SKKN xây dựng, sử dụng sơ đồ trong giảng dạy sinh học lớp 12 phần di truyền học

Giáo viên là người hướng dẫn các em phát hiện ra tính logic ấy, xácđịnh đúng yêu cầu trong việc nắm khái niệm đó trong từng chương, từng bài và đặt kháiniệm đó vào mối liên hệ với những

1 Đặt vấn đề

Bộ môn sinh học là khoa học về sự sống, có mối liên hệ chặt chẽ giữa vật chất và cácquá trình trong thế giới sống Trong giảng dạy hiện nay, người thầy không chỉ đơn thuầntruyền đạt kiến thức mà có nhiệm vụ quan trọng hướng dẫn học sinh lĩnh hội kiến thức khoahọc cơ bản của bộ môn, trang bị cho các em kỹ năng có nhận thức hành động phù hợp, biếtcách tự học Một trong nhiệm vụ quan trọng trong quá trình dạy học là phải hình thành, pháttriển các khái niệm một cách hệ thống và có kế hoạch Sự phát triển các khái niệm trong dạyhọc sinh học được quy định bởi nội dung chương trình cũng như bởi tính logic trong kết cấucủa các chuyên mục Giáo viên là người hướng dẫn các em phát hiện ra tính logic ấy, xácđịnh đúng yêu cầu trong việc nắm khái niệm đó trong từng chương, từng bài và đặt kháiniệm đó vào mối liên hệ với những khái niệm khác trong nội dung môn học và liên môn.Một trong những vấn đề quan trọng đễ giải quyết vấn đề nêu trên đó là xây dựng, sử dụng sơ

đồ trong dạy học

Trong chương trình sinh học lớp 12 ban cơ bản, phần di truyền là phần khó, kiến thứctrừu tượng, nhiều khái niệm thành phần Do đó, học sinh khó tiếp cận và khó hiểu rõ bảnchất vấn đề, khả năng vận dụng còn hạn chế Trong thời gian công tác giảng dạy tại trườngTHPT Số 1 Bắc Hà tôi nhận thấy khả năng nắm bắt, tự học lĩnh hội kiến thức phần di truyềncủa nhiều học sinh lớp 12 còn nhiều khó khăn Vấn đề đặt ra làm thế nào để khi giảng dạyphần di truyền học sinh thấy dễ hiểu, nhớ lâu, có khả năng tự học, nắm chắc các khái niệmtrong hệ thống logic của bộ môn, biết vận dụng kiến thức liên môn? Từ thực tiễn đó cùngvới yêu cầu trong đổi mới phương pháp giảng dạy, kiểm tra đánh giá, nên việc dùng sơ đồtrong dạy học sẽ giúp các em thấy được mối quan hệ tổng thể, biện chứng giữa các thành

GV: Phạm Thị Diễn Trường THPT số 1 Bắc Hà 1

phần kiến thức mà các em cần lĩnh hội Nếu sử dụng bản đồ khái niệm trong giảng dạy mônSinh học sẽ giúp học sinh nắm được những khái niệm chìa khóa và mối quan hệ giữa chúngtheo một hệ thống Điều này giúp các em sẽ hiểu hơn, nhớ lâu hơn, biết cách làm việc khoahọc hơn Mặt khác sơ đồ khái niệm còn giúp giáo viên truyền tải rõ ràng và tổng quát về chủ

đề nào đó và mối quan hệ giữa chúng với người học Nên việc dùng sơ đồ khái niệm trongdạy học sẽ giúp các em thấy được mối quan hệ tổng thể, biện chứng giữa các thành phầnkiến thức mà các em cần lĩnh hội

Nếu sử dụng sơ đồ sẽ giúp các em lĩnh hội kiến thức một cách chủ động hơn, địnhhướng cho các em cách học, qua đó nâng cao tính sáng tạo, khả năng chủ động làm việc ở các

em Xuất phát từ những lý do trên nên tôi đã chọn đề tài:

“ Xây dựng, sử dụng sơ đồ khái nệm trong giảng dạy sinh học lớp 12 phần di truyền học”

2.Giải quyết vấn đề

2.1 Cơ sở lí luận phương pháp sử dụng sơ đồ khái niệm trong giảng dạy sinh học THPT.

Sơ đồ hóa bản chất là phương pháp diễn đạt nội dung bằng ngôn ngữ sơ đồ: ký hiệu,

hình vẽ, lược đồ, đồ thị, bảng biểu Sơ đồ khái niệm là công cụ đồ họa cho việc tổ chức vàminh họa kiến thức Bản đồ khái niệm bao gồm các khái niệm, thường kèm theo trong vòngtròn hoặc các loại hộp và mối quan hệ giữa các khái niệm được chỉ ra bởi một đường kết nốiliên kết giữa hai khái niệm

Sơ đồ khái niệm cũng có thể là cách thể hiện mối quan hệ giữa các ý tưởng, các hìnhảnh hoặc từ Trong một bản đồ khái niệm mỗi từ, cụm từ liên kết với các từ, cụm từ khác vàliên kết ngược trở lại với các ý tưởng, từ, cụm từ ban đầu

Bản đồ khái niệm cho phép:

- Thấy được các kết nối giữa những ý tưởng của bạn đã có (có thể hữu ích trong họctập hoặc cho một kỳ thi)

- Kết nối những ý tưởng mới với kiến thức mà người học đã có (có thể giúp ngườihọc tổ chức các ý tưởng như bạn tìm thấy chúng trong nghiên cứu cho một bài luận hoặc bàinghiên cứu)

- Sắp xếp các ý tưởng trong một cấu trúc hợp lý nhưng không phải cứng nhắc chophép các thông tin trong tương lai hoặc quan điểm được thể hiện (có thể giúp người học tiếpthu và thích ứng với thông tin và ý tưởng mới)

Lập bản đồ khái niệm có thể được thực hiện cho các mục đích sau:

- Để tạo ra những ý tưởng (cần phải động não)

- Để thiết kế một cấu trúc phức tạp (văn bản dài, các trang web lớn, …vv)

- Để truyền đạt các ý tưởng phức tạp

- Để hỗ trợ học tập bằng cách tích hợp rõ ràng giữa kiến thức mới và kiến thức cũ

- Để đánh giá sự hiểu biết hoặc phát hiện sự hiểu lầm

+ Dạy một chủ đề: Sử dụng sơ đồ khái niệm trong giảng dạy giúp giáo viên xác định rõvai trò quan trọng của những khái niệm chìa khóa và mối quan hệ giữa chúng Điều này giúpgiáo viên truyền tải rõ ràng, tổng quát về chủ đề nào đó và mối quan hệ giữa chúng với ngườihọc Với bản đồ khái niệm, giáo viên ít bỏ sót và giải thích sai bất kỳ khái niệm quan trọng nào

GV: Phạm Thị Diễn Trường THPT số 1 Bắc Hà 3

+ Củng cố kiến thức: Sử dụng sơ đồ khái niệm có thể củng cố kiến thức của học sinh.Bản đồ khái niệm giúp học sinh hình dung được những khái niệm quan trọng và tóm tắtđược mối quan hệ giữa chúng.

+ Kiểm tra việc học và xác định kiến thức: Sử dụng sơ đồ khái niệm có thể giúp đỡgiáo viên trong việc đánh giá kết quả của quá trình giảng dạy Chúng có thể đánh giá thànhtích của học sinh bằng việc nhớ những khái niệm và xác định kiến thức

+ Lập kế hoạch giảng dạy: Sơ đồ khái niệm có thể có lợi ích rất lớn trong lập kếhoạch chương trình giảng dạy Giáo viên có thể xây dựng sơ đồ trình bày những ý tưởngchính cho toàn bộ môn học, chương trình học, hay chỉ trình bày cấu trúc kiến thức một phầnmôn học như như một chương, một bài cụ thể nào đó

- Đối với học sinh:

+ Sơ đồ khái niệm giúp học sinh nghiên cứu tài liệu mới một cách có hệ thống

+ Sơ đồ khái niệm giúp HS củng cố và hệ thống hóa kiến thức trong quá trình học bài+ Sơ đồ khái niệm còn tạo điều kiện cho hoạt động nhóm

- Khi xây dựng sơ đồ sử dụng quan điểm hệ thống để xây dựng sơ đồ và tuân thủ cácnguyên tắc:

+ Nguyên tắc tổ chức xem xét đối tượng thuộc cấp độ tổ chức sống nào Mỗi cấp độ

tổ chức sống có đặc trưng trong cấu trúc tương ứng với chức năng của chúng

+ Nguyên tắc hệ thống : Xem xét các đối tượng như một hệ thống mở, các yếu tố cấuthành tồn tại trong sự tác động biện chứng phụ thuộc vào nhau, cùng với hệ thống khác bộc

lộ tính chất

+ Nguyên tắc hoạt động : Sinh vật là đối tượng ở trạng thái động và mở “ thường

xuyên vận động, biến đổi” Tính bền vững tương đối, luôn luôn đổi mới nhờ quá trình traođổi vật chất và năng lượng

- Khi xây dựng sơ đồ để dạy một khái niệm, một phần bài học, một bài, một chương,hay toàn bộ phần học cần theo các bước ( Theo giáo sư Trần Ngọc Quang )

Bước 1: Phân tích nội dung, xác định mục tiêu bài học trên hai phương diện kiến thức và kĩ năng.

Là bước xác định thành phần kiến thức, tầm quan trọng, mối quan hệ của mạch kiếnthức trong bài và giữa các bài trong chương Lựa chọn kiến thức cần và đủ

Phải xác định rõ sau khi học xong bài này học sinh phải lĩnh hội được gì? Hay vậndụng như thế nào? Rèn luyện được thao tác tư duy nào?

Bước 2: Lựa chọn nội dung chính cần đưa vào sơ đồ khái niệm.

Nội dung kiến thức cần phải chuyễn từ dạng thông báo sang dạng tình huống học tập,các ý lựa chọn phải ngắn gọn, xúc tích, dễ hiểu Mã hóa ngắn gọn, có thể qui ước bằng nhiều

ký hiệu

Bước 3: Xây dựng sơ đồ khái niệm:

Đặt mã hóa vào các đỉnh trên mặt phẳng có thứ tự hoặc không Sử dụng các kí hiệunhư ô vuông, hình tròn, tam giác, gạch ngang, mũi tên để lắp ráp các nội dung đã chọn vàomột hệ thống Nối các đỉnh với nhau bằng các đoạn nối có hướng hoặc không hướng để diễnđạt mối liên hệ và phản ánh logic phát triển nội dung đó

Bước 4: Hoàn thiện sơ đồ khái niệm

GV: Phạm Thị Diễn Trường THPT số 1 Bắc Hà 5

Chỉnh sữa lại sơ đồ khái niệm sao cho hợp lí và hoàn thành lập bản đồ ở tất cả cáckhái niệm trong danh sách Tiếp tục làm cho sơ đồ phát triển bởi các khái niệm liên quan bổsung từ danh sách với các khái niệm đã có trên sơ đồ Tiếp tục với nhiều khái niệm chunghơn đến các khái niệm cụ thể hơn, cho đến các khái niệm cụ thể nhất cho đến khi tất cả cáckhái niệm được vẽ và thể hiện trong sơ đồ Tuy nhiên quá trình hoàn thiện phải trung thànhvới nội dung hóa, cấu trúc logic dễ hiểu, dễ làm, dễ nhớ.

Vai trò của sơ đồ hóa trong dạy học là rất lớn song hiệu quả đạt được đến đâu cònphụ thuộc vào phương pháp, biện pháp sử dụng sơ đồ

Mức độ đơn giản nhất là phương tiện truyền đạt, minh họa kiến thức Cao hơn xâydựng sơ đồ là phương tiện tổ chức hoạt động, chủ động của học sinh, phát huy tính tích cựccủa học sinh THPT, mức cao hơn nữa là sản phẩm hoạt động tích cực và sáng tạo của họcsinh Vì vậy muốn xây dựng sơ đồ học sinh phải có kỹ năng đọc sách giáo khoa, thao tác tưduy phân tích, tổng hợp, so sánh, trừu tượng, khái quát và hệ thống hóa, tạo nguồn thông tinxuôi, ngược phong phú khả năng phát triển nhận thức của học sinh

2.2 Thực trạng của vấn đề xây dựng sử dụng sơ đồ khái niệm trong giảng dạy phần di truyền học lớp 12.

Cấu trúc chương trình của phần V di truyền học sách giáo khoa sinh học lớp 12 ban

cơ bản gồm các nội dung

- Chương I : Cơ chế di truyền và biến dị

- Chương II : Tính qui luật của hiện tượng di truyền

- Chương III : Di truyền học quần thể

- Chương IV : Ứng dụng di truyền học

- Chương V : Di truyền học người

Trong thực tế giảng dạy tôi đã sử dụng xây dựng và sử dụng sơ đồ khái niệm trongkhâu ôn tập củng cố và hệ thống hóa kiến thức

Qua thực tế những năm dạy học thấy rằng: Việc ôn tập, củng cố, hệ thống hóa kiến

thức phần di truyền học Sinh học 12 nói riêng và môn sinh học nói chung nhiều học sinhchưa đáp ứng so với yêu cầu

Nguyên nhân:

- Thời lượng dành cho việc ôn tập, cũng cố, hệ thống hóa kiến thức cho học sinh còn ít

- Nội dung kiến thức sách giáo khoa nhiều khái niệm, chủ yếu dừng lại ở việc hìnhthành kiến thức, chưa rèn luyện kĩ năng cho học sinh, đặc biệt kĩ năng tự học Học sinhthường khó nhớ, đánh giá là khó nên hiệu quả chưa cao

Từ thực tế giảng dạy đối tượng học sinh vùng cao còn có nhiều khó khăn trong tiếpcận và lĩnh hội kiến thức tôi đã lựa chọn phương pháp xây dựng , sử dụng sơ đồ hóa kháiniệm trong giảng dạy bộ môn Sinh học nói chung với phần di truyền học lớp 12 nói riêng

Sử dụng trong các tiết ôn tập, củng cố hệ thống hóa kiến thức, trong các tiết bám sát thông

qua đó rèn luyện kĩ năng tự học cho học sinh nhằm nâng cao chất lượng dạy học bộ môn tổ

chức để xây dựng sơ đồ vừa đúng bản chất, dễ làm, dễ nhớ có tính sư phạm chất theo mức

Tóm lại: Di truyền học là phần kiến thức có thể sử dụng sơ đồ một cách hợp lý Tuy

nhiên để sử dụng được phương pháp sơ đồ hóa vào dạy học độ giáo viên phải hướng dẫn họcsinh nắm vững cấu trúc bài học, hệ thống khái niệm và các quá trình ở từng bài từng chương

GV: Phạm Thị Diễn Trường THPT số 1 Bắc Hà 7

cụ thể, tổ chức để xây dựng sơ đồ vừa đúng bản chất, dễ làm, dễ nhớ kiến thức bài học cótính sư phạm

2.3 Biện pháp tiến hành để xây dựng và sử dụng sơ đồ khái niệm phần di truyền

- Sinh học 12 THPT ban cơ bản.

Để tổ chức bài giảng có sử dụng phương pháp sơ đồ trong giảng dạy qua nghiên cứutài liệu và kinh nghiệm của bản thân tôi đã tiến hành các bước khi sử dụng trong dạy học ôntập, củng cố, hệ thống hóa kiến thức như sau:

Bước 1: Học sinh nhận nhiệm vụ học tập

Bước 2: Thu thập thông tin

Bước 3: Xử lý thông tin hoàn thành sơ đồ khái niệm

Bước 4: Trình bày kết quả

Bước 5: Tự hoàn thiện kết quả sơ đồ khái niệm

Các cách sử dụng bản đồ khái niệm trong dạy học

Bản đồ khái niệm trong dạy học đưa lại hiệu quả là rất lớn song hiệu quả đạt được lớnhay nhỏ là tùy thuộc vào phương pháp và biện pháp sử dụng bản đồ

Trong dạy học bản đồ có thể sử dụng ở nhiều khâu: củng cố kiến thức, kiểm tra việchọc và xác định kiến thức sai, đánh giá Trong phạm vi đề tài này chúng tôi chỉ mới đề cậpđến việc sử dụng sơ đồ khái niệm trong dạy học ôn tập, củng cố kiến thức cho học sinh Sửdụng bản đồ khái niệm để ôn tập, củng cố có nhiều mức độ tùy thuộc vào trình độ của họcsinh, mức độ đã làm quen với sơ đồ khái niệm của học sinh

* Mức 1: Ở mức độ thấp nhất sơ đồ khái niệm chỉ được sử dụng như một phươngtiện để truyền đạt thông tin, giáo viên xây dựng sơ đồ rồi giới thiệu cho học sinh bằngphương pháp giải thích minh họa Với phương pháp sử dụng này hiệu quả dạy học ôn tập rấtthấp vì chưa phát huy được tính tự lực, sáng tạo của học, hầu như hoàn toàn là sự làm việccủa giáo viên, học sinh chỉ lắng nghe.Tuy nhiên, phương pháp này cung cấp cho học mộtcách nhìn tổng thể, một bức tranh toàn cảnh về những kiến thức học cần lĩnh hội Qua đóhọc đánh giá được mối quan hệ biện chứng giữa các thành phần kiến thức phù hợp với đốitượng học sinh các lớp đối tượng học sinh đại trà của trường THPT số 1 Bắc Hà.

*Mức 2: Cao hơn là sơ đồ khái niệm do giáo viên xây dựng được sử dụng như mộtphương tiện tổ chức hoạt động tự học của học sinh Giáo viên tổ chức cho học sinh tự tìmhiểu sách giáo khoa rồi yêu cầu học sinh:

- Sử dụng sơ đồ khái niệm để diễn đạt nội dung đã đọc được

- Điền tiếp sơ đồ khái niệm dạng khuyết thiếu, sơ đồ câm

- Tìm những bất hợp lý trong sơ đồ khái niệm, sửa lại những bất hợp lý đó

Ở mức thứ hai này đã phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh Vớiphương pháp này đòi hỏi học sinh phải tự nghiên cứu tài liệu, chọn các khái niệm quantrọng, phù hợp, phải đưa ra ý kiến của mình hoặc nhận xét ý kiến của học khác Phù hợp vớiđối tượng là lớp A1 của trường THPT số 1 Bắc Hà

*Mức 3: giáo viên đưa ra chủ đề yêu cầu học sinh tự xây dựng bản đồ khái niệm, sau

đó giáo viên nhận xét, góp ý Phương pháp này sẽ phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạocủa học sinh nhất trong ba mức đã đưa ra

GV: Phạm Thị Diễn Trường THPT số 1 Bắc Hà 9

Trong 3 mức độ trên thì mức 1, 2 thường được sử dụng nhiều hơn vì nó phù hợp vớitrình độ học sinh THPT Sau đây xin đưa ra một số ví dụ cho việc sử dụng sơ đồ khái niệm

để ôn tập, củng cố, hệ thống hóa kiến thức Có thể tóm tắt các hình thức sử dụng để ôn tập,củng cố, hệ thống hóa kiến thức

Bảng 1 Các hình thức sử dụng sơ đồ để ôn tập, củng cố, hệ thống hóa kiến thức

Củng cố có hệ thống kiến thức màtrò vừa thu được rèn luyện tri thức, kĩ năng, tư duy quan sát…

Hình thức 2

Đưa ra sơ đồ dưới dạng khuyết thiếu một phần

Dùng hệ thống kiến thức đạt đượcđiền vào bảng hay

sơ đồ còn khuyết thiếu

Gợi mở, hệ thống hoá tri thức, hình thành kĩ năng tổng hợp khái quát hoá kiến thức

Hình thức 3

Đưa ra sơ đồ dưới dạng khuyết thiếu hoàn toàn, tổ chức cho học sinh bằng kiến thức đã học xây dựng và hoàn thành phiếu

Trên cơ sở kiến thức tự thiết lập

sơ đồ rồi rút ra tính hệ thống của bài

Phát triển kĩ năng khái quát hoá, hình thành kiến thức tổng hợp

Hình thức 1: Sơ đồ đầy đủ nội dung

Ví dụ 1: Khi hệ thống hóa kiến thức cho học sinh về tạo giống bằng công nghệ tế bào ( sơ đồ 1):

Bước 1: Giáo viên giới thiệu sơ đồ tổng quát về tạo giống bằng công nghệ tế bào

Bước 2: Giáo viên yêu cầu học sinh quan sát, thảo luận

Bước 3: Học sinh quan sát, nghiên cứu sơ đồ đưa ra

Bước 4: Yêu cầu học sinh trình bày những hiểu biết của mình về nội dung sơ đồ, từ đó rút ranội dung cần nhớ

Chọn dòng TB xôma Dung hợp TB trần Cấy truyềnphôi Nhân bản vô tính

MT nhân tạo

Các mô khác nhau

Cây trưởng thành

Thành xenlulôzơ

TBTV 2n (chồi, lá )

Nuôi trong

TBTV 2n

Đưa vào

Nhân TB xôma 2n (ĐV số 1)

Nuôi trong

TBC noãn bào (ĐV cái 2)

Cấy vào

Xử lý

enzim

thành

MT nhân tạo

Cừu Dolly

thành

Cấy vào

Phôi

Ví dụ

ĐV cái

số 3

MT chuẩn

Tạo thành

Hoocmôn sinh trưởng

đơn bội (n)

Hình thức 2:

* Sơ đồ khuyết thiếu một phần nhưng không cho trước nội dung, học sinh tự điền nội dung vào sơ đồ

Ví dụ 2: Khi dạy ôn tập cho học sinh về cơ chế di truyền

Bước 1: Chuẩn bị bản đồ dưới dạng khuyết thiếu ( sơ đồ 2)

Cá thể con

Cá thể con