CẢI XANH TRÁI VỤ BẰNG KHAY BẦU TẠI THÁI NGUYÊN

Chuyên ngành: Trồng trọt

Mã số: 60 62 01 LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÀNH TRỒNG TRỌT

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS NGUYỄN THUÝ HÀ

Thái Nguyên - 2010

Lời cảm ơn

Để hoàn thành luận văn này, trước hết em xin bày tỏ lòng biết ơn tới sự giúp đỡ tận tình về chuyên môn và mọi mặt của cô giáo hướng dẫn TS Nguyễn Thuý Hà

Sau hơn một năm làm đề tài, em đã nhận được sự giúp đỡ quý báu từ Ban lãnh đạo nhà trường, các thầy cô giáo trong khoa Sau Đại học, các thầy cô giáo trong khoa Nông học, trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên

Do điều kiện thời gian và trình độ còn hạn chế nên luận văn của em không tránh khỏi những khiếm khuyết, vậy em kính mong các thầy cô giáo đóng góp ý kiến để luận văn của em được hoàn chỉnh hơn

Một lần nữa em xin chân thành cảm ơn tất cả sự giúp đỡ quý báu nói trên

để luận văn của em hoàn thành đúng tiến độ và nội dung đề ra./

Thái Nguyên, tháng 9 năm 2010

Học viên Nguyễn Thị Mai Hương

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là đề tài nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa được ai công bố trong các nghiên cứu khác Mọi trích dẫn đều có nguồn gốc rõ ràng

Tác giả luận văn

MỤC LỤC

Trang Trang phụ bìa

Lời cam đoan Mục lục Danh mục các ký hiệu, chữ viết tắt Danh mục bảng

Danh mục biểu đồ, đồ thị

1.1 Cơ sở thực tiễn và lý luận của đề tài 4

thực hiện nghiên cứu đề tài

28

1.4 Vấn đề ô nhiễm trong sản xuất rau, các mô hình kỹ

thuật và phương hướng sản xuất rau sạch ở Việt Nam trong tương lai

31

1.4.2 Các nguyên nhân gây ảnh hưởng tới độ an toàn của rau 31 1.4.3 Mô hình kỹ thuật trong sản xuất rau sạch tại Việt Nam 36

1.4.4 Phương hướng sản xuất rau an toàn trong hiện tại và tương lai

2.1 Đối tượng, vật liệu và phạm vi nghiên cứu 47

2.2 Địa điểm, và thời gian tiến hành 50 2.3 Nội dung nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu 51

2.3.3 Các chỉ tiêu và phương pháp theo dõi 54

3.1 Một số nét chính về thời tiết vụ thu đông, đông xuân năm 2009-2010 vùng thực hiện đề tài

56

3.2 Nghiên cứu ảnh hưởng của các giá thể khác nhau đến

khả năng sinh trưởng, phát triển, năng suất và chất lượng rau cải xanh trồng trong khay bầu tại Thái Nguyên

58

3.2.1 Ảnh hưởng của các giá thể khác nhau đến các giai đoạn

sinh trưởng phát triển của rau cải xanh tại Thái Nguyên

58

3.2.2 Ảnh hưởng của các giá thể khác nhau đến tình hình

sâu hại trên rau cải xanh trái vụ trồng trong giá thể tại

68

Thái Nguyên 3.2.3 Ảnh hưởng của các giá thể đến năng suất và hàm

lượng NO3- trong cây cải xanh tại Thái Nguyên

70

3.3 Nghiên cứu ảnh hưởng của các chế phẩm phân bón lá đến khả năng sinh trưởng và phát triển của rau cải xanh trồng trong khay bầu tại Thái Nguyên

74

3.3.1 Ảnh hưởng của các chế phẩm phân bón lá đến các

giai đoạn sinh trưởng phát triển của rau cải xanh

75

3.3.2 Ảnh hưởng của các loại phân bón lá đến tình hình sâu hại trên rau cải xanh trái vụ trồng trong giá thể tại Thái Nguyên

85

3.3.3 Ảnh hưởng của các chế phẩm phân bón lá đến năng suất và hàm lượng NO3- trong cây cải xanh tại Thái Nguyên

87

3.4 Nghiên cứu ảnh hưởng của phân lân đến khả năng sinh trưởng phát triển, năng suất và chất lượng của rau cải xanh trồng trong khay bầu tại Thái Nguyên

89

3.4.1 Ảnh hưởng các lượng phân lân khác nhau đến các giai đoạn sinh trưởng phát triển của cây rau cải xanh tại Thái Nguyên

90

3.4.2 Ảnh hưởng của các lượng phân lân khác nhau đến tình hình sâu hại trên rau cải xanh trái vụ trồng trong giá thể tại Thái Nguyên

100

3.4.3 Ảnh hưởng của các lượng lân khác nhau đến năng suất

và hàm lượng NO3- trong cây cải xanh tại Thái Nguyên

102

4.2 Đề nghị 106 TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tài liệu tiếng việt Tài liệu nước ngoài PHỤ LỤC

DANH MỤC BẢNG

1.1 Tình hình sản xuất rau trên thế giới qua các năm 19 1.2 Diện tích, năng suất và sản lượng rau quả Việt Nam 23 1.3 Tình hình sản xuất rau năm 2007, 2008 tại tỉnh Thái

Ảnh hưởng của các giá thể khác nhau đến động

thái tăng trưởng chiều cao cây cải xanh tại Thái

Nguyên

59

3.4 Ảnh hưởng của các giá thể khác nhau đến tốc độ tăng trưởng

chiều cao cây cải xanh tại Thái Nguyên

3.9 Ảnh hưởng của các giá thể đến năng suất và hàm lượng NO

3-trong cải xanh

71 3.10 Hiệu quả kinh tế của giống cải xanh trồng trên các giá thể 73 3.11 Ảnh hưởng của các loại phân bón lá đến động thái tăng trưởng chiều cao cây cải xanh tại Thái Nguyên 75 3.12 Ảnh hưởng của loại phân bón lá đến tốc độ tăng trưởng

chiều cao cây cải xanh tại Thái Nguyên

77 3.13 Ảnh hưởng của các loại phân bón lá đến động thái ra lá của 79

cây cải xanh tại Thái Nguyên

3.14 Ảnh hưởng của các loại phân bón lá đến tốc độ ra lá của cây

cải xanh tại Thái Nguyên

3.17 Ảnh hưởng của các loại phân bón lá đến năng suất và hàm

lượng NO 3-trong cải xanh tại Thái Nguyên

3.21 Ảnh hưởng của các lượng phân lân khác nhau đến động thái

ra lá của cây cải xanh tại Thái Nguyên

95

3.22 Ảnh hưởng của các lượng phân lân khác nhau đến tốc độ ra

lá của cây cải xanh tại Thái Nguyên

3.25 Ảnh hưởng của các lượng phân lân khác nhau đến năng

suất và hàm lượng NO 3-trong cải xanh

102

3.26 Hiệu quả kinh tế của giống cải xanh trồng trên các giá thể

ở các lượng phân lân khác nhau

104

DANH MỤC HÌNH

3.1 Ảnh hưởng của các giá thể khác nhau đến động thái tăng

trưởng chiều cao cây cải xanh tại Thái Nguyên

3.4 Ảnh hưởng của các chế phẩm phân bón lá đến động thái ra

lá của cây cải xanh tại Thái Nguyên

80

3.5 Ảnh hưởng của các lượng phân lân khác nhau đến động

thái tăng trưởng chiều cao cây cải xanh tại Thái Nguyên

91

3.6 Ảnh hưởng của các lượng phân lân khác nhau đến động thái ra lá của cây cải xanh tại Thái Nguyên 95

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN

VSATTP Vệ sinh an toàn thực phẩm

ĐBSCL Đồng bằng sông cửu long

CV Coeffcienct of varianci (Hệ số biến động)

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Ngày nay khi đời sống xã hội ngày càng phát triển thì nhu cầu đòi hỏi của con người người ngày càng tăng, đặc biệt là nhu cầu về thực phẩm chất lượng đảm bảo an toàn Để đáp ứng được phần nào nhu cầu đó, con người luôn phải tìm tòi, nghiên cứu nhằm đưa ra những tiến bộ khoa học kỹ thuật

mới cho nông nghiệp, trong đó có những tiến bộ mới cho nghề trồng rau

Rau xanh là loại thực phẩm không thể thiếu được trong mỗi bữa ăn hàng ngày của con người vì chúng không chỉ cung cấp các loại dinh dưỡng thiết yếu như vitamin, lipit, protein mà còn cung cấp nhiều chất khoáng quan trọng như canxi, phốt pho, sắt v.v rất cần thiết cho sự phát triển của cơ thể con người Ngoài ra rau còn cung cấp cho con người một lượng lớn các chất xơ, có khả năng làm tăng nhu mô ruột và hệ tiêu hoá,

là thành phần hỗ trợ sự di chuyển thức ăn qua đường tiêu hoá bằng cách giúp cho hoạt động co bóp của đường ruột được dễ dàng Rau còn là nguyên liệu quan trọng cho ngành chế biến, đồng thời là mặt hàng xuất khẩu có giá trị góp phần làm tăng thu nhập cho nền kinh tế quốc dân

Vệ sinh an toàn thực phẩm (VS-ATTP) đối với nông sản nhất là rau xanh đang được xã hội đặc biệt quan tâm Việc ô nhiễm vi sinh vật, hóa chất độc hại, kim loại nặng và thuốc bảo vệ thực vật tồn dư trên rau, đặc biệt là rau ăn lá đã gây ảnh hưởng không nhỏ trước mắt cũng như lâu dài đối với sức khỏe cộng đồng Trước vai trò của rau xanh và những thực trạng trong sản xuất rau khi đời sống phát triển, nhu cầu về rau an toàn đạt chất lượng cao ngày càng gia tăng cho thấy việc sản xuất ra nhiều loại rau với số lượng lớn, đảm bảo chất lượng là một nhiệm vụ quan trọng Bên cạnh đó việc sản xuất rau trái vụ phục vụ nhu cầu xã hội làm tăng thu nhập cho người dân cũng là một vấn đề đáng quan tâm

Nhận thức sâu sắc vấn đề này việc đẩy mạnh sản xuất rau an toàn cung cấp cho tiêu dùng nội địa và xuất khẩu hiện nay cũng như việc nghiên cứu sản xuất rau trái vụ đạt chất lượng cao làm tăng giá trị sản phẩm rau xanh là hết sức cần thiết đòi hỏi các cấp, các ngành cần đặc biệt quan tâm

Thái Nguyên là một tỉnh ở Đông Bắc Việt Nam, tiếp giáp với thủ đô

Hà Nội Do vị trí địa lý thuận lợi, Thái Nguyên trở thành một trung tâm kinh tế - xã hội của khu vực này Bên cạnh đó Thành phố Thái Nguyên với

số dân gần 30 vạn người, nơi tập trung số lượng học sinh sinh viên các trường đại học cao đẳng đứng thứ 3 trong cả nước do vậy nhu cầu về thực phẩm nói chung và rau nói riêng là rất lớn

Hiện tại, mặc dù thành phố Thái Nguyên tiêu thụ khoảng 25 tấn rau các loại/ngày nhưng trên thực tế, nghề trồng rau của thành phố vẫn chưa đáp ứng đủ nhu cầu tiêu thụ cả về số lượng lẫn chất lượng Thành phố chưa

có vùng sản xuất rau sạch tập trung nên một lượng lớn rau sạch phải nhập

từ các địa phương lân cận Thành phố hiện có 750 ha rau các loại với sản lượng 14.500 tấn/năm nhưng chủ yếu sản xuất theo cách truyền thống, chưa dám đầu tư lớn cho sản xuất rau chất lượng cao Đặc biệt, nhiều hộ trồng rau còn chạy theo lợi nhuận, thường sử dụng nhiều biện pháp kích thích cho rau sinh trưởng nhanh, không đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm như: phân bón hoá học, thuốc bảo vệ thực vật, nguồn nước tưới bị ô nhiễm Xuất phát từ thực tiễn trên, nắm bắt nhu cầu của người tiêu dùng chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài:

“Nghiên cứu kĩ thuật trồng rau cải xanh trái vụ bằng khay bầu tại

Thái Nguyên”

2 Mục đích nghiên cứu

Xác định được loại giá thể, phân bón lá và lượng phân lân để trồng cải xanh trái vụ bằng biện pháp khay bầu đạt năng suất cao, chất lượng rau

an toàn tại Thái Nguyên

3 Ý nghĩa của đề tài

- Ý nghĩa trong công tác học tập và nghiên cứu khoa học:

Thu thập được những kinh nghiệm và kiến thức thực tế, củng cố lý thuyết đã học

- Ý nghĩa trong thực tiễn sản xuất

+ Xác định được một số biện pháp kỹ thuật trồng trọt đem lại hiệu quả kinh tế cao trong sản xuất rau ăn lá cho năng suất và chất lượng an toàn tại Thái Nguyên

+ Xây dựng diện tích trồng trọt có thu nhập cao tại Thái Nguyên

Chương I

TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 CƠ SỞ THỰC TIỄN VÀ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI

1.1.1 Cơ sở thực tiễn

Tốc độ đô thị hoá ngày càng nhanh, người nông dân không còn mặn

mà với các loại cây trồng, vật nuôi truyền thống vì giá trị kinh tế thấp Do vậy T.P Thái Nguyên (Thái Nguyên) đang có những đầu tư tổng thể cho nông nghiệp, nông thôn, hướng tới một nền nông nghiệp đô thị phát triển, nâng cao đời sống của bà con nông dân vùng ven trước tình hình diện tích đất nông nghiệp của Thành phố liên tục sụt giảm do tốc độ đô thị hoá (bình quân mỗi năm khoảng 170ha), người nông dân đã chuyển dần một phần diện tích đất cấy lúa sang trồng các loại cây trồng khác có giá trị kinh tế cao hơn

Thành phố hiện có 750 ha rau các loại với sản lượng 14.500 tấn/năm Thành phố đã hình thành một số vùng sản xuất rau mang tính chuyên canh như Túc Duyên, Cam Giá, Gia Sàng, Quang Vinh Tuy nhiên rau chủ yếu được sản xuất theo cách truyền thống, chưa có sự đầu tư lớn cho sản xuất rau chất lượng cao Đặc biệt, nhiều hộ trồng rau còn chạy theo lợi nhuận, thường sử dụng nhiều biện pháp kích thích cho rau sinh trưởng nhanh, không đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm như: phân bón hoá học, thuốc bảo vệ thực vật, nguồn nước tưới bị ô nhiễm

Bên cạnh đó, Thành phố chưa có vùng sản xuất rau sạch tập trung nên một lượng lớn rau sạch phải nhập từ các địa phương lân cận Theo kết quả điều tra, nhu cầu tiêu thụ rau an toàn tại TP Thái Nguyên ngày càng cao, khoảng 25 tấn rau các loại/ngày nhưng trên thực tế, nghề trồng rau của thành phố vẫn chưa đáp ứng đủ nhu cầu tiêu thụ cả về số lượng lẫn chất lượng

Để đáp ứng nhu cầu thị trường và tăng thu nhập cho các hộ nông dân,

rau an toàn với các mô hình trồng rau an toàn tại một số phường ven sông Cầu: Túc Duyên, Cam Giá, Gia Sàng, Quang Vinh …Theo kế hoạch, đến năm 2010 thành phố sẽ có 45 ha rau an toàn với sản lượng từ 40 đến 50 tấn/ngày.Để đạt được kế hoạch đề ra cần có sự quan tâm của các cấp lãnh đạo, các cơ quan chuyên môn liên quan hướng dẫn áp dụng khoa học kỹ thuật mới vào sản xuất và sự tích cực của người dân Có được những điều kiện này, việc mở rộng sản xuất rau sẽ có điều kiện phát triển tại thành phố nói riêng và ở tỉnh Thái Nguyên nói chung [37]

1.1.2 Cơ sở lý luận

Ở Việt Nam với khí hậu, thổ nhưỡng thích hợp, cây rau được trồng

phổ biến và có khả năng sinh trưởng phát triển tốt Rau là thực phẩm không thể thiếu được trong mỗi bữa ăn hàng ngày, là nguồn cung cấp vitamin, chất khoáng, vi lượng, chất xơ cho cơ thể con người không thể thay thế Vệ sinh an toàn thực phẩm đối với nông sản nhất là rau xanh đang được xã hội đặc biệt quan tâm Việc ô nhiễm vi sinh vật, hóa chất độc hại, kim loại nặng

và thuốc bảo vệ thực vật tồn dư trên rau, đặc biệt là rau ăn lá đã gây ảnh hưởng không nhỏ trước mắt cũng như lâu dài đối với sức khỏe cộng đồng

Việc đẩy mạnh sản xuất rau an toàn cung cấp cho tiêu dùng nội địa

và xuất khẩu hiện nay cũng như thời gian tới là hết sức cần thiết đòi hỏi các cấp, các ngành cần đặc biệt quan tâm Nhận thức sâu sắc về vấn đề này đã

có nhiều nghiên cứu và các chương trình phát triển sản xuất rau an toàn tại nhiều địa phương trên cả nước

Các nghiên cứu áp dụng khoa học kỹ thuật tiên tiến vào trồng rau như trồng rau không cần đất (thuỷ canh), trồng rau trên các giá thể, sử dụng phân bón lá và dinh dưỡng hợp lý kết hợp kỹ thuật trồng chăm sóc hợp lý đã và đang được sự quan tâm của nhiều nhà khoa học, các trung tâm nghiên cứu…

1.1.2.1 Các nghiên cứu về giá thể trồng rau

Trồng rau theo phương pháp khay - bầu sử dụng giá thể trồng được một số nước điển hình là Đài Loan sử dụng để sản xuất rau ăn lá trong nhà lưới Theo công nghệ này, trong thời gian cây con có thể gieo từng hạt trên khay bầu với mật độ cao (500-700 cây/m2) sau thời gian 15-20 ngày di chuyển sang khay có mật độ thưa hơn (150-200 cây/m2) hoặc trồng trực tiếp ra ruộng Giá thể trên khay được sản xuất từ các vật liệu sẵn có ở nhiều vùng trong nước như: than bùn, mùn cưa, phân chuồng hoai mục, phân NPK, phân hữu cơ khoáng, bột đá xốp… Trồng rau ăn lá bằng phương pháp khay - bầu có hàng loạt ưu điểm; Hạn chế dịch hại, tăng vụ do thời gian ngắn, hệ số quay vòng nhanh, đạt năng suất, chất lượng và hiệu quả kinh tế cao, có khả năng cơ giới hoá và tự động hoá tốt [35]

Sau nhiều năm nghiên cứu, thử nghiệm và xây dựng nhiều mô hình trên diện rộng thành công, mới đây Trung tâm nghiên cứu phân bón và dinh dưỡng cây trồng trực thuộc Viện Thổ nhưỡng Nông hóa đưa ra khuyến cáo

bà con nông dân và các hộ gia đình ở thành phố áp dụng kỹ thuật trồng rau

an toàn trên nền giá thể GT 05

GT 05 là giá thể sinh học không đất, có hàm lượng chất hữu cơ (OM) và dinh dưỡng cao: 44% chất hữu cơ (OM), 1,2% đạm (N), 0,8% lân (P2O5), 0,7% kali (K2O) và các dinh dưỡng trung, vi lượng cần thiết khác cho cây trồng Giá thể GT 05 cung cấp các chất dinh dưỡng cần thiết cho cây trồng, có độ tơi xốp, thoáng khí, nhẹ, sạch nguồn bệnh, không có tuyến trùng, hút và giữ ẩm tốt Trong sản xuất rau an toàn, GT 05 được sử dụng làm bầu gieo ươm cây rau giống, sản xuất rau mầm, rau thương phẩm như các loại rau ăn lá, rau ăn quả rất hiệu quả và tiện lợi [19]

Tiến sĩ Đoàn Hữu Thanh và các cộng sự thuộc Trung tâm Nghiên

nghiên cứu và đề xuất một số biện pháp sản xuất, sử dụng các loại giá thể cho cây rau, hoa tại Hải Phòng

Nhóm tác giả sản xuất thực nghiệm 3.000kg giá thể dinh dưỡng bằng các vật liệu rơm rạ, bã mía khô, phân gà công nghiệp sử dụng trong trồng thử nghiệm cho cây khoai tây Diamant và cây hoa lay ơn đỏ đô tại vườn ươm ở phường Đằng Giang (quận Ngô Quyền), xã Thiên Hương (Thuỷ Nguyên) và xã Tân Dân (An Lão) Kết quả, trồng khoai tây, hoa lay ơn giống và thương phẩm bằng giá thể dinh dưỡng cho năng suất, chất lượng cao hơn phương thức trồng truyền thống, cây ít bị nhiễm sâu bệnh, hiệu qủa kinh tế gấp 1,4 lần Qua đó nhóm tác giả xây dựng quy trình sản xuất và sử dụng giá thể phù hợp cho cây khoai tây và hoa lay ơn đỏ đô trên cơ sở những nguyên liệu có sẵn [7]

Đây là đề tài đón đầu công nghệ sản xuất và sử dụng các loại giá thể trong trồng cây rau và hoa trên địa bàn thành phố

Khi đã trồng rau sạch thì tất cả các nguyên liệu đầu vào đều phải xử

lý được nó không có chứa các vi sinh vật, hóa chất, chất độc gây hại

Một mô hình sản xuất rau ăn lá và rau gia vị trong nhà lưới (trên giá thể với hệ thống tưới bón phù hợp) vừa được TS Phạm Hữu Nhượng, Phó Trưởng ban Quản lý Khu nông nghiệp công nghệ cao TP Hồ Chí Minh và các cộng sự thử nghiệm thành công

Nhóm tác giả đã xây dựng mô hình trồng 5 loại rau, gồm: Rau muống, cải xanh, xà lách, rau cần tây và ngò trên giá thể gồm mụn dừa, mùn cưa, đá bọt núi lửa phối hợp cùng các loại dinh dưỡng đa lượng, trung lượng và vi lượng

Quy mô tối thiểu cho mỗi nhà lưới là 500 m2/mỗi loại rau Kết quả thử nghiệm cho thấy, mô hình đạt năng suất và hiệu quả cao, thời gian quay vòng mùa vụ ngắn hơn từ 25 đến 28%, các yêu cầu vệ sinh thực phẩm được

bảo đảm Hiện kết quả này đã được nhóm tác giả chuyển giao cho Trung tâm Nghiên cứu và phát triển nông nghiệp công nghệ cao huyện Củ Chi -

TP Hồ Chí Minh [26]

Ưu điểm của việc trồng rau bằng giá thể trong điều kiện nhà lưới là

có thể trồng rau sạch trái vụ, cho năng suất cao, tránh được những bất lợi

do thời tiết (mưa, gió lớn) phù hợp chủ yếu với rau ăn lá và rau cao cấp phục vụ một số yêu cầu khắt khe, cao cấp của người tiêu dùng Rau ít phải

sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, rau đảm bảo chất lượng, an toàn

1.1.2.2 Các nghiên cứu về dinh dưỡng lân đối với cây rau

Yêu cầu của các loại rau với chất dinh dưỡng thay đổi theo quá trình sinh trưởng phát triển và thời kỳ hình thành các cơ quan sử dụng của rau (bắp, thân củ, rễ củ, quả)

Trong đó thời kỳ hình thành các cơ quan sử dụng của rau là thời kỳ cây rau có tốc độ sinh trưởng rất mạnh nên có nhu cầu dinh dưỡng rất cao, cần quan tâm cung cấp đầy đủ chất dinh dưỡng dạng hoà tan nhanh

Trung bình rau hút 3 nguyên tố N:P:K theo tỉ lệ 2,5:1:3,8 Các loại rau khác nhau có yêu cầu đối với các nguyên tố dinh dưỡng đa lượng không giống nhau và tác động của các yếu tố này đối với các loại rau cũng thay đổi

Tuy lân có tỉ lệ hút thấp nhất trong các nguyên tố trên nhưng lân là yếu tố dinh dưỡng có vai trò rất quan trọng trong việc hình thành bộ rễ và khả năng hấp thu dinh dưỡng của cây rau Lân là thành phần quan trọng của axit nucleotit, adenozin triphotphat là các chất có vai trò rất quan trọng trong quá trình phân chia tế bào, hình thành chất béo và protêin trong cây rau Lân có tác dụng tăng cường khả năng hút đạm làm giảm tác hại của việc thừa đạm, tạo khả năng bón được nhiều đạm hơn để đạt năng suất rau cao Lân còn là yếu tố dinh dưỡng có vai trò quan trọng trong việc tạo ra

tính đệm cho dịch tế bào của cây rau, tạo điều kiện để rau sinh trưởng bình thường dù pH môi trường sống thay đổi Dinh dưỡng lân cân đối với đạm

và kali còn là điều kiện rất quan trọng để cây rau sinh trưởng phát triển khoẻ mạnh, rút ngắn thời gian sinh trưởng của cây rau một cách hiệu quả Lân là yếu tố dinh dưỡng đa lượng tuy cây rau có nhu cầu không cao nhưng cũng có vai trò rất quan trọng đối với sinh trưởng, phát triển năng suất và chất lượng rau

Cây rau hút lân trong suốt quá trình sinh trưởng, nhưng giai đoạn hút lân có tác dụng quan trọng nhất khi cây rau còn nhỏ, nó kích thích hệ rễ cây phát triển tạo khả năng hút và vận chuyển các chất dinh dưỡng vào trong cây Vì vậy lân là yếu tố dinh dưỡng rất cần thiết cho tất cả các loại rau ở giai đoạn cây con Cây rau được cung cấp đủ lân nhanh ra nụ, ra hoa, ra quả, làm hạt và chín Tạo khả năng rút ngắn thời gian cho thu hoạch, làm tăng tính cạnh tranh hàng hoá theo mùa vụ của các loại rau, làm cho quả và hạt chắc, sáng mã, tăng chất lượng hàng hoá cho rau Lân còn làm cho cây rau cứng cáp tăng tính chống lốp và đổ, tăng tính chống chịu với sâu bệnh

và điều kiện khí hậu bất thuận như rét, hạn Đồng thời còn làm tăng khả năng chịu đựng của sản phẩm rau trong vận chuyển và chế biến [10]

Thiếu lân, cây rau tăng trưởng chậm, quả, hạt lâu chín Thiếu lân lá thường có màu xanh tối, ở thời kỳ đầu lá có màu tím do trong lá hình thành nhiều sắc tố antxoxyan, đôi khi lá có màu đồng xỉn, màu nâu, thiếu quá nhiều cây có thể bị chết

Lân đặc biệt rất cần cho các loại rau lấy hạt, rau ăn quả như cà chua, các loại đậu rau, ngô đường, các rau ăn rễ củ, các rau thân củ

Lân là yếu tố dinh dưỡng mà cây trồng nói chung có thể hút được từ đất với nồng độ rất thấp Nhưng nhiều loại rau thường có hệ rễ kém phát triển nên khả năng khai thác lân từ đất cũng bị hạn chế

Dạng phân lân thích hợp cho rau là supe lân do hoà tan trong nước

và là nguồn chứa S Dạng lân không tan trong nước như phân lân nung chảy có thể dùng để bón lót nhằm vừa tạo dự trữ lân, vừa cải tạo độ chua của đất và cung cấp Mg cho cây rau [20]

1.1.2.3 Các nghiên cứu về dinh dưỡng qua lá

Các cơ quan trên mặt đất của cây đều có khả năng hấp thu các chất dinh dưỡng dưới dạng khí CO2, O2, SO2, … đặc biệt là lá cây, các chất này được hấp thu rất nhiều qua khí khổng, do vậy sự hấp thu các nguyên tố khoáng dưới dạng ion từ dung dịch qua các cơ quan trên mặt đất là hoàn toàn có thể thực hiện được Tầng cutin bên ngoài cùng của lá có thể thay đổi theo loài thực vật và tuổi thọ của cây, ở trên tầng này có nhiều lỗ siêu nhỏ, mật độ của các lỗ trên tầng cutin rất cao (1010lỗ/cm2) Các lỗ này có đường kính 1nm do đó dễ dàng cho các chất hoà tan có kích thước lớn nhất

là urê (đường kính 0,04nm) đi qua nhưng nó lại không cho các phần tử có đường kính lớn hơn (phân tử hữu cơ) đi qua

Theo số liệu đã được công bố, hiệu suất sử dụng chất dinh dưỡng qua lá đạt tới 95 % Ở Philippin dùng phân bón lá cho tăng năng suất lúa 1,5 lần so với dùng phân bón gốc qua rễ và gấp 3,3 lần khi không bón phân

Khi dùng phân bón lá cây lúa khoẻ hơn, cứng cáp hơn, chịu được sâu bệnh, không làm chua đất như khi bón nhiều và liên tục phân bón hoá học vào đất Hạt thóc cũng nặng thêm và chắc hơn, tỷ lệ gạo gãy không đáng

kể, làm cho gạo của Philippin phù hợp với thị trường quốc tế

Dùng phân bón lá, lượng bón chỉ tốn bằng 1/4 so với phân bón qua đất Theo Bùi Quang Xuân (1997) [38] các loại phân bón lá đã ảnh hưởng tới năng suất, giảm hàm lượng NO3- trong rau từ 15-30%

Ở nước ta, từ những năn 80, Viện Hoá học Công nghiệp đã tiến hành tách chiết axit humic từ than bùn để điều chế một số loại Humat dùng làm chất kích thích sinh trưởng phun cho cây trồng Kết quả là đã được thị trường chấp nhận Tuy nhiên, trình độ khoa hàng yêu cầu bổ sung thêm các chất dinh đường đa vi lượng, chất lượng của sản phẩm đưa ra thị trường phải ngày một nâng cao

Nhu cầu đó hoàn toàn phù hợp với nhũng kết quả nghiên cứu của nhiều nước tiên tiến

Người ta đã xác định thời kỳ cây lớn cần nhiều các nguyên tố Ca, K

và N Khi tạo hoa, trái, củ lại cần nhiều nguyên tố P, N, nguyên tố trung lượng và vi lượng

Những kết quả nghiên cứu tác dụng của humat đã cho thấy hiệu quả

vè cải tạo tính chất vật lý cảu đất, làm thay đổi tính chất hoá học của đất và hiệu quả sinh học-kích thích sinh trưởng cây trồng

Bón phân qua lá: lượng phân được hoà tan vào nước ở nồng độ cho phép, phun ướt đẫm lá Chất dinh dưỡng được ngấm qua lá chuyển vào bên trong Biện pháp này giúp cây hấp thu triệt để, tiết kiệm được phân bón và hiệu quả mang lại cao, nhanh chóng

Phương pháp bón phân qua lá đặc biệt quan trọng trong các trường hợp sau:

- Tầng đất nghèo dinh dưỡng, khả năng dinh dưỡng của cây bị hạn chế

- Đất bị khô hạn, không thể đưa dinh dưỡng vào đất

- Dinh dưỡng qua lá là phương pháp rất phổ biến với các nguyên tố trung lượng như: Mg và S, các nguyên tố vi lượng được yêu cầu ở lượng nhỏ, phương pháp dinh dưỡng qua lá hoàn toàn có thể thoả mãn nhu cầu của cây khi sử dụng 2-3 lần vào những thời điểm thích hợp

- Hiệu lực của việc bón phân qua lá nhanh, chỉ sau vài phút cây có thể hấp thụ do vậy rất hiệu quả để điều chỉnh sự cân bằng dinh dưỡng của cây khi chuyển từ giai đoạn sinh trưởng sinh dưỡng sang sinh trưởng sinh thực Lúc này, chác chất dinh dưỡng được tập trung vào hình thành cơ quan sinh trưởng bộ rễ, làm giảm hút khoáng dẫn đến cân bằng, nên bổ sung qua

lá sẽ khắc phục được tình trạng trên

- Cây sử dụng lượng phân phun lên lá nhanh chóng nện hiệu lực sử dụng cao, có thể 90% so với 40-50% với đạm khi bón vào đất, do đó hạn chế ô nhiễm đất và nước ngầm

- Phương pháp dinh dưỡng qua lá còn rất hiệu quả khi trong đất có hiện tượng đối kháng ion, khi đó dinh dưỡng vào đất không có hiệu quả thậm chí làm cho cây chết do mất cân bằng

- Bón đạm qua lá ở giai đạm cuối làm tăng hàm lượng đạm tổng số trong hạt

- Bón Mg và các nguyên tố vi lượng làm tăng hàm lượng các nguyên

tố đó trong nông sản Do đó, dinh dưỡng qua lá đặc biệt có hiệu quả trong trường hợp cần nâng cao hàm lượng đạm, khoáng chất trong nông sản, cải thiện chất lượng nông sản – chính là vấn đề đang được nhân loại cũng như các nhà dinh dưỡng cây trồng quan tâm

Tận dụng biện pháp bón phân qua lá để cung cấp dinh dưỡng cho cây rau vào lúc cần thiết quyết định năng suất

1.1.2.4 Một số ứng dụng về dinh dưỡng qua lá

Thời gian qua, Công ty Long Đỉnh đã nghiên cứu, thử nghiệm và đưa

ra thị trường nhiều loại chế phẩm sinh học, trong đó có chế phẩm Hitek Development (HTD) Chế phẩm này có nhiều đặc tính ưu việt như có lợi

phẩm sinh học HTD được chiết xuất từ nguyên liệu hữu cơ Do vậy, không gây ô nhiễm môi trường, không gây hại cho người sử dụng Chế phẩm có tác dụng xua đuổi côn trùng nhờ hệ amin, các amin này xúc tác với nhau tạo ra mùi khó chịu, buộc côn trùng phải tránh xa Điểm đáng chú ý là mùi chỉ có tác dụng trên côn trùng Qua thử nghiệm ở Củ Chi, Bình Chánh, Tân Phú (TP.Hồ Chí Minh) và một số tỉnh ĐBSCL thấy với cây trồng bị bệnh vàng lá, côn trùng hại lá, khi sử dụng HTD đã trở nên tươi tốt, phục hồi nhanh, không còn xuất hiện sâu bọ, nhện đỏ, rệp cánh cứng [21]

Theo nghiên cứu của Nguyễn Anh Kết – giám đốc công ty Thanh Hà

và cộng sự đã đưa ra kết luận: Sử dụng phân bón lá hữu cơ sinh học KH giảm được chi phí cho nhà nông, không độc hại cho người sử dụng và môi trường Chẳng hạn, nếu 01 ha bị ngập mặn từ 0,3 – 0,6%, diện tích thu hoạch không đáng kể hoặc mất trắng thì khi đưa sản phẩm phân bón lá hữu cơ sinh học KH vào chăm bón khi thu hoạch lợi nhuận tăng bình quân 4050000 –

6750000 đồng/ha Nếu áp dụng với diện tích lớn hàng ngàn ha sẽ đưa lại một con số không hề nhỏ Có thể thấy rằng mặc dù chi phí cho sản xuất ít nhưng đem lại hiệu quả kinh tế cao đồng thời cây trồng sẽ kịp thời vụ

Ở những thời điểm thời tiết không thuận, phân bón lá được coi là chất điều hoà sinh trưởng do có chứa nhiều các chất tăng trưởng, vitamin

và một số vi lượng rất cần thiết cho quá trình sinh trưởng của cây Phân bón hữu cơ lỏng Ước mơ nhà nông AGRODREAM được sản xuất từ phế thải tài nguyên biển như cá, rong biển, tôm, cua, da động vật, phế thải giàu prôtein từ quá trình sản xuất thực phẩm (thịt, nấm, bã bia, bã đậu tương, cám) theo phương pháp thuỷ phân bằng enzyme ở nhiệt độ thấp nên các axit amin và vitamin còn lại trong phân nhiều hơn Phun phân bón lá thay cho phân bón thúc nhưng không thay thế phân bón lót và phân bón qua đất

Rễ cây ngoài việc hấp thụ chất dinh dưỡng từ đất cung cấp cho cây trồng,

nó còn có vai trò đặc biệt quan trong sự hình thành các hóc môn sinh trưởng, quyết định tới sự phát triển của cây trồng

Tóm lại để sản xuất rau trái vụ bằng giá thể và dinh dưỡng qua lá phù hợp trong điều kiện nhà lưới trên cơ sở tìm ra công thức giá thể, hàm lượng lân và loại phân bón lá phù hợp, đề tài nghiên cứu của chúng tôi đặt ra có ý nghĩa khoa học thực tiến góp phần quan trọng vào sản xuất rau an toàn, trái vụ tăng giá trị kinh tế đồng thời bảo vệ môi trường Việc nghiên cứu kỹ thuật sản xuất rau trái vụ tại Thái Nguyên là dẫn liệu khoa học cho việc áp dụng kỹ thuật sử dụng giá thể vào sản xuất đặc biệt đối với những gia đình thành phố diện tích nhỏ hẹp không có đất muốn trồng rau sạch tại nhà

1.2 GIÁ TRỊ DINH DƯỠNG VÀ VAI TRÒ CỦA SẢN XUẤT RAU TRONG NỀN KINH TẾ QUỐC DÂN

1.2.1 Giá trị dinh dưỡng của cây rau

Cây rau là một bộ phận cây trồng hàng năm dùng làm thực phẩm, rất cần thiết trong đời sống hàng ngày và không thể thay thế đối với sức khoẻ con người Rau cung cấp các chất dinh dưỡng cần thiết mà không loại thực phẩm nào có thể thay thế được Do rau là nguồn cung cấp các chất dinh dưỡng dưới dạng đặc biệt như: vitamin, các chất khoáng và chất xơ cho người

Trong khầu phần ăn của người Việt Nam hiện nay, rau cung cấp khoảng 95-99% nguồn vitamin A, 60-70% nguồn vitamin B2, và gần 100% nguồn vitamin C Nếu ăn uống lâu ngày thiếu rau xanh ta thường thấy xuất hiện các triệu chứng như da khô, mắt mờ, quáng gà do thiếu vitamin A ; chảy máu chân răng, tay chân mỏi mệt, suy nhược… do thiếu vitamin C; lở loét miệng lưỡi, viêm ngứa chủ yếu do thiếu vitamin B2 ; tê phù do thiếu vitamin B1 Thiếu vitamin sẽ giảm sức dẻo dai, hiệu suất làm việc sút kém,

bệnh tật dễ phát sinh, khi mắc bệnh chữa cũng lâu lành Trong lao động, học tập, công tác, sinh hoạt hàng ngày mỗi người đều cần một lượng vitamin nhất định [11]

Ngoài việc cung cấp vitamin, rau còn cung cấp một lượng chất khoáng đáng kể như Ca, P, Fe… Trong các chất khoáng cần thiết cho cơ thể con người thì canxi và sắt được chú ý hơn cả, canxi rất cần cho việc đảm bảo chức năng xương và răng, còn sắt ngăn ngừa bệnh thiếu máu Các loại muối khoáng cần thiết cho cấu tạo tế bào, các loại enzime, muối khoáng còn là tác nhân gây xúc tác và điều hoà các quá trình sinh tổng hợp trong cơ thể con người, chúng có tác dụng trung hoà độ chua do dạ dày tiết

ra, khi tiêu hoá thức ăn như thịt, ngũ cốc, đồng thời làm tăng khả năng đồng hoá protit (Tạ Thu Cúc và CS, 2000) [6])

Lượng gluxit và protein trong rau bổ sung cho ta được một phần năng lượng tuy không nhiều nhưng điều đáng chú ý là protein của rau nói chung chứa nhiều lizin (khoảng 5-7%) và mỗi loại rau lại có những tỷ lệ axit amin khác nhau nên khi ăn rau, nhất là ăn một lúc nhiều loại rau sẽ có tác dụng lớn trong việc nâng cao giá trị sử dụng protein của rau

Chất xơ trong rau giúp cho sự tiêu hoá được điều hoà, chống táo bón, giữ được cảm giác no

Ngoài giá trị về dinh dưỡng, một số loại rau còn có ý nghĩa về mặt y học bởi chúng là những vị thuốc rất có giá trị đối với sức khoẻ con người, ví dụ như hành, tỏi, nghệ, tía tô, mướp đắng… đây là những loại gia vị vừa làm ngon miệng, vừa làm tăng sức đề kháng trong cơ thể

Rau xanh rất phong phú về chủng loại, vì vậy thức ăn được chế biến

từ rau rất đa dạng với nhiều màu sắc đẹp mắt, hương vị thơm mát, góp phần tạo nên những bữa ăn ngon miệng và hấp dẫn Theo quan điểm của

các nhà dinh dưỡng học thì mỗi người cần 250-300g rau xanh/ngày, để đáp ứng cho nhu cầu hoạt động bình thường của con người [11]

1.2.2 Vai trò của sản xuất rau trong nền kinh tế quốc dân

Rau là nguyên liệu và là mặt hàng xuất khẩu có giá trị Vào những năm 1986-1990 kim ngạch xuất khẩu đã đạt trên 80 triệu rúp/năm Từ năm 1991 đến năm 2000, thị trường truyền thống của ngành xuất khẩu rau quả Việt Nam cho Đông Âu tạm dừng Chúng ta đang phải xây dựng cho mình một thị trường mới Hiên nay,Việt Nam ngoài tiêu thụ rau trong nước, rau đã được xuất khẩu ra nước ngoài Theo số liệu thống kê chính thức của Tổng cục Hải quan, kim ngạch xuất khẩu rau hoa quả trong tháng 4/2009 đạt gần 32,5 triệu USD, tăng 9,5% so với cùng kỳ 2008 Tính chung 4 tháng đầu năm

2009, kim ngạch xuất khẩu rau hoa quả của Việt Nam đạt 127,8 triệu USD, tăng 8,2% so với cùng kỳ năm 2008 Trong bối cảnh xuất khẩu khó khăn, xuất khẩu rau hoa quả giữ được đà tăng trưởng là một trong những điểm đáng chú ý hiện nay [22]

Rau là cây trồng quan trọng trong ngành trồng trọt, được trồng ở nhiều vùng sinh thái khác nhau với lợi thể là thời gian sinh trưởng ngắn và

có thể trồng được nhiều vụ trong năm, do vậy rau được coi là cây trồng chủ lực trong việc chuyển dịch cơ cấu cây trồng, xoá đói giảm nghèo cho nông dân Việt Nam Mặt khác rau có đặc điểm là có nhiều chủng loại với những yêu cầu về điều kiện ánh sáng khác nhau, kích thước nhỏ nên cây rau rất thích hợp trồng xen canh gối vụ với những cây trồng khác, như vậy trồng rau sẽ nâng cao hiệu quả sử dụng đất (Tạ Thu Cúc và CS,2000)[6] Trồng rau có hiệu quả hơn so với các cây trồng khác về khả năng khai thác năng suất/ một đơn vị diện tích/một đơn vị thời gian vì chúng có đặc điểm sinh trưởng và phát triển nhanh trong một thời gian ngắn

Rau là loại cây trồng cho hiệu quả kinh tế cao Giá trị sản xuất của 1

ha rau thường gấp 2-3 lần 1 ha lúa (Trần Khắc Thi, 2003, [28]) Đây là cây trồng có tỷ suất hàng hoá lớn hơn nhiều cây trồng khác Tuy nhiên hiệu quả kinh tế của sản xuất rau còn tuỳ thuộc vào tính thời vụ của việc trồng rau

Theo điều tra của Nguyễn Tiến Mạnh năm 1999 [15], ở 4 tỉnh Hà Nội, Hà Tây, Nam Định và Thái Bình thì tổng thu nhập trên 1ha lúa là 3.830.000 đồng, ngô là 3.333.000 đồng, khoai tây là 15.641.000 đồng, cải bắp là 11.743.000 đồng và dưa chuột là 23.532.000 đồng So sánh hiệu quả kinh tế giữa công thức luân canh ở đồng bằng Sông Hồng, tác giả cho biết tổng thu nhập trên đất chuyên canh cao hơn 2 lần so với trên đất 1 lúa – 2 màu và cao hơn 3 lần so với trên đất 2 lúa – 1 màu

Theo Tạ Thu Cúc và cộng sự (2000) [6], rau có giá trị hàng hoá lớn hơn một số cây trồng khác, giá trị sản xuất 1ha chuyên canh rau vào năm 1996-1997 ở một số HTX thuộc ngoại thành Hà Nội là 50-60 triệu đồng

Rau và các sản phẩm phụ của rau còn là nguồn thức ăn xanh quan trọng cho chăn nuôi.Sản xuất rau còn là hình thức đa dạng hoá trồng trọt để nâng cao hiệu quả sản xuất nông nghiệp và luân canh cải tạo đất

Ngoài việc cung cấp dinh dưỡng, tăng hiệu quả kinh tế, ngành sản xuất rau còn đóngvai trò hết sức quan trọng trong việc phát triển các ngành công nghiệp khác :

- Công nghiệp đồ hộp (dưa chuột, cà chua, ngô rau )

- Công nghiệp bánh kẹo (bí xanh, cà rốt, khoai tây )

- Công nghiệp sản xuất nước giải khát (cà chua, cà rốt )

- Làm hương liệu (hạt mùi, ớt )

1.2.3 Ý nghĩa về mặt xã hội

Sản xuất rau phát triển sẽ góp phần sắp xếp lao động hợp lý, tăng thu nhập cho người lao đông, mở rộng thêm ngành nghề, giải quyết tốt việc làm cho nông dân lúc nông nhàn, ngoài ra còn hỗ trợ các ngành khác trong nông nghiệp phát triển như làm thức ăn cho chăn nuôi

Nghề trồng rau phát triển, người nông dân có cơ hội được tiếp thu các kỹ thuật tiến bộ mới trong sản xuất, từ đó góp phần nâng cao dân trí, thay đổi tập quán canh tác lạc hậu từ bao đời nay của nông dân Việt Nam (Trần Khắc Thi, 2003) [28]

Như vậy rau không chỉ là cây trồng xóa đói giảm nghèo mà còn là cây trồng mang lại hiệu quả kinh tế cao, đồng thời có lợi ích nhiều mặt cho người dân, từ cây rau người nông dân có thể làm giàu chính đáng trên mảnh đất của mình

1.3 SƠ LƯỢC TÌNH HÌNH SẢN XUẤT, TIÊU THỤ RAU TRÊN THẾ GIỚI VÀ VIỆT NAM

a Tình hình sản xuất rau trên thế giới

Rau là cây trồng ngắn ngày, dễ trồng nên được loài người trồng và

sử dụng từ lâu Người Hy lạp, Ai Cập cổ đại đã biết trồng và sử dụng rau như nguồn lương thực.Hiện nay khi xã hội ngày càng phát triển, nhu cầu về rau trong bữa ăn cũng tăng theo

Trên thế giới hiện nay có rất nhiều chủng loại rau được gieo trồng, diện tích trồng rau ngày càng gia tăng để đáp ứng nhu cầu về rau của người dân (Mai Phương Anh, Trần Văn Lài, Trần Khắc Thi (1996) [1])

Từ năm 2004 trở lại đây, diện tích sản lượng rau trên thế giới không ngừng tăng:

Bảng 1.1 : Tình hình sản xuất rau trên thế giới qua các năm Năm Diện tích (ha) Năng suất

Nguồn : Theo FAO – 2009

Qua bảng 1.1 cho thấy, nhìn chung diện tích, sản lượng rau thế giới tăng dần từ năm 2004 đến nay Năm 2004 diện tích là 15.953.587 ha nhưng đến năm 2008 đã mở rộng diện tích trồng rau lên 17.109.764, tăng 7,25% so với năm 2004 Sản lượng rau từ năm 2004-2008 năm sau cao hơn năm trước trung bình 4.325.222 tấn/năm (Faostat.fao.org (Database Results),2009 [39])

Nếu năm 2008, tổng sản lượng rau trên toàn thế giới đạt 245.329.277 tấn thì Châu Á đạt 212.865.540 chiếm khoảng 86,77% tổng sản lượng toàn thế giới, trong đó riêng Trung Quốc có sản lượng rau đạt 147.868.512 tấn, cao hơn rất nhiều so với Mỹ, Nhật, Pháp, Thái Lan, Việt Nam và nhiều nước khác Sau Trung Quốc, Ấn Độ có sản lượng rau đạt 29.117.400 tấn, Nigeria đạt 5.705.000 tấn, Philippin đạt 4.000.000 tấn, còn ở nước ta sản lượng rau chỉ đạt 6.600.000 tấn

Còn tại Châu Âu, hầu hết các nước EU là những nước trồng nhiều rau quả Tuy nhiên, điều kiện khí hậu ở Châu Âu đã gây cản trở rất nhiều

đến việc trồng trọt của họ Phương thức trồng trong nhà kính chỉ phần nào

bù đắp được lượng thiếu hụt Ngoài ra, việc sản xuất rau quả của EU còn bị hạn chế bởi tính mùa vụ và điều đó tạo cơ hội cho các nhà cung ứng ở các nước khác tham gia vào thị trường này vào thời điểm trái mùa, cho dù hiện nay hệ thống dự trữ và phân phối đã rất hiện đại, giúp các nhà sản xuất giảm đáng kể những tác động tiêu cực của tính mùa vụ trong hoạt động sản xuất nông nghiệp

Đối với người Châu Âu, chủng loại rau quả và trái cây mà họ tiêu dùng rất phong phú, bao gồm sản phẩm từ khắp nơi trên thế giới Nguồn cung của những sản phẩm này chủ yếu là từ những người gieo trồng thường xuyên và một số là từ sản lượng theo mùa vụ của những người Châu Âu trồng tại nhà Những mặt hàng được ưa chuộng nhất ở đây là khoai tây, cà chua, cà rốt, hành, dưa leo, táo, nho, lê Số liệu thống kê từ Eurostat cho thấy Thổ nhĩ kỳ, Italia, và Tây ban nha là các nước sản xuất nhiều rau quả nhất tại EU Sản lượng rau quả của ba quốc gia này luôn đứng đầu EU trong nhiều năm qua

Bên cạnh sự ra tăng về năng suất và sản lượng thì chất lượng rau cũng được nhiều nước trên thế giới quan tâm, nhiều công nghệ tiên tiến

ra đời và việc kiểm soát dư lượng hoá chất tồn đọng trong rau ngày càng được thực hiện triệt để hơn

b Tình hình tiêu thụ rau trên thế giới

Về nhu cầu tiêu thụ rau trên thế giới, theo FAO [39] từ năm

2007-2010 mỗi năm tăngbình quân 3,6%, trong khi đó tốc độ tăng trưởng về sản lượng chỉ khoảng 2,8%, như vậy thị trường rau trên thế giới chưa đáp ứng được nhu cầu tiêu thụ Trong những năm qua, nhu cầu nhập khẩu rau bình quân trên thế giới tăng 1,8% mỗi năm

Tình hình thị trường rau quả thế giới năm qua Xu hướng biến động thị trường rau quả thế giới sẽ giảm dần từ năm 2008 bởi nguồn cung dần bắt kịp nhu cầu và người dân cũng băt đầu thay đổi thói quen ăn uống của mình, nhất

là người dân ở các nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam, là sử dụng nhiều rau quả hơn trước đây

Tại Nhật Bản, Bộ Nông – Lâm – Ngư nghiệp Nhật Bản cho biết sẽ thực hiện một chiến dịch khẩn cấp nhằm thúc đẩy mức tiêu thụ rau quả vốn giảm mạnh trong thời gian gần đây Hiện nay, sản lượng rau của Nhật Bản vẫn duy trì ở mức trung bình như những năm trước Tuy nhiên, giới trẻ Nhật Bản và một bộ phận người dân Nhật Bản đang có xu hướng giảm ăn rau dẫn đến mức tiêu thụ giảm sút, khiến giá rau của Nhật Bản thấp hơn từ 20-30%

so với những năm trước đây và khiến nhà sản xuất gặp nhiều khó khăn

Tại Trung Quốc, nhiệt độ thấp và lượng mưa kéo dài đã gây thiệt hai cho ngành nông nghiệp của tỉnh đảo Hải Nam, Trung Quốc ước tính khoảng 993 triệu nhân dần tệ (gần 138 triệu USD) Đây là đợt rét khắc nghiệt nhất trong vòng 39 năm qua tại tỉnh này Tổng diện tích lúa và rau hoa quả bị thiệt hại khoảng 107 nghìn ha, gây tổn thất về kinh tế 620 triệu NDT Cùng với đó là các loại cây trồng nhiệt đới như cao su, hạt tiêu và dừa, gây thiệt hại khoảng 179 triệu NDT Dự báo giá dưa quả và rau của tỉnh Hải Nam sẽ tăng trong thời gian sắp tới do sản lượng tại hầu hết các địa phương của Trung Quốc đều bị sụt giảm vì thời tiết xấu

Tại Liên minh châu Âu (EU), để đối mặt với sự khan hiếm rau quả

và giá lương thực tăng cao trên thị trường thế giới, EU đã kêu gọi các nước thành viên nới lỏng quy định về hình dạng, mẫu mã các sản phẩm nông nghiệp, để mọi người dân đều có thể hưởng thụ các sản phẩm này Các mặt hàng được đề nghị nới lỏng bao gồm một số nông sản thiết yếu như: đậu nành, bí xanh, dưa chuột, hành tây, tỏi tây, dưa quả

Xuất khẩu rau quả tươi của các nước EU chủ yếu là trong nội bộ khối EU Thị trường xuất khẩu ngoài EU chỉ chiếm dưới 20% giá trị xuất khẩu mặt hàng này của khối Một số thị trường nhập khẩu tiêu biểu rau quả

từ EU là Thụy Sỹ, Mỹ, Nga và Na Uy Điều kiện khí hậu khá khắc nghiệt ở Châu Âu đã gây cản trở rất nhiều đến việc trồng trọt của họ Do đó, các nước EU nhập khẩu khá nhiều các loại rau quả Những nước nhập khẩu hàng đầu EU là Đức, Anh, Pháp và Hà Lan chiếm hơn 70% giá trị nhập khẩu rau quả toàn EU

Có thể nói, rau tươi là một trong những mặt hàng nông nghiệp xuất khẩu có giá trị, hơn nữa nhu cầu rau trên thế giới ngày một tăng bởi vậy rau

có vị trí lớn trên thị trường thế giới

1.3.2 Tình hình sản xuất và tiêu thụ rau ở Việt Nam

1.3.2.1 Tình hình sản xuất rau ở Việt Nam

Rau là loại thực phẩm đã có từ lâu đời ở nước ta, từ thời vua Hùng người ta đã phát hiện thấy bầu, bí trong vườn của gia đình Theo sổ sách ghi chép thì rau được nhập vào nước ta từ thế kỷ X

Năm 1792-1783, Lê Quý Đôn đã tiến hành tổng kết các vùng phân

bổ rau Năm 1929 ở nước ta đã trồng rau cải trắng và khoai tây Như vậy nghề trồng rau ở nước ta bắt đầu từ rất sớm, những năm trước đây do nền kinh tế tự cung, tự cấp kéo dài, nghề trồng rau ở nước ta rất manh mún, chưa được phát triển Các chủng loại rau còn nghèo, diện tích và sản lượng rau quá thấp so với tiềm năng đất đai, khí hậu cùng với đức tính cần cù của nông dân Việt Nam, theo thống kê lúc bấy giờ sản lượng rau chỉ đạt tới 3225-3250 nghìn tấn Vùng sản xuất rau lớn tập trung ở đồng bằng sông Hồng với 27-28% diện tích và chiếm 32-33% tổng sản lượng rau của cả

nước Đây cũng là vùng rau gieo trồng được nhiều loại rau ôn đới như : cải bắp, súp lơ, su hào

Theo số liệu thống kê từ năm 2004 đến nay [39] sản xuất rau không ngừng tăng nhanh không chỉ đáp ứng cho nhu cầu rau trong nước, cho công nghiệp chế biến mà còn để xuất khẩu, điều này được thể hiện qua giai đoạn

Sản lượng (tấn)

Theo tác giả Phạm Thị Thuỳ (2005) [30] thì năng suất rau xanh ở nước ta còn thấp và bấp bênh, năm 1998 năng suất cao nhất cũng chỉ đạt 144,8 tạ/ha bằng 80% so với mức trung bình của toàn thế giới (xấp xỉ 180 tạ/ha) Nếu so với năm 1990 là 123,5 tạ thì năng suất bình quân cả nước trong 10 năm cũng chỉ tăng 11,5 tạ/ha Hà Nội, Vĩnh Phúc, Hải Phòng, TP

Hồ Chí Minh, Đà Lạt là các tỉnh có năng suất rau cao hơn cả nhưng cũng chỉ đạt năng suất bình quân ở mức 160 tạ/ha Năng suất trung bình thấp nhất là ở tỉnh miền Trung, chỉ bằng một nửa so với năng suất trung bình cả nước

Cây rau có thể sinh trưởng ở mọi vùng sinh thái, nhưng do yêu cầu tiêu dùng của xã hội nên được sản xuất tập trung ở một số vùng, có sản lượng lớn và diện tích tập trung

Diện tích trồng rau nằm chủ yếu ở hai khu vực : đất trồng rau trong luân canh với hai vụ lúa và các cây trồng khác và đất chuyên canh rau tập trung

Khu vực đất trồng rau trong luân canh với hai vụ lúa và các cây trồng khác có diện tích khoảng 241.000ha, sản lượng 3,05 triệu tấn - chiếm 65,3% diện tích và 63% tổng sản lượng rau cả nước

Vùng đất chuyên canh rau tập trung tại : Đà Lạt, thành phố Hồ Chí Minh và quanh các thành phố lớn khác diện tích 130.000 ha, sản lượng 1,78 triệu tấn Diện tích gieo trồng chiếm 34,7% và sản lượng chiếm 37% tổng sản lượng cả nước

Ngoài ra ở Việt Nam còn hình thành một số vùng tập trung sản xuất một số loại rau :

- Vùng trồng cải bắp, gồm các địa phương : Hà Nội, Hải Dương, Hưng Yên, Hải Phòng

- Vùng trồng khoai tây : Hà Nội, Nam Định, Hà Tây, Thái Bình, Băc Ninh, Bắc Giang, Hưng Yên

- Vùng trồng cà chua : Hà Nội, Hải Hưng, Hải Phòng, Hà Tây

- Vùng trồng hành tây, gồm các địa phương : Vĩnh Phúc, Nam Định,

Hà Nam, Ninh Bình, Phan Rang

- Vùng trồng tỏi ta : Bắc Giang, Hải Dương, huyện đảo Lý Sơn

- Vùng trồng ớt : Quảng Bình, Quảng Trị, Huế, Quảng Nam, Đà Nẵng, Thái Bình, Bắc Ninh, Bắc Giang [11]

1.3.2.2 Những thuận lợi, khó khăn trong sản xuất rau ở Việt Nam

* Thuận lợi:

Việt Nam nằm trong miền nhiệt đới có gió mùa, vị trí địa lý độc đáo, một phía gắn liền với lục địa, một phía thông với biển Đông, có địa hình chạy dài suốt 15 vĩ độ, có khí hậu đa dạng và có 4 mùa phân biệt nên các giống cây nhiệt đới và ôn đới đều có thế sinh trưởng, phát triển và cho năng suất cao

Nghề trồng rau ở Việt Nam đã có từ lâu đời, nhân dân ta đã có nhiều kinh nghiệm, người Việt Nam lại cần cù, do đó đáp ứng được yêu cầu cơ bản của nghề trồng rau: đó là cần đầu tư nhiều công lao động cho chăm sóc rau

Đảng và Nhà nước ban hành nhiều chính sách mới, được tiếp tục hoàn thiện trong thực tiễn, tạo hành lang pháp lý ngày càng thuận lợi cho hoạt động sản xuất kinh doanh rau phát triển

Những năm qua trong cơ chế mới, quan hệ giữa Việt Nam và nhiều nước trên thế giới được thiết lập tạo điều kiện cho việc nhập và sản xuất các chủng loại rau mới Công nghệ chế biến được củng cố và phát triển, tạo điều kiện cho nghề trồng rau vừa tăng về số lượng vừa tăng về chất lượng

và mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn cho người sản xuất

Hàng loạt những tiến bộ khoa học công nghệ mới trong nước và thế giới đã được áp dụng vào sản xuất rau ở nước ta, công nghiệp chế biến sẽ

là tác nhân mạnh tạo ra bước ngoặt mới để tăng nhanh năng suất, chất lượng sản phẩm

Kinh tế đối ngoại có nhiều cơ hội phát triển, thị trường rau và các sản phẩm chế biến từ rau ngày càng được mở rộng

Có lực lượng các bộ khoa học nghiên cứu về rau có trình độ, năng lực, nhiệt tình sẽ chọn tạo được nhiều giống rau tốt cho sản xuất đặc biệt các loại rau có chất lượng cao và các loại rau trồng trái vụ Hiện any những

khó khăn về rau giáp vụ hầu như không còn nữa, các vùng ngoại thành các thành phố đã cung cấp đủ rau cho người tiêu dùng quanh năm, đó là một bước tiến cần đánh giá cao trong lịch sử nghề trồng rau ở Việt Nam

* Khó khăn:

Cấu trúc địa hình phức tạp, ngoài hai đồng bằng chính là đồng bằng sông Hồng và đồng bằng sông Cửu Long, còn đại bộ phận diện tích (chiếm 2/3) là đồi núi

Tuy nghề trồng rau những năm qua đã có những bước tiến đáng kể, nhưng chưa đồng bộ, chỉ mới tập trung ở một số khu vực chuyên canh rau

và các vùng ven đô thị Chưa có bộ giống cho từng vùng

Nước ta có khí hậu nóng và ẩm là điều kiện cho sâu bệnh phát triển, hơn nữa vì chạy theo lợi nhuận nên một số loại rau trong quá trình sản xuất người sản xuát sử dụng bừa bãi các loại thuốc bảo vệ thực vật gây hiện tượng quen thuốc, do đó sâu bệnh ngày càng phát triển mạnh hơn Sản xuất rau của ta còn phụ thuộc nhiều vào thiên nhiên, thường gây ra bão lụt, thiên tai, gây nhiều rủi ro cho người sản xuất

Chưa có một nền sản xuất lớn, sản xuất còn mang tính chất manh mún, chưa áp dụng đồng bộ các biện pháp kỹ thuật tiên tiến vào sản xuất rau, do vậy năng suất rau chưa cao, giá thành rau tăng, chưa coi trọng việc quản lý, cải tiến kỹ thuật canh tác, chủ yếu tăng về năng suất chưa chú trọng đến chất lượng sản phẩm nên rau tươi Việt Nam hiện nay chưa đảm bảo an toàn cho người sử dụng, điều đó hạn chế rất lớn tới việc sản xuất rau xuất khẩu

1.3.2.3 Tiêu thụ rau ở Việt Nam

Ở Việt Nam, rau được tiêu thụ hầu hết ở các hộ gia đình Theo số liệu điều tra có 100% hộ gia đình tiêu thụ rau Bình quân tiêu thụ rau của

gồm giá trị tự trồng)là 126.000 đồng/người hoặc 529.000 đồng/hộ (chiếm khoảng 4% tổng chi phí tiêu dùng) Trong một khảo sát khoa học gần đây của viện khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp Việt Nam về sản xuất và thương mại hàng hoá rau cho thấy: tổng lượng rau tiêu thụ bình quân đầu người tăng hơn 2 lần so với 10 năm qua

Việt Nam ngoài tiêu thụ rau trong nước còn xuất khẩu ra nước ngoài Theo số liệu thống kê chính thức của Tổng cục Hải quan, kim ngạch xuất khẩu rau hoa quả trong tháng 4/2009 đạt gần 32,5 triệu USD, giảm 6,2% so với tháng trước nhưng lại tăng 9,5% so với cùng kỳ 2008 Tính chung 4 tháng đầu năm 2009, kim ngạch xuất khẩu rau hoa quả của Việt Nam đạt 127,8 triệu USD, tăng 8,2% so với cùng kỳ năm 2008 Trong bối cảnh xuất khẩu khó khăn, xuất khẩu rau hoa quả giữ được đà tăng trưởng là một trong những điểm đáng chú ý hiện nay [22]

Thị trường xuất khẩu:

Tháng 4/09, cơ cấu thị trường xuất khẩu đã có sự thay đổi khi thị trường Liên Bang Nga vượt qua Trung Quốc để vươn lên vị trí thứ nhất trong

số những nước nhập khẩu rau hoa quả của Việt Nam Trong tháng 4/09, kim ngạch xuất khẩu rau hoa quả của Việt Nam sang thị trường này đạt hơn 3,5 triệu USD, tăng 56% so với tháng trước , tuy nhiên, so với cùng kỳ lại giảm nhẹ xuống mức 3,76% Tính chung 4 tháng đầu năm 2009, kim ngạch xuất khẩu sang Nga đạt 12,5 triệu USD, giảm 2,7% so với cùng kỳ 2008

Tiếp đến là Trung Quốc với tổng kim ngạch đạt hơn 3 triệu USD, tăng 34% so với cùng kỳ 2008 4 tháng đầu năm 2009, kim ngạch xuất khẩu rau hoa quả vào thị trường này đạt 12,9 triệu USD, tăng 22,4% so với cùng kỳ 2008

Kim ngạch xuất khẩu rau hoa quả sang Nhật Bản và Đài Loan trong

4 tháng đầu năm giảm nhẹ, chỉ đạt lần lượt 9,8 triệu USD và 5 triệu USD, giảm 0,85% và 45,9% so với cùng kỳ 2008

Trong 4 tháng đầu năm nay, có một số thị trường rau hoa quả Việt Nam chưa được xuất khẩu tới, cho dù đã được khai thác cùng kỳ năm

2008, đó là: Ấn Độ, Ban Lan, Bỉ, UAE, Estonia, Séc, Thụy Điển và Thụy Sĩ [22]

1.3.3 Khái quát điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội vùng thực hiện nghiên cứu đề tài

1.3.3.1 Điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội

Thái Nguyên là tỉnh miền núi và trung du có diện tích vùng núi là 315.949,72 ha, chiếm 90,73%; diện tích vùng trung du là 38.160,28 ha, chiếm 9,27%, nằm ở giới hạn từ 20020' đến 22003' vĩ tuyến Bắc và từ 105028' đến 106014' kinh tuyến Ðông, cách thủ đô Hà Nội 80,4 km về phía Bắc Phía Bắc giáp tỉnh Bắc Kạn, phía Tây giáp tỉnh Tuyên Quang, phía Nam giáp thành phố Hà Nội, phía Ðông giáp tỉnh Lạng Sơn Tỉnh Thái Nguyên có tổng diện tích đất tự nhiên là 3.541,10 km2, chiếm 1,08% tổng diện tích tự nhiên cả nước

Tỉnh Thái Nguyên có 9 đơn vị hành chính: Thành phố Thái Nguyên; Thị xã Sông Công và 7 huyện: Phổ Yên, Phú Bình, Đồng Hỷ, Võ Nhai, Định Hóa, Đại Từ, Phú Lương Tổng số gồm 180 xã, trong đó có 125 xã vùng cao và miền núi, còn lại là các xã đồng bằng và trung du

Địa hình không phức tạp lắm so với các tỉnh trung du, miền núi khác,

đây là một thuận lợi của Thái Nguyên cho canh tác nông lâm nghiệp và phát triển kinh tế xã hội nói chung so với các tỉnh trung du miền núi khác