TỨ THƯ BÌNH GIẢI LUẬN NGỮ, MẠNH TỬ, TRUNG DUNG

Người ta không biết đến mình, mà mình không giận hờn, chẳng phải là bậc quân tử đó sao?” BÌNH GIẢI: Chữ “học” trong tinh thần Đức Khổng tử ở câu nói này và cũng là chung cho toàn bộ tư

LÝ MINH TUẤN Biên soạn NGUYỄN MINH TIẾN Hiệu đính Phát hành theo thỏa thuận giữa Công ty Văn hóa Hương Trang và tác giả Nghiêm cấm mọi sự sao chép, trích dịch hoặc in lại mà không có sự cho phép bằng văn bản của chúng tôi.

KHXB số 888-2010/CXB/45-139/TG QĐXB số 864/QĐ-TG

In ấn và phát hành tại Nhà sách Quang Bình

416 Nguyễn Thị Minh Khai, P5, Q3, TP HCM Việt Nam

Published by arrangement between Huong Trang Cultural Company Ltd and the author

All rights reserved No part of this book may be reproduced by any means without prior written permission from the publisher

dịch và bình giải NGUYỄN MINH TIẾN hiệu đính và giới thiệu

TỨ THƯ

BÌNH GIẢI

LUẬN NGỮ - MẠNH TỬ - ĐẠI HỌC - TRUNG DUNG

NHÀ XUẤT BẢN TÔN GIÁO

四書評解

Từ khoảng cuối thế kỷ 19, sau hàng nghìn năm ngự trị

trong nền văn hoá Á Đông, Nho giáo đã hầu như suy sụp hoàn toàn trước sự tấn công ồ ạt của nền văn minh phương Tây Nhà thơ Tú Xương, một trong số những “ông tú, ông nghè” hiếm hoi còn sót lại trong xã hội thời ấy đã phải ai oán kêu lên:

Cái học nhà Nho đã hỏng rồi,

Mười người đi học chín người thôi!

Một nền học thuật dù cao siêu đến đâu mà không còn ai theo đuổi thì tự nó đã tỏ rõ dấu hiệu diệt vong, bởi ý nghĩa của một nền học thuật là gì nếu không phải là mang đến cho người học những giá trị đích thực của nó? Khi người ta đã từ chối không theo học thì mọi giá trị cao siêu ắt sẽ không còn điều kiện để phát huy được nữa Nhìn thấu ý nghĩa đó, cụ Trần Trọng Kim đã viết trong lời tựa sách Nho giáo như sau:

“ thời thế đã xoay vần, cuộc đời biến đổi, người trong nước đang háo hức về sự bỏ cũ theo mới, không ai nghĩ đến cái nhà cổ

ấy nữa ”

“Cái nhà cổ” mà cụ Trần nhắc đến ở đây chính là căn nhà Nho giáo

mà cụ đang ra công “giữ lấy di tích” vì e rằng sẽ đến lúc nó triệt tiêu hoàn toàn trong lòng người Dù vậy, bộ sách Nho giáo mà cụ Trần đã dày công biên soạn, được xuất bản vào khoảng đầu những năm 1930, dường như ngày nay cũng chẳng còn mấy ai tìm đọc!

Và đã gần một thế kỷ đã qua đi kể từ khi những đại biểu cuối cùng của Nho giáo chấp nhận buông xuôi trong cuộc giằng co “cũ - mới”, bởi những nhu cầu thực tiễn của một xã hội văn minh hiện đại không ngừng phát triển hầu như không thể được đáp ứng trong khuôn khổ của những gì mà Nho giáo mang đến cho người học.

Thế nhưng, nền văn minh hiện đại cũng không phải là cây đũa thần mang đến cho nhân loại tất cả Với một khuynh hướng đã, đang

và ngày càng phụ thuộc nhiều hơn vào các giá trị vật chất, nền văn minh hiện đại đã không lưu tâm nhiều đến những giá trị tinh thần trong cuộc sống, và đây chính là lý do khiến cho nhiều người sớm nhận ra rằng không ít những giá trị tinh túy của Nho giáo giờ đây lại trở thành cái mà con người cần đến để tạo sự quân bình trong cuộc sống hiện đại Hơn thế nữa, xét cho cùng thì những giá trị ấy thật ra

là chưa từng mất đi mà vẫn được âm thầm truyền lại từ thế hệ này sang thế hệ khác qua sự giáo dục dựa trên nền tảng gia đình và luân

lý đạo đức xã hội Việt Nam, vốn có phần đóng góp rất lớn của Nho giáo từ nhiều thế kỷ qua.

Và như vậy, khi quay nhìn lại cội nguồn phát xuất của nhiều lý tưởng cao đẹp trong đời sống như lòng nhân ái, đức khoan dung, tinh thần vị tha, cũng như những đức tính căn bản mà ai ai cũng cần đến

và trân trọng như nhân nghĩa, hiếu đễ, thành tín hẳn chúng ta không khỏi lấy làm ngạc nhiên khi thấy rằng trí tuệ của người xưa

đã vô cùng sâu sắc khi nhận ra được những giá trị và ý nghĩa thực sự của đời sống vốn không phụ thuộc hoàn toàn vào vật chất, mà quan trọng hơn lại chính là sự hàm dưỡng một tâm hồn cao đẹp Hơn thế nữa, chúng ta sẽ càng ngạc nhiên hơn khi nghe người xưa mô tả về những đức tính cần có của một nhà lãnh đạo để có thể được xem là thực lòng lo cho dân cho nước Những chuẩn mực lý tưởng này nếu chỉ được áp dụng một phần nào thôi, chắc chắn cũng sẽ xoá bỏ được rất nhiều những tệ nạn mà xã hội văn minh hiện đại của chúng ta đang đối mặt.

Tất cả những giá trị tinh túy đó của Nho giáo được gói gọn trong một bộ sách được người xưa trân trọng và lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, cũng là nền tảng học thuật của Nho gia từ những điều cơ bản nhất cho đến những gì uyên áo nhất Bộ sách này gồm 4 quyển sách quý được gọi chung là Tứ thư Đó là các sách: Luận ngữ, Mạnh tử, Đại học và Trung dung Quyển sách mà quý vị đang cầm trên tay chính là được biên soạn từ bộ Tứ thư, đặc biệt bao gồm cả nguyên bản Hán văn, bản Việt dịch cũng như các phần chú thích và bình giải của soạn giả Lý Minh Tuấn

Ông Lý Minh Tuấn không phải là người đầu tiên dịch và bình chú

bộ sách Tứ thư Trước đây đã từng có các học giả nổi tiếng như Đoàn Trung Còn, Nguyễn Hiến Lê cũng đã làm công việc này Tuy nhiên, khi nhận lời đọc lại bản thảo bộ Tứ thư bình giải này trước khi in, tôi

đã nhận ra ngay là cách làm của soạn giả hoàn toàn không giống như những người đi trước Với kinh nghiệm nhiều năm giảng dạy bộ sách này, ông Lý Minh Tuấn đã có được sự am hiểu nhất định về phương thức truyền đạt những tư tưởng, triết lý của người xưa đến với những độc giả của thời hiện đại Đây chính là lý do tạo nên sự khác biệt của sách này Thay vì lặp lại những gì người đi trước đã nói, soạn giả đặc biệt đã cố gắng vận dụng những kiến thức gần gũi nhất mà người đọc hiện có để giảng giải về những hàm ý trong lời dạy của cổ nhân Hơn thế nữa, ông cũng nêu ra và so sánh những mối quan hệ giữa Nho giáo với nhiều hệ thống tư tưởng triết học và tôn giáo, đặc biệt là Công giáo Thông qua đó, người đọc có thể dễ dàng hơn trong sự tiếp thu những tư tưởng sâu xa của bộ sách này.

Cách làm này của soạn giả tất nhiên không tránh khỏi những hạn chế nhất định Nếu xét từ góc độ nghiên cứu học thuật, phương thức này có thể không thực sự khách quan và chuẩn xác, bởi nó phụ thuộc vào những nhận thức cũng như luận giải chủ quan của người viết Yếu tố chủ quan càng bộc lộ rõ hơn khi người viết cố sử dụng những luận cứ trong một hệ thống tư tưởng này để giải thích hay nhận xét

về một ý tưởng nào đó vốn thuộc về một hệ thống tư tưởng khác Tuy nhiên, nếu xét từ góc độ giáo dục thì lại khác, bởi nền tảng chung của các hệ thống tư tưởng, tôn giáo mà soạn giả sử dụng ở đây đều là hướng đến việc giáo dục, rèn luyện con người trở nên tốt đẹp, hướng thiện Dựa trên điểm tương đồng đó, việc so sánh các tư tưởng có liên quan nhằm mục đích giáo dục là một ý tưởng hợp lý, vì hiệu quả của một phương thức giáo dục chính là mức độ tiếp thu, nhận hiểu của người học Và nếu xét riêng từ yếu tố này thì sách Tứ thư bình giải rất

có thể sẽ mang đến cho người đọc một cách tiếp cận mới dễ dàng hơn với kho tàng tư tưởng Nho giáo Hơn nữa, xét cho cùng thì sách này

ra đời không phải như một công trình nghiên cứu khoa học, mà là sự

hệ thống hoá các bài giảng trong thực tế của soạn giả từ nhiều năm qua Vì thế, mục đích chính của nó là cung cấp cho người đọc những hiểu biết nhất định về tư tưởng Nho giáo, nhằm khơi dậy những giá trị đạo đức, tinh thần tốt đẹp đã phần nào bị lãng quên qua thời gian

cũng như đã ít nhiều bị che mờ đi bởi nhịp sống bon chen hối hả của

xã hội văn minh vật chất trong hiện tại Với mục đích như thế, tôi tin

là soạn giả đã hoàn toàn hợp lý khi chọn phương thức bình giải như trong sách này.

Thật ra, các sách Đại học và Trung dung với lời bình giải của soạn giả Lý Minh Tuấn đã được xuất bản trước đây như những tác phẩm riêng lẻ với tựa đề Đại học thuyết minh (NXB Văn hoá thông tin, 2004) và Trung dung thuyết minh (NXB Văn hoá thông tin, 2002) Trong lần xuất bản này, các sách Luận ngữ và Mạnh tử đã được hoàn tất và sắp xếp in chung trọn bộ với nội dung và hình thức đã được chỉnh sửa nhất quán Ngoài ra, bản in lần này cũng được bổ sung đầy đủ phần Hán văn, rất thuận tiện cho những ai muốn đối chiếu

so sánh hoặc nghiên cứu sâu hơn Cuối sách có thêm phần tra khảo

từ vựng, được sắp xếp theo chương mục cũng như theo vần ABC để tiện việc tra khảo cho người đọc

Về trật tự sắp xếp trong sách này, chúng tôi cũng không dựa theo thói quen truyền thống, mà chú ý nhiều hơn đến sự thuận tiện cho người đọc để có thể tiếp nhận các nội dung theo một trình tự hợp

lý Sách Luận ngữ được trình bày trước nhất vì sách này tập trung những lời dạy thể hiện tư tưởng của Khổng tử một cách rõ nét và đầy đủ nhất Hầu hết các tác phẩm của Nho gia đời sau đều trích lại lời của Khổng tử từ đây Tiếp theo là sách Mạnh tử, ghi lại những lời của Mạnh tử, có thể xem là nhân vật thứ hai trong Nho giáo, sau Khổng tử Sách Mạnh tử giúp người đọc hiểu rõ hơn và sâu rộng hơn những tư tưởng ban đầu của Khổng tử, đồng thời cũng tiếp cận được với không ít những tư tưởng do chính Mạnh tử phát triển dựa trên nền tảng những điều Khổng tử đã nêu ra trước đó Hai quyển Đại học và Trung dung được xếp sau cùng vì mức độ sâu xa uyên áo của chúng, hầu như chỉ có thể tiếp cận sau khi người đọc đã được trang

bị đầy đủ những kiến thức cơ bản trong hệ thống tư tưởng Nho giáo Mặc dù vậy, xét chung thì cả bốn quyển sách này vẫn là một tổng thể thống nhất, bổ sung cho nhau để thể hiện được toàn bộ hệ tư tưởng của Nho giáo một cách đầy đủ và hoàn chỉnh nhất; trong đó có cả những nền tảng cơ bản nhất của việc đối nhân xử thế, cho đến những

ý nghĩa sâu xa, siêu việt và uyên áo nhất mà tư tưởng người xưa đã từng đạt đến.

Là một bậc thầy thuộc thế hệ đi trước, nay đã bước sang độ tuổi cổ lai hy, soạn giả Lý Minh Tuấn đã biên soạn công trình này với tấm lòng yêu người thương đời rất đáng trân trọng của một nhà giáo dục

đã nhiều năm đứng trên bục giảng Tôi rất vui khi được hân hạnh giới thiệu với quý độc giả bộ sách này và hy vọng nó sẽ góp phần mang đến những giá trị tốt đẹp hơn cho cuộc sống, bởi xét cho cùng thì dù trong bất cứ thời đại nào, ý nghĩa quan trọng nhất của cuộc sống con người vẫn luôn là những giá trị đạo đức và tinh thần tốt đẹp chứ không phải là theo đuổi sự hưởng thụ vật chất Và với ý nghĩa này thì việc khơi dậy những giá trị đạo đức tốt đẹp trong truyền thống Nho giáo hẳn sẽ mang lại những tác động tích cực nhất định trong việc giúp cho mỗi người chúng ta hướng đến một đời sống tinh thần tốt đẹp hơn.

Trân trọng,

NGUYỄN MINH TIẾN

Tử viết: “Học nhi thời tập chi, bất diệc duyệt hồ? Hữu bằng tự viễn phương lai, bất diệc lạc hồ? Nhân bất tri, nhi bất uấn, bất diệc quân tử hồ?”

Dịch nghĩa:

Đức Khổng tử nói: “Học rồi mà tùy thời ôn tập, lại chẳng đẹp lòng sao?

Có bạn bè từ phương xa đến, lại chẳng vui thích sao? Người ta không biết đến mình, mà mình không giận hờn, chẳng phải là bậc quân tử đó sao?”

BÌNH GIẢI:

Chữ “học” trong tinh thần Đức Khổng tử ở câu nói này và cũng là chung

cho toàn bộ tư tưởng sách Luận ngữ không nhằm chỉ cái học chuyên môn về một nghề nghiệp hay một kỹ thuật nào, mà là học đạo lý để trở thành bậc quân tử Quân tử là người hiểu biết đạo lý làm người và cố gắng cư xử theo đạo lý ấy

Theo đạo Nho, quân tử là mẫu người lý tưởng ở cấp độ thứ ba, sau bậc hiền

và bậc thánh Bậc hiền là người quân tử thành tựu được đức nhân Bậc hiền thêm đức thành nữa là trở thành bậc thánh.

Đạo của người quân tử là đạo nhất quán, bao gồm cả nhân đạo, thiên đạo

và thánh đạo Đạo này cũng có tên khác là đạo Trung dung, được bàn kỹ

trong sách Trung dung

Nhân đạo là đạo lý chi phối cõi nhân sinh, xã hội con người.

Thiên đạo là qui luật chi phối vũ trụ, vạn vật thiên nhiên.

Thánh đạo là đạo lý siêu phàm giúp con người kết hợp với đạo trời (phối thiên)

Trong cõi nhân sinh, đạo lý gần gũi con người nhất là hiếu thảo với cha

mẹ, đễ kính với anh chị, các bậc trưởng thượng, rồi tới yêu thương mọi người

Vì thế, chữ học ở đây phải được hiểu là học làm con người đích thực

Đức Khổng tử nói về sự học rằng: 弟子入則孝，出則弟，謹而信，汎愛眾而親仁。行有餘力，則以學文。- Đệ tử nhập tắc hiếu, xuất tắc đễ, cẩn nhi tín, phiếm ái chúng nhi thân nhân Hành hữu dư lực, tắc dĩ học văn.”

([Là phận] con em vào thì có hiếu [với cha mẹ], ra thì thuận thảo [với bậc trưởng thượng], cẩn thận mà giữ niềm tin, rộng yêu mọi người mà gần gũi người nhân từ Thi hành những điều đó còn thừa sức thì hãy học văn.” (Luận ngữ, Học nhi, 6)

Cái đạo nhất quán ấy, một chiều ăn thông với cõi nhân sinh, chiều kia xuyên suốt tới đạo trời, cao siêu có thể khiến con người nên thánh, nên hiền Chỉ cần được nghe về đạo ấy thôi cũng đã thích thú lắm rồi! Đức Khổng tử

có lần tâm sự rằng: “Triêu văn đạo, tịch tử khả hỹ! -朝聞道，夕死可矣！” (Sớm được nghe đạo, chiều chết cũng được.)

Chính vì người quân tử học theo đạo ấy, nên những lúc rảnh rang ôn tập lại và thực hành, thấy mình tăng tiến trong đạo, lại chẳng thấy đẹp lòng lắm sao?

Mình đã vui trong việc học, nay lại được bạn bè cùng quan điểm, cùng với

mình đồng thanh đồng khí (đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu), từ

xa đến thăm để cùng nhau bàn hỏi về lẽ đạo nhiệm mầu, lại chẳng vui thích lắm sao?

Học ở đây là học làm người quân tử, mà người quân tử ắt cầu đạo chứ không cầu danh Vì vậy, dù người ta không biết đến tiếng tăm của mình, tài năng không có cơ hội thi triển, thì người học đạo cũng không cảm thấy buồn giận, luôn thanh thản an nhiên; điều ấy chẳng phải là xứng đáng nhân cách của bậc quân tử đó sao?

Mở đầu chương Học nhi, cũng là mở đầu sách Luận ngữ, người soạn sách

đã trưng dẫn một câu nói đặc biệt của Đức Khổng tử về sự học, đủ biết rằng đạo lý trong sách này chẳng phải tầm thường!

有子曰：其為人也孝弟，而好犯上者，鮮矣，不好 犯上，而好作亂者，未之有也。君子務本，本立而 道生，孝弟也者，其為仁之本與?

Hữu Tử viết: “Kỳ vi nhân dã, hiếu đễ nhi hiếu phạm thượng giả, tiển hỹ Bất hiếu phạm thượng, nhi hiếu tác loạn giả, vị chi hữu dã Quân tử vụ bản; bản lập nhi đạo sinh Hiếu đễ dã giả, kỳ vi nhân chi bản dư?”

Dịch nghĩa:

Thầy Hữu tử nói: “Làm người có nết hiếu đễ mà lại ưa thích xúc phạm đến bậc trên, ít có vậy Không ưa thích xúc phạm đến bậc trên mà lại thích làm loạn, điều đó chưa hề có Người quân tử chuyên chú vào gốc; gốc lập thì đạo sinh Nết hiếu đễ phải chăng là gốc của đức nhân?”

hiếu đễ hẳn là không xúc phạm đến cha mẹ, anh chị mình Người ấy đã không

xúc phạm đến bậc trên trong gia đình thì hiếm khi có ý muốn xúc phạm đến bậc trên ở ngoài xã hội Đã không có ý muốn xúc phạm đến bậc trên hẳn là người ấy không bao giờ gây ra những sự náo loạn, trong nhà cũng như ngoài

xã hội Như thế, sự ổn định trong gia đình có liên hệ mật thiết với sự trị an của đất nước Đó là lẽ nhất quán hợp lý, xuyên suốt trong ngoài

Vì vậy, người quân tử ở vai trò trị nước hay giáo dục phải chuyên chú vào

cái gốc; đó là duy trì nết hiếu đễ cho con người từ những bài học đầu đời Hiếu

đễ được thành lập và đề cao thì bao nhiêu đức hạnh khác sẽ phát sinh từ đấy Mọi đức hạnh của con người được đạo Nho qui chiếu về đức nhân Thành tựu đức nhân mới là con người đích thực (仁者人也。Nhân giả, nhân dã.) Cho nên nết hiếu đễ phải được coi là gốc của đức nhân.

Thầy Hữu tử, tức là ông Hữu Nhược, một cao đệ của Đức Khổng tử, thường chú trọng vào nết hiếu đễ, đã nhận ra điểm quan trọng này Nhưng thầy vốn

là một người khiêm nhường nên đã nói ra ý kiến trên với lời lẽ dè dặt

để che đậy ý đồ xấu của mình; nhất là khi lời nói dối trá được vận dụng để thuyết phục hay biện bạch Những tay du thuyết nổi danh thời Chiến Quốc như Tô Tần, Trương Nghi, thời Tam Quốc như Bàng Thống, Hám Trạch là những ví dụ điển hình, vì họ chẳng bao giờ thành tâm thành ý cả, mà chỉ cố thuyết phục đối phương theo hướng để có lợi cho họ Đó là điểm thứ nhất có

thể dùng để đánh giá về sự thiếu kém của đức nhân.

Điểm thứ hai là chú trọng trau chuốt nhan sắc đẹp đẽ Nhan sắc đẹp đẽ

là điều ai cũng ưa thích, mến mộ, nhưng đó phải là cái đẹp tự nhiên, không

cố ý trau chuốt Nếu người chỉ biết chú trọng đến vẻ đẹp bên ngoài, chỉ biết trau chuốt hình dung, dáng vẻ, thì thực chất trong nội tâm không thể có sự tu dưỡng cao quý Sự chú trọng quá nhiều đến vẻ ngoài như thế dĩ nhiên không

phù hợp với tiêu chuẩn của đức nhân.

Theo quan điểm của Đức Khổng tử, đỉnh cao của đức nhân nằm trong ý

nghĩa câu nói mà Ngài dạy cho Nhan Hồi: “Khắc kỷ phục lễ vi nhân - 克己復禮為仁。” (Chinh phục lấy mình, tuân theo thiên lý là nhân.) Chinh phục lấy mình là không chạy theo ngoại vật, hình sắc dáng vẻ bên ngoài; tuân theo thiên lý là sống trong đạo trời, chân chất thật thà không làm hại đến tha nhân

Đức Khổng tử lại nói về đức nhân với Tử Trương: “Năng hành ngũ giả ư thiên hạ vi nhân hỹ; viết: cung, khoan, tín, mẫn, huệ.” (Có thể làm năm điều

trong thiên hạ là nhân vậy; đó là: cung kính, khoan hoà, trung tín, chăm chỉ,

sáng suốt.” (Luận Ngữ: Dương hoá) Vì thế, Ngài cũng nói: “Cương, nghị, mộc, nột, cận nhân.” (Cương trực, nghiêm trang, chất phác, trì độn, là gần với đức

Nhân.) (Luận ngữ: Tử Lộ) Từ đó, có thể suy ra người có nhân thì thành tựu,

ôn hoà, khiêm nhượng, nhẫn nhục; người bất nhân thì khéo léo, giảo hoạt, giả dối, tàn nhẫn Do đó, Đức Khổng tử mới nhận thấy trong những người nói năng xảo trá, lại thêm ưa thích trau chuốt cho nhan sắc thêm đẹp, thật

ít người có đức nhân

Để chứng thực nhận xét này, chúng ta hãy đọc lại cổ sử Trung Hoa Những người phụ nữ nổi tiếng đẹp như: Muội Hỉ (đời nhà Hạ), Đát Kỷ (đời nhà Thương), Bao Tự (đời nhà Chu); rồi đến Tây Thi, Trịnh Đán, Hạ Cơ (thời Xuân Thu, Chiến Quốc), Dương Quý Phi (đời nhà Đường) v.v đều có nhan sắc khuynh quốc, khuynh thành, nhưng cũng đều là những người xảo ngôn, dối trá, đã dùng lời nói mà làm hại không biết bao nhiêu người Những người nam nổi tiếng đẹp trai như Công Tôn Át (thời Xuân Thu) thì có tính ghen ghét tỵ hiềm, Tống Ngọc (nước Sở), Tràng Khanh (đời nhà Hán) thì nổi tiếng trăng hoa đều là những kẻ luôn chú trọng quá đáng đến vẻ đẹp bên ngoài Những con người ấy, cả nữ lẫn nam, hẳn không phải là những người dồi dào đức nhân rồi

Câu nói trên của Đức Khổng tử thật đáng cho người học đạo lưu ý!

4.

曾子曰：吾日三省吾身，為人謀而不忠乎?與朋友交 而不信乎?傳不習乎?

Tăng Tử viết: “Ngô, nhật tam tỉnh ngô thân: vị nhân mưu, nhi bất trung hồ? Dữ bằng hữu giao, nhi bất tín hồ? Truyền, bất tập hồ?”

Dịch nghĩa:

Thầy Tăng Tử nói: “Tôi, mỗi ngày tự xét mình ba điều: mưu việc cho người có hết lòng chăng? Cùng bạn bè giao thiệp, có giữ niềm tin chăng? Được truyền dạy, có ôn tập chăng?”

BÌNH GIẢI:

Thầy Tăng Tử có tên là Tăng Sâm; cha là Tăng Tích (Tăng Điểm), cũng

là môn đệ Đức Khổng tử Ông là nhân vật thứ hai, đứng sau Nhan Hồi trong hàng đệ tử ưu tú nhất của Đức Khổng tử Sau khi Nhan Hồi mất, Tăng Sâm được coi như người môn đệ kế thừa chính thống của Khổng môn Ông kém Đức Khổng tử 46 tuổi, là môn đệ nhỏ tuổi nhất nhưng lại là người tỏ ra cẩn trọng, trung tín, đốc thực và hiểu đạo lý sâu xa nhất Về sau, ông là thầy dạy của cháu nội Đức Khổng tử là Khổng Cấp (Tử Tư), tác giả cuốn Trung Dung

Trong Khổng môn ở các thế hệ sau, Tăng Tử được tôn là Tông Thánh (vị thánh nối dòng Nho giáo) và Tử Tư được tôn là Thuật Thánh (vị thánh truyền thuật trung thực tư tưởng uyên áo của Nho giáo).

Qua câu nói trên, thầy Tăng Tử cho biết ông lưu ý như thế nào đến hành

vi và tâm tính của mình Nhận hợp tác với người trong công việc thì phải hết lòng Giao thiệp với bạn bè phải giữ niềm tin, tức là không dối trá hay hứa hẹn hão Nhận được lời truyền dạy của thầy thì thường xuyên ôn tập, thực hành

5.

子曰：道千乘之國，敬事而信，節用而愛人，使民 以時。

Tử viết: “Đạo thiên thặng chi quốc, kính sự nhi tín, tiết dụng nhi ái nhân, sử dân dĩ thời.”

Dịch nghĩa:

Đức Khổng tử nói: “Cai trị nước một ngàn cỗ xe, phải thận trọng trong công việc mà giữ niềm tin, tiêu dùng tiết kiệm mà yêu thương mọi người, sai khiến dân chúng phải tùy thời.”

(vạn thặng chi quốc) là như nước Tề, nước Sở Nước nhỏ có khoảng một trăm

cỗ xe trận (bách thặng chi quốc) là như các nước Trần, Sái, Ngu, Quắc v.v

Vào đầu thời Xuân Thu (thế kỷ 8 trước Công nguyên), Trung Hoa gồm có trên 100 nước lớn nhỏ Vì chinh chiến diễn ra liên miên trong mấy trăm năm, nên người ta quen dùng số lượng xe trận để chỉ một nước lớn, vừa hay nhỏ

Để cai trị một nước trung bình, không có quá nhiều công việc, không có tham vọng xâm lược, bá chủ như một nước lớn, Đức Khổng tử cho rằng cần chú ý tới năm điều sau đây:

1 Thận trọng trong công việc (kính sự): việc gì cần làm thì phải suy tính

cẩn thận, chuẩn bị kỹ càng, không được sơ sót, cẩu thả để tránh thất bại

và hao tốn

2 Giữ niềm tin (tín): cần phải thành khẩn, trung thực với dân, không được

lừa dối thì dân chúng mới rắp tâm thuận theo và sẵn sàng hy sinh khi cần

3 Tiêu dùng tiết kiệm (tiết dụng): nước không có tài nguyên phong phú

thì phải chi tiêu tiết kiệm, không được lãng phí công quỹ để làm gương cho dân

4 Yêu thương mọi người (ái nhân): nhà cầm quyền phải yêu thương dân

chúng như con, nghĩa là sẵn sàng phục vụ dân, đừng bóc lột, đàn áp, xem thường dân

5 Sai khiến dân tùy thời (sử dân dĩ thời): Nếu cần động viên dân chúng

làm công tác thủy lợi hay xây thành, đắp lũy phải xét tới thời buổi thích hợp Phải biết tránh những lúc dân bận việc cày bừa, gieo trồng thu hoạch Sai khiến dân đúng việc (việc công chính cần thiết) và đúng thời (thời giờ rảnh rang) thì dân không oán

Với một nước trung bình, nếu biết cai trị như thế, nhà cầm quyền và dân chúng một lòng, đất nước ổn định, kinh tế và quốc phòng tương đối vững vàng thì không lo gì nạn xâm lăng, vì các nước láng giềng đều nể trọng và muốn kết thân

Những lời chỉ dạy của Đức Khổng tử ở đây thuộc về đạo lược, tức là sách lược chỉ đạo ở thượng tầng, vượt trên cả chính lược và chiến lược

6.

子曰：弟子入則孝，出則弟，謹而信，汎愛眾而親 仁。行有餘力，則以學文。

Tử viết: “Đệ tử nhập tắc hiếu, xuất tắc đễ, cẩn nhi tín, phiếm ái chúng nhi thân nhân Hành hữu dư lực, tắc dĩ học văn.”

Dịch nghĩa:

Đức Khổng tử nói: “[Là phận] con em, vào thì hiếu thảo [với cha mẹ], ra thì thuận thảo [với bậc trưởng thượng], cẩn thận mà giữ niềm tin, rộng yêu mọi người mà gần gũi người nhân đức Thi hành những điều đó còn thừa sức, thì hãy học văn.”

BÌNH GIẢI:

Câu này thể hiện rõ chủ trương “tiên học lễ, hậu học văn” (học lễ trước,

học văn sau) của Khổng môn Đạo Khổng chia sự học làm hai phần: học lễ và học văn

Học lễ để trở nên con người đích thực.

Học văn để lập sự nghiệp mưu sinh

Học lễ là học về đạo đức Con em phải học để biết hiếu thảo với cha mẹ ở trong nhà, tức là kính yêu dòng sống từ Trời truyền đến cho mình Ra ngoài

xã hội, con em phải biết thuận thảo, kính nhường các bậc trưởng thượng Hành động thì phải cẩn thận và thành thực để giữ niềm tin Phải rộng yêu mọi người, không phân biệt, kỳ thị một ai, bởi vì con người là một sinh vật cao nhất trong thiên nhiên, ai cũng có một sứ mệnh linh thiêng trường cửu như mình; tuy nhiên cần gần gũi người nhân đức để được tiếp thu những điều khôn ngoan thiện hảo

Học văn là học về các môn học phổ thông Vào thời Đức Khổng tử ở Trung

Hoa, các môn học phổ thông bao gồm lục nghệ: Lễ, nhạc, xạ, ngự, thư, số

Tử Hạ viết: “Hiền hiền dịch sắc, sự phụ mẫu năng kiệt kỳ lực, sự quân năng trí kỳ thân, dữ bằng hữu giao, ngôn nhi hữu tín, tuy viết vị học, ngô tất vị chi học hỹ.”

Dịch nghĩa:

Thầy Tử Hạ nói: “Bắt chước người hiền đổi lòng hiếu sắc, hết sức thờ cha

mẹ, liều thân thờ vua, cùng với bạn bè giao thiệp thì nói năng thật thà, tuy nói là chưa học, tôi ắt cho rằng đã học rồi.”

BÌNH GIẢI:

Thầy Tử Hạ có tên là Bốc Thương, một cao đệ của Đức Khổng tử Ông này theo đúng chủ trương của Khổng môn, đề cao cái học về đạo đức, coi nhẹ cái học phổ thông về các khoa chuyên môn

Đối với người thường, ai cũng có lòng hiếu sắc Để cho lòng hiếu sắc hoàn toàn làm chủ tâm tư thì còn lòng dạ nào nghĩ đến việc gì khác Chỉ có bậc hiền nhân mới biết khắc phục lòng hiếu sắc để có thể phục vụ tha nhân Đó

là một trình độ đạo đức cao Có đạo đức cao mới có thể phụng thờ cha mẹ đến nơi đến chốn, mới có thể đem thân phò vua giúp nước lập nên công trạng ở đời Ngoài ra, giao thiệp với bạn bè lại giữ được niềm thành tín, lời nói đi đôi với việc làm

Một người như thế, nếu nói là chưa học, không ai có thể tin được Có thể người ấy chưa học về một ngành chuyên môn nào trong các khoa học phổ thông; nhưng về đạo đức, quả là người ấy đã học nhiều rồi Thầy của người ấy

là những bậc hiền nhân trong xã hội

8.

子曰：君子不重則不威，學則不固。主忠信，無友 不如己者，過則勿憚改。

Tử viết: “Quân tử bất trọng tắc bất uy, học tắc bất cố; chủ trung tín, vô hữu bất như kỷ giả; quá tắc vật đạn cải.”

Dịch nghĩa:

Đức Khổng tử nói:“Người quân tử không trang trọng thì không có uy, sự học sẽ không vững vàng; nhắm vào sự trung tín, không kết bạn với kẻ chẳng giống như mình; có lỗi lầm thì đừng ngại sửa đổi.”

BÌNH GIẢI:

Trang trọng đích thực không phải là bộ tịch giả tạo qua y phục và cung cách dáng vẻ bên ngoài Trang trọng là dáng vẻ thể hiện của một con người sống theo lễ Lễ chi phối mọi sinh hoạt của người đó, bao gồm cả các động tác

đi, đứng, nằm, ngồi, cách ăn uống, nói cười Lễ là sự tụ hội những điều tốt đẹp tự nhiên hợp với đạo trời Văn Ngôn viết: “Gia hội túc dĩ hợp lễ.” (Gom góp mọi điều tốt đẹp đủ để cho hợp với lễ.” (Kinh Dịch: Quẻ Kiền)

Nói một cách cụ thể, Lễ là những khuôn phép, mẫu mực cần thiết tạo thành các thuần phong mỹ tục để tiết chế, điều hoà tình cảm, cử chỉ, hành

vi của con người Người nào sống theo lễ thì tự nhiên thân thể sẽ toát ra một dáng vẻ trang trọng khiến người nhìn thấy phải kính nể, quí mến, do đó mà

có uy nghi Con người đã sống theo lễ ắt là có lòng tự trọng, tức là không tự

hạ thấp giá trị của mình, không tỏ ra hèn kém, bạc nhược

Như thế, trong sự trang trọng do lễ tạo nên có bao hàm cả sự tự trọng Sự trang trọng và sự tự trọng do lễ có một nguồn cội sâu xa là niềm tin vào đạo trời và sống trong đạo trời Do đó sự trang trọng tạo nên uy nghi một cách tự nhiên, không cần phải làm bộ, làm dáng một cách giả dối, kệch cỡm.

Học làm quân tử mà không trang trọng thì không có uy đã đành; ngoài ra, không trang trọng tức là sinh hoạt không đặt căn bản trên lễ, không có nguồn cội ở đạo trời thì sự học vấn sẽ thiếu cơ sở vững vàng Thiếu cơ sở vững vàng tức là thiếu chân lý chủ đạo, sự học chỉ là thu gom những mớ kiến thức bồng bềnh, tạp loạn, nhất thời, đúng ít, sai nhiều

Người quân tử muốn tiến lên bậc hiền thánh còn phải chú ý tới ba điều nữa:

Trung tín là sống trong tâm địa thành thật để duy trì niềm tin, không tự dối mình hay gạt người

Đối với những kẻ chẳng giống như mình, tức là những kẻ giả dối, không sống theo lễ, người quân tử không thể kết bạn Kết bạn với họ chẳng học được điều gì hay mà còn bị thiệt hại Chỉ có thể giao thiệp qua loa với họ để giữ hoà khí mà thôi

Người quân tử cần phải sẵn sàng sửa đổi lỗi lầm của mình Ai cũng có lỗi, không nhiều thì ít Nhận ra lỗi lầm và sửa đổi ngay là điều đáng khen của người quân tử

Việc cuối ở đây chỉ việc mãn phần của cha mẹ Nhắc nhớ đến người xa chỉ

sự kính nhớ tổ tiên qua đời đã lâu Qua câu nói trên, thầy Tăng Tử đã có một cái nhìn xa đến mối liên hệ giữa việc gia đình và việc đất nước Việc an táng cha mẹ và kính nhớ tổ tiên là việc gia đình Việc đạo đức của dân là việc đất nước Muốn cho đất nước được thịnh trị, thái bình thì phải làm sao cho đạo

đức của dân được dày dặn Thế mà muốn cho đạo đức của dân được dày dặn thì phải khiến cho dân chú trọng đến đạo hiếu Đạo hiếu có liên hệ tới chính trị là như thế.

Đạo hiếu là sự tôn trọng nguồn sống từ Trời truyền đến mình qua trung gian của tổ tiên và cha mẹ Tôn trọng nguồn sống là nền tảng của đạo đức; vì vậy đạo hiếu là gốc các đức hạnh

Đạo hiếu có nhiều chi tiết, sẽ được dần dần bàn tới trong bộ Luận ngữ này Tuy nhiên đối với việc cha mẹ mãn phần thì hiếu là tổ chức tang lễ cho cha mẹ chu đáo, cẩn thận Ngoài ra, hiếu còn vươn xa tới tổ tiên; phải có những nghi

lễ tế tự để tưởng nhớ Dĩ nhiên, các nghi lễ không nên tổ chức quá to tát, tốn kém, nặng về hình thức khoe khoang, nhưng cần trang trọng để bày tỏ tấm lòng thành kính nhớ thương của con cháu đối với cha mẹ, tổ tiên

Thấy nhà cầm quyền giữ đạo hiếu với cha mẹ, tổ tiên, ắt dân chúng cũng bắt chước mà chú trọng vào việc đạo đức Đạo đức của dân được dày dặn thì đất nước sẽ ổn định, thái bình

10.

子禽問於子貢曰：夫子至於是邦也，必聞其政。求 之與?抑與之與?

子貢曰：夫子溫，良，恭，儉，讓以得之。夫子之 求之也，其諸異乎人之求之與!

Tử Cầm vấn ư Tử Cống viết: “Phu tử chí ư thị bang dã, tất văn kỳ chính Cầu chi dư? Ức dữ chi dư?”

Tử-Cống viết: “Phu tử ôn, lương, cung, kiệm, nhượng dĩ đắc chi Phu tử chi cầu chi dã, kỳ chư dị hồ nhân chi cầu chi dư?”

Dịch nghĩa:

Thầy Tử Cầm hỏi thầy Tử Cống: “Thầy ta đến nước nào, ắt nghe việc chính trị nước ấy Thầy cầu nghe đó sao? Hay thầy được cho nghe đó sao?”

Thầy Tử Cống nói: “Thầy ta thì ôn hoà, lương thiện, cung kính, kiệm ước, khiêm nhượng, nhờ đó mà được mời nghe Cách cầu nghe của thầy

ta, chẳng phải khác với cách cầu nghe của người khác đó sao?”

BÌNH GIẢI:

Thầy Tử Cầm có tên là Trần Cang Thầy Tử Cống là Đoan Mộc Tứ, có tài

ăn nói hoạt bát Cả hai đều là đệ tử của Đức Khổng tử Riêng Tử Cống ở trong nhóm Nhan Hồi, Tăng Sâm là những đệ tử xuất sắc

Trong đoạn văn trên, “thầy ta” (phu tử) chỉ Đức Khổng tử Vào thời Xuân

Thu, sau khi gặp sự bất như ý ở nước Lỗ, quê hương mình, Đức Khổng tử cùng một số đệ tử đi chu du liệt quốc trong 13 năm Đến nước nào, Ngài cũng được vua quan chào đón ân cần và hỏi han về việc chính trị Thấy vậy, thầy

Tử Cầm mới hỏi thầy Tử Cống xem có phải Đức Khổng tử cầu cạnh để được nghe về chính trị nước ấy, hay Ngài được các vua quan cho nghe và hỏi ý kiến.Thầy Tử Cống giải thích rằng, Đức Khổng tử có những đức tính tốt như:

ôn hoà, lương thiện, cung kính, kiệm ước, khiêm nhượng Nhờ những đức tính này và có tiếng là người học rộng biết nhiều, đã từng cai trị thành công ở nước Lỗ, đi tới đâu Ngài cũng được trọng vọng Như thế, không phải Ngài cầu cạnh mà chính tài năng, đức hạnh của Ngài có một năng lực vô hình khiến cho các vua quan tìm kiếm mình Nếu gọi là cách cầu, thì cách cầu của Đức Khổng tử khác xa với cách cầu của người thường Người thường cầu cạnh bằng lễ vật, đút lót hay nhờ lời giới thiệu Còn Đức Khổng tử thì chỉ tự biểu hiện tài đức để thu hút sự tìm kiếm của người

Sở dĩ Ngài không được các vua liệt quốc thời ấy trọng dụng vì Ngài chủ trương một nền chính trị lấy đức nhân, lấy sự tu thân làm nền tảng; trong khi các vua chỉ muốn dùng bá thuật, cường quyền để cai trị và không muốn

tự sửa mình theo tiêu chuẩn đạo đức

11.

子曰：父在，觀其志。父沒，觀其行。三年無改於 父之道，可謂孝矣。

Tử viết: “Phụ tại, quan kỳ chí Phụ một, quan kỳ hạnh Tam niên vô cải

ư phụ chi đạo, khả vị hiếu hỹ.”

Dịch nghĩa:

Đức Khổng tử nói: “Cha còn, hãy xem chí hướng của người Cha mất, hãy xem hành vi của người Trong ba năm, không thay đổi đường lối của cha, có thể gọi là hiếu vậy.”

BÌNH GIẢI:

Câu này, Đức Khổng tử nói về đạo hiếu Trong tinh thần đạo hiếu, cốt yếu

là làm cho cha mẹ được vui lòng Vì thế, khi cha còn sống, hãy xem chí hướng của cha mà bắt chước Bắt chước chí hướng của cha là điều khiến cho người vui lòng nhất

Đạo Nho lấy đức nhân làm gốc Đức nhân là nền tảng của đạo Trung dung, tức là đạo của người quân tử Do đức nhân mà có đạo lý phổ thông là Ngũ

thường: nhân, nghĩa, lễ, trí, tín.

Dĩ nhiên, người cha được nói đến ở đây là người sống trong đạo Nho, chứ không phải người cha vô đạo, bất tiếu Cha sống trong đạo mà con bắt chước chí hướng của cha, thì còn điều gì làm cha vui lòng hơn!

Khi cha đã mất, hãy xem lại những hành vi, hạnh kiểm của cha mà bắt

chước Đức Khổng tử đã từng nói trong sách Trung dung rằng: “Tiễn kỳ vị, hành kỳ lễ, tấu kỳ nhạc, kính kỳ sở tôn, ái kỳ sở thân, sự tử như sự sinh, sự vong như sự tồn, hiếu chi chí dã - 踐其位，行其禮，奏其樂；敬其所尊，愛其所親；事死如事生，事亡如事存，孝之至也。” (Đứng vào địa vị của cha ông, tiến hành nghi lễ của cha ông, tấu nhạc của cha ông, kính người mà cha ông tôn trọng, yêu người mà cha ông thân thiết, thờ người quá cố như thờ người sống, thờ người đã mất như thờ người hiện còn, đó là có hiếu hết mức vậy.) (Trung Dung: chương 19)

Thế thì, mặc dầu cha đã mất, nhưng người con hiếu vẫn kính yêu cha như người còn sống, kế tục những hành vi, hạnh kiểm, những thói quen, những công trình tạo tác của người trong suốt ba năm tang chế, tưởng nhớ

Tuy nhiên, cái gì dù hay, dù tốt đến đâu cũng cần phải được canh cải để thích ứng theo thời Sau ba năm kế thừa những hành vi, những công trình theo nếp cũ của cha, nếu có điều gì không còn hợp thời, bấy giờ người con mới

nghĩ đến chuyện canh cải Đó là đặc tính “vô cải” trong đạo hiếu.

12.

有子曰：禮之用，和為貴；先王之道，斯為美，小 大由之。有所不行，知和而和，不以禮節之，亦不 可行也。

Hữu Tử viết: “Lễ chi dụng, hoà vi quý; tiên vương chi đạo, tư vi mỹ; tiểu đại do chi Hữu sở bất hành: tri hoà nhi hoà, bất dĩ lễ tiết chi, diệc bất khả hành dã.”

Các vua đời trước như: Đường Nghiêu, Đế Thuấn, Hạ Vũ, Thành Thang, Văn Vương, Võ Vương đều vận dụng lễ trong mọi việc lớn nhỏ Như tế trời đất để kính thờ Thượng Đế có lễ Giao, lễ Xã; tế tổ tiên có lễ Đế, lễ Thường Trong đại lễ lại có tiểu lễ như nghi lễ “lữ thù” để cho con em nâng chén rượu mời người trên, tạo nên bầu không khí hoà hợp giữa người trên kẻ dưới, xoá

bỏ sự cách biệt trong công việc thường ngày

Tất cả những nghi lễ lớn nhỏ đó đã khiến cho trong triều ngoài huyện đều

có trật tự tốt đẹp Tuy nhiên, biết hoà hợp là điều quí, nhưng nếu chỉ quí hồ nhắm tới hoà hợp mà quên mất việc dùng lễ nghi để tiết chế tình cảm, để giữ gìn trật tự thì không hay Bởi vì tình cảm thiếu điều tiết có thể thành ra phóng túng, khinh nhờn, phạm thượng thì nguy hại cho sự ổn định của gia đình và xã hội Điều đó các vua xưa không làm và ngày nay chúng ta cũng không nên làm

13.

有子曰：信近於義，言可復也；恭近於禮，遠恥辱 也。因不失其親，亦可宗也。

Hữu Tử viết: “Tín cận ư nghĩa, ngôn khả phục dã; cung cận ư lễ, viễn sỉ nhục dã Nhân bất thất kỳ thân, diệc khả tông dã.”

BÌNH GIẢI:

Trong giao thiệp, người ta hay hứa hẹn Đã hứa thì phải thành thật trong lời hứa và lời hứa ấy phải được thực hiện Đó là đức tín Muốn cho lời hứa có thể thực hiện được, khi hứa hẹn cần phải cân nhắc kỹ lưỡng, điều hứa hẹn phải gần với điều nghĩa Điều nghĩa là sự tương giao báo đáp qua lại giữa người này với người kia: giữa bạn bè có nghĩa bằng hữu; giữa vợ chồng có nghĩa phu thê, giữa những người trong một nước có nghĩa đồng bào v.v Điều nghĩa là sự báo đáp tốt đẹp hợp với đạo lý, tình người Điều hứa hẹn phải hợp nghĩa, không trái đạo lý, mới có thể thực hiện được Nếu vì cao hứng nhất thời, hay vì hám lợi mà hứa liều điều bất nghĩa thì làm sao thực hiện được? Nếu cố thực hiện điều đã hứa như vậy để giữ chữ tín thì chính mình sẽ phạm vào điều bất nghĩa!

Sự cung kính là một đức tốt; nhưng cung kính phải gần với điều lễ, nghĩa

là phải thích hợp trong tương quan giao thiệp với người trên để tỏ lòng tôn trọng, mới tránh được điều sỉ nhục Nếu cung kính mà không theo lễ sẽ rơi vào tình trạng quỳ lụy, thấp hèn, tâng bốc, nịnh hót Đó là tình trạng đáng xấu hổ và nhục nhã, làm mất phẩm giá con người

Làm người, ai cũng có người thân, gần gũi nhất là cha mẹ, anh em, bà con

họ hàng, làng xóm Trước khi nói đến rộng yêu tha nhân, người ta cần phải biết yêu mến cha mẹ, anh em, bà con họ hàng Đó là thứ tự yêu mến trong tình cảm tự nhiên Những người ở gần gũi bên cạnh, có công dưỡng dục mà mình không yêu được, làm sao có thể yêu được người xa? Trong trường hợp

đó, nói đến rộng yêu tha nhân thì chỉ là giả dối! Bởi lẽ biết yêu những người thân của mình nên mới xứng đáng là người biết đạo lý yêu thương, mới có tình yêu thương chân thật! Như vậy mới được xem là người có khả năng mở

ra một dòng dõi tốt đẹp mai sau (diệc khả tông dã).

14.

子曰：君子食無求飽，居無求安，敏於事而慎於 言，就有道而正焉，可謂好學也已。

Tử viết: “Quân tử thực vô cầu bão, cư vô cầu an, mẫn ư sự nhi thận ư ngôn, tựu hữu đạo nhi chính yên; khả vị hiếu học dã dĩ.”

Dịch nghĩa:

Đức Khổng tử nói: “Người quân tử ăn không cầu no, ở không cầu yên, gắng sức trong việc làm mà thận trọng trong lời nói, đến với người có đạo đức để trở nên chính đáng; có thể gọi là người hiếu học vậy.”

BÌNH GIẢI:

Quân tử là người đã hướng chiều về đạo đức, đã khởi sự tiến bước trên đường thành nhân Tuy nhiên, muốn trở nên bậc hiền thánh, người quân tử còn phải học tập thêm nhiều Vì thế, Đức Khổng tử cho rằng người quân tử không nên chú trọng vào việc ăn uống thỏa thích với của ngon vật lạ, không nên chú trọng vào nơi ở cho yên vui, thỏa thích với cửa nhà khang trang Chú trọng nhiều vào việc ăn ở tức là lệ thuộc vào nhu cầu Nhu cầu sẽ nảy

ra nhu cầu, khiến cho người quân tử bận tâm với những việc phụ mà quên mất việc học đạo lý Ngoài ra, người quân tử phải gắng sức, chăm chỉ trong việc làm Việc nào đáng làm phải làm ngay, không trễ nải, chần chừ Nói năng phải thận trọng; không thô lỗ hay vô ý làm mếch lòng người khác Lời nói phải được cân nhắc kỹ càng kẻo bị vạ miệng, mang họa vào thân Bởi vì,

bệnh tật thường do đồ ăn, tai họa thường do lời nói (bệnh do khẩu nhập, họa

do khẩu xuất)

Hơn nữa, người quân tử cần đến với những người có đạo đức, những nơi chất chứa đạo lý để học hỏi, noi gương, bắt chước; do đó mà sửa mình trở nên chính đáng Như thế mới xứng đáng là người hiếu học

15.

子貢曰：貧而無諂，富而無驕，何如？

子曰：可也。未若貧而樂，富而好禮者也。

子貢曰：詩云：“如切如磋，如琢如磨。”其斯之 謂與？

子曰：賜也，始可與言詩已矣!告諸往而知來者。

Tử Cống viết: “Bần nhi vô siểm, phú nhi vô kiêu, hà như?”

Tử viết: “Khả dã Vị nhược bần nhi lạc, phú nhi hiếu lễ giả dã.”

Tử Cống viết: “Thi vân: ‘Như thiết như tha, như trác như ma.’ Kỳ tư chi

Đức Khổng tử nói: “Khá đấy [Nhưng] chưa bằng nghèo mà vui, giàu mà

Thầy Tử Cống là người giỏi về buôn bán cho nên giàu có Ông cũng là một

cao đệ có tài ăn nói của Đức Khổng tử Khi đặt câu hỏi với thầy “nghèo mà không nịnh hót, giàu mà không ngạo mạn ”, có lẽ ông đã tự nhận xét về

hạnh kiểm của mình và ông muốn Đức Khổng tử đánh giá xem mình thuộc vào hạng người nào

Đối với người thường, ở trong phận nghèo thì hay nịnh hót người giàu sang quyền thế để kiếm lợi Một khi người ấy đã giàu thì lại sinh tính ngạo mạn tự cao, khinh rẻ những người nghèo khó hơn mình Nịnh hót và ngạo mạn là hai tính xấu mà đa số người ta hay mắc phải Cả hai trường hợp nịnh hót và ngạo mạn đều thể hiện tính khí tiểu nhân, kém đạo đức Kẻ tiểu nhân kém đạo đức không có lòng tự trọng, không có đức tự chủ, không tự thấy giá trị của mình Người có lòng tự trọng, có đức tự chủ không tỏ ra hèn kém, đánh mất phẩm giá mình trong lời nịnh hót; người ấy cũng không ngạo mạn, bởi vì ngạo mạn

là coi rẻ giá trị người khác “Không nịnh hót, không ngạo mạn” chính là tình trạng “tự lập” của một người đã đạt tới mức độ vững vàng trong đạo đức Đó

là đức hạnh của người quân tử

Đức Khổng tử nói “Khá đấy” tức là có ý ngợi khen Tuy nhiên, Ngài nói

thêm: “Nhưng chưa bằng nghèo mà vui, giàu mà ưa thích điều lễ.”

“Nghèo mà vui” chỉ tình trạng con người đạt đạo, tâm thức không còn lệ

thuộc vào vật chất nữa Đó là chỗ đạt của Nhan Hồi

“Ưa thích điều lễ” chỉ tình trạng con người sống trong thiên đạo hay thánh

đạo Lễ ở đây không phải chỉ là lễ nghi, lễ nghĩa tầm thường, tức là những tương quan phổ thông và cần thiết trong xã hội Lễ theo nghĩa cao cả là sống trong đức nhân,1 tức là đạt tới trình độ con người lý tưởng, được tham dự vào hàng Tam tài (Thiên-địa-nhân)

Người ta nếu không có hạnh tu đức cao, mỗi khi trở nên giàu có thường

hay buông thả theo dục vọng Buông thả theo dục vọng (túng dục) tức là đánh

1 Xin xem thêm: Đức nhân trong Đông phương triết học cương yếu, phần Nho giáo, cùng tác giả.

mất lễ (thất lễ) Nếu giàu có mà ưa thích điều lễ tức là có cơ hội, có hoàn cảnh,

có khả năng tiền tài để tha hồ buông thả theo dục vọng nhưng vẫn không theo, vẫn tự chủ trong đức nhân Đó là người đã vượt mức quân tử để đứng vào hàng thánh nhân rồi

Để có thể tiến lên bậc hiền thánh, người quân tử cần phải có công phu tu đức nhiều, thường xuyên rèn tập đức hạnh như người thợ ngọc hằng ngày chăm chỉ cắt chạm, giũa mài Người thợ cắt chạm, giũa mài ngọc ngà tạo nên những viên ngọc quí, những pho tượng đẹp làm sao, thì người quân tử rèn tập đức hạnh để trở nên bậc hiền thánh cũng tương tự như vậy Đó là ý tứ của câu

Kinh Thi “như cắt như chạm, như giũa như mài”

Đức Khổng tử không nói về Kinh Thi, chỉ nói đến con người “nghèo mà vui, giàu mà ưa thích điều lễ”; thế mà thầy Tử Cống lại hiểu về ý nghĩa câu Kinh

Thi trên; đó là nghe một biết hai, nói gần biết xa, mới nói về việc trước mà đã biết việc sau Quả thật thầy Tử Cống xứng đáng được nhận lời khen của Đức Khổng tử, xứng đáng là người đầu nghe giảng về Kinh Thi vậy

Đối với những người lo buồn về nỗi người ta không biết đến tên mình, đến

tài năng của mình, Đức Khổng tử nói: “Chớ lo người không biết mình, hãy lo mình không biết người thôi.” Câu này được hiểu như sau:

Chớ lo người không biết mình:

Người ta không biết mình nằm trong hai trường hợp:

Mình thật sự không có tài đức gì cả, cho nên không gây được sự chú ý cho mọi người Nếu đúng như thế, người ta không biết mình thì thật là tốt; bởi vì biết đến chỉ thêm xấu hổ

Mình thật sự có tài đức mà chẳng ai biết đến Nếu vậy, mình chẳng nên lo buồn làm gì; bởi vì đó là tư cách của người quân tử Đức Khổng tử từng nói:

“Người ta không biết đến mình mà mình không giận hờn, chẳng phải là bậc

quân tử đó sao?” (Nhân bất tri nhi bất uấn, bất diệc quân tử hồ?)

Vả lại, có tài đức mà được biết đến, được trọng dụng để thi thố cái sở trường của mình, cần phải đắc thời và đắc mệnh Phải có thời thế, có cơ hội thuận lợi, tài năng mới có thể thi thố được

Nhà Nho còn tin vào mệnh Trời nữa; vì thế, vấn đề đắc mệnh mới được nói

đến Đức Khổng tử đã nói: “Bất tri mệnh, vô dĩ vi quân tử dã.” (Không biết

mệnh không lấy gì làm quân tử được.” (Luận Ngữ: Nghiêu viết) Sách Trung

Dung lại nói: “Cư dị dĩ sĩ mệnh - 居易以俟命” (Sống giản dị để đợi mệnh.” Mệnh là chức phận mà Trời trao cho con người tùy theo thời thế Nếu Trời không trao, có vận động tới mấy cũng bằng thừa; vận động, quảng cáo cho lắm chỉ tổ làm trò cười cho thiên hạ Kinh nghiệm của Đức Khổng tử vào thời Xuân Thu hãy còn đó Mười mấy năm chu du liệt quốc cốt để cho các vua chúa biết đến mình mà dùng nhưng nào có được đâu!

Vì vậy, trong cả hai trường hợp trên, chớ lo người không biết mình Kẻ học làm quân tử chỉ nên vui trong phận mình mà không nên lo buồn về việc người không biết đến; chỉ nên lo rằng nếu có cơ hội được tín nhiệm mà mình không

đủ tài đức đảm đương thôi

Hãy lo mình không biết người:

Người quân tử cần phải biết những người mà mình tiếp xúc thuộc về loại nào: người tốt hay người xấu, sở trường, sở đoản của họ thế nào

Nếu là người tốt, mình cần theo đuổi mà học tập, bắt chước Nếu là người xấu, mình cần lánh xa kẻo mang họa

Hoặc giả, đứng ở cương vị lãnh đạo nào đó, chúng ta cần phải biết sở trường, sở đoản của người để giao phó công việc thích hợp; người tài đức cao thì giao việc lớn, người tài đức thấp thì giao việc nhỏ; thấy người bất tài thất đức phải tìm cách lánh xa hay cô lập, không được tín nhiệm Những kẻ không đáng tin mà tin quá thì có ngày nguy hại đến mình và hỏng cả đại sự Ngay trong phạm vi nhỏ hẹp là một gia đình, bậc cha mẹ phải biết tính tình và năng lực các con để tùy theo đó mà tín nhiệm hay ủy thác

trôi chảy tốt đẹp, đất nước thái bình

Cách cai trị theo Đế đạo còn được gọi là “vô vi nhi trị”; vua thuận theo lòng

dân mà bỏ qua ý riêng của mình; có việc gì cần làm thì khuyến khích để dân

tự nguyện chứ không áp đặt Đó là đường lối cai trị mà cả Khổng tử và Lão

tử mỗi khi nhắc lại đều tấm tắc ngợi khen

Ở đây, Đức Khổng tử đã ví ông vua cai trị theo cách ấy như sao Bắc đẩu, chỉ ở ngôi của mình mà các sao khác đều chầu về; có nghĩa là lấy đức trị thì dân chúng và các vương hầu sẽ mến đức mà qui phục

Dưới Đế đạo thì có Vương đạo và Bá đạo Vương đạo là đường lối cai trị của nhà Chu Lúc này đạo đức đã ít nhiều suy vi, nên phải vận dụng thêm cả lễ nhạc và hình luật Bá đạo là đường lối cai trị bằng vũ lực và mưu thuật, được vận dụng nhiều từ đời Ngũ bá (thời Xuân Thu) trở về sau Bá đạo được đẩy

xa tới mức cực đoan khắc nghiệt ở nước Tần dưới quyền cai trị của Vệ Ưởng

và Lý Tư

Tương truyền Vệ Ưởng vào thuyết vua Tần (thời Chiến quốc): lần thứ nhất, nói về Đế đạo thì vua Tần ngủ gật; lần thứ hai, nói về Vương đạo thì vua Tần lơ đãng ngó ra ngoài trời nhìn chim bay; lần thứ ba nói về Bá đạo với những thuật ràng buộc dân chúng, với những mẹo trí trá đối với lân bang thì vua Tần thích chí quên ăn, nghe một mạch, rồi trao ngay quyền trị nước cho Vệ Ưởng.

Qua đây, chúng ta có thể hiểu được tại sao Đức Khổng tử chu du liệt quốc

13 năm, viếng nhiều vương hầu mà không có ai trọng dụng trao cho quốc chính Lý do là Ngài chủ trương dùng đức trị, trong khi các vương hầu thời

ấy bỏ qua đạo đức, không muốn tu thân, chỉ muốn cai trị bằng vũ lực và mưu thuật

“Làm chính trị dùng đạo đức” mang lại kết quả rất lớn.

Xem như vào thời Tam quốc ở Trung Hoa, nhà Hán đã suy vong rồi, thế

mà Lưu Bị nhờ có đức còn qui tụ được bao nhiêu anh hùng hào kiệt bốn phương, đi đến đâu cũng được dân chúng đem cơm giỏ nước bầu ra đón; để rồi giành được một phần ba thiên hạ, giữ thế chân vạc ngang với Tào Tháo

và Tôn Quyền

Ở nước Đại Việt ta, vào thời Lý, sử chép rằng vua Lý Thánh Tông, cai trị trong 18 năm (1054 -1072), là một vị vua nhân từ, có lòng thương dân như con và rất quan tâm đến cơm áo của các tù phạm, nhất là vào mùa đông tháng giá Vì thế, trăm họ hết lòng mến phục; trong đời ngài làm vua ít có giặc giã (Trần Trọng Kim, Việt Nam sử lược, NXB Tân Việt, trang 102)

子曰：道之以政，齊之以刑，民免而無恥；道之以 德，齊之以禮，有恥且格。

Tử viết: “Đạo chi dĩ chính, tề chi dĩ hình, dân miễn nhi vô sỉ Đạo chi dĩ đức, tề chi dĩ lễ, hữu sỉ thả cách.”

Dịch nghĩa:

Đức Khổng tử nói: “Dẫn dắt bằng biện pháp chính trị, ổn định bằng hình luật thì dân tránh được lỗi nhưng không biết xấu hổ Dẫn dắt bằng đạo đức, ổn định bằng lễ giáo thì dân biết xấu hổ mà lại có khuôn phép chính đáng.”

BÌNH GIẢI:

Ý tưởng trong câu này bổ sung và làm sáng tỏ chủ trương “làm chính trị dùng đạo đức” (vi chính dĩ đức) ở trên.

Chữ “đạo” ở đây có chức năng động tự, có nghĩa là dẫn dắt hay hướng dẫn,

giống như ở phần 5 của chương Học nhi

Dẫn dắt bằng biện pháp chính trị (đạo chi dĩ chính) là cai trị dân bằng thể

chế chặt chẽ với những sắc lệnh sai khiến hoặc nghiêm cấm; sai khiến việc

này, nghiêm cấm điều kia Ổn định bằng hình luật (tề chi dĩ hình) là đặt ra

những hình thức câu thúc để xử phạt những kẻ vi phạm thể chế hay vi phạm quyền lợi của người khác Cai trị bằng hai đường lối trên tức là dùng biện pháp can thiệp từ bên ngoài, thì xã hội có ổn định tương đối, vì dân sẽ sợ hãi

mà ít dám phạm lỗi Tuy nhiên, dân không biết xấu hổ về những lỗi lầm của mình Sở dĩ không biết xấu hổ, bởi vì dân không biết những hành vi sai trái

là xấu

Trái lại, dẫn dắt bằng đạo đức (đạo chi dĩ đức) là nhà cầm quyền tự thi

triển đạo đức, dạy dân sống đạo đức theo lương tâm Ổn định bằng lễ giáo

(tề chi dĩ lễ) là nhà cầm quyền cư xử với dân và dạy dân cư xử với nhau bằng

hình thức lễ giáo, thể hiện sự tôn trọng, yêu mến lẫn nhau Bằng hai đường lối này, dân sẽ có một nền đạo đức với lễ nghĩa nội khởi, nhận ra những hành

vi sai trái là xấu, là có hại, nhận ra những ý định lầm lạc có bản chất không tốt; từ đó, lương tâm tự cảm thấy hổ thẹn mà không muốn vi phạm

Nhờ biết xấu hổ, không có ý định vi phạm cho nên tự nhiên có khuôn phép chính đáng từ trong gia đình ra ngoài xã hội Do đó, quốc gia được ổn định, phát triển thịnh vượng mà nhà cầm quyền ít phải can thiệp

子曰：吾十有五而志於學，三十而立，四十而不 惑，五十而知天命，六十而耳順，七十而從心所欲 不踰矩。

Tử viết: “Ngô thập hữu ngũ nhi chí vu (ư) học, tam thập nhi lập, tứ thập nhi bất hoặc, ngũ thập nhi tri thiên mệnh, lục thập nhi nhĩ thuận, thất thập nhi tùng tâm sở dục bất du củ.”

Dịch nghĩa:

Đức Khổng tử nói: “Ta mười lăm tuổi chuyên chú vào việc học, ba mươi tuổi thì vững vàng, bốn mươi tuổi thì không ngờ vực, năm mươi tuổi thì biết mệnh trời, sáu mươi tuổi thì nghe theo, bảy mươi tuổi theo lòng muốn của mình mà không vượt qua khuôn phép.”

BÌNH GIẢI:

Đức Khổng tử thọ 73 tuổi (551 - 478 trước Công nguyên) Như thế, câu nói trên có lẽ được Ngài nói vào khoảng thời gian sau tuổi 70, trước khi Ngài mất Với câu trên, Đức Khổng tử thuật lại quá trình thành tựu việc tu học của mình

Ta mười lăm tuổi chuyên chú vào việc học (Ngô thập hữu ngũ nhi chí vu học):

Từ thời xưa, việc học ở Trung Hoa được phân làm hai cấp: Tiểu học và Đại học Theo Chu Hy, trẻ em lên 8 tuổi được đưa vào nhà Tiểu học để học từ thấp lên cao về những điều thường thức bao gồm lục nghệ: lễ, nhạc, xạ (bắn cung), ngự (cưỡi ngựa), thư (viết chữ), số (toán pháp) Lên 15 tuổi, các thiếu niên đã

qua bậc tiểu học, gồm con của thiên tử, con của các công khanh, đại phu và

một số thiếu niên tuấn tú trong hàng thứ dân được đưa vào nhà Đại học (Thái học) Ở đây, họ được học về đạo lý cao siêu để có thể tự sửa mình và biết cách

cai trị dân về sau

Như vậy, Đức Khổng tử nói: “Ta mười lăm tuổi chuyên chú vào việc học”,

tức là kể từ khi bước vào trình độ cao Ngài rất chăm chỉ học tập

Ba mươi tuổi thì vững vàng (Tam thập nhi lập):

Chữ “lập” ở đây không phải chỉ việc lập gia đình “Lập” là vững vàng trong điều lễ (lập ư lễ) Đó là biết cư xử, giao tiếp với người trên kẻ dưới theo đúng

lễ nghĩa, phù hợp với địa vị của mình một cách chững chạc, không lệch lạc, lúng túng, hồ đồ

Bốn mươi tuổi thì không ngờ vực (tứ thập nhi bất hoặc):

Với sự thu thập kiến thức về mọi mặt (bác học), sự hỏi han rộng rãi (quảng vấn), sự suy nghĩ cẩn thận (thận tư), sự biện luận sáng suốt (minh biện) và

sự nỗ lực thực hành (đốc hành), đến tuổi 40 Đức Khổng tử trở nên chín chắn

trong hiểu biết và kinh nghiệm về những hiện tượng thiên nhiên, về những vấn đề nhân sinh, nên Ngài không còn ngờ vực nữa Ngài đã hiểu thấu sự lý một cách đầy đủ

Năm mươi tuổi thì biết mệnh trời (Ngũ thập nhi tri thiên mệnh):

Mệnh trời (thiên mệnh) trong đạo Nho có các nghĩa sau:

1 Tính bản nhiên tinh tuyền, tiềm tại trong con người Theo sách Trung

Dung thì: “Thiên mệnh chi vị tính - 天命之謂性。” (Mệnh trời gọi là tính.)

2 Chức phận mà Trời trao cho con người Trong nghĩa này, sách Trung

Dung nói: “Cư dị dĩ sĩ mệnh - 居易以俟命” (Sống giản dị để đợi mệnh.)

3 Sự việc ắt phải diễn ra theo qui luật nhân quả; đó cũng là luật trời, con

người không cưỡng lại được Trong nghĩa này, sách Luận ngữ nói: “Đạo chi tương hành dã dư, mệnh dã; đạo chi tương phế dã dư, mệnh dã - 道之將行也與，命也；道之將廢也與，命也。” (Đạo truyền ra được, do mệnh vậy; đạo bị bỏ phế đi, do mệnh vậy.”

Vào tuổi 50, Đức Khổng tử “biết mệnh trời” Điều đó có thể chỉ một nghĩa

hoặc bao hàm cả ba nghĩa trên:

Thứ nhất, Ngài đã nhận ra trong con người có một thực thể tốt lành tiềm

tại; sách Trung dung gọi là thiên mệnh; sách Đại Học gọi là minh đức.

Thứ hai, Ngài đã nhận ra chức phận chính thức của mình là người truyền

Sáu mươi tuổi thì nghe theo (Lục thập nhi nhĩ thuận):

Chữ “nhĩ” trong câu này thường được hiểu là cái tai, có chức năng danh tự Nhưng thiết nghĩ, chức năng của chữ “nhĩ” ở đây phải là động tự, cũng như những chữ “chí, lập, hoặc, tri” ở trên và hai chữ “tùng, du” ở dưới Vậy chữ

“nhĩ” nên dịch là “nghe” Thế thì “nhĩ thuận” có nghĩa là “nghe theo” Vì dịch

“nhĩ” là cái tai nên nhiều người hiểu “nhĩ thuận” là thuận tai và cho rằng Đức

Khổng tử hiểu hết bất cứ điều gì lọt vào tai Ngài ở tuổi 60 Hiểu như vậy thì

chức năng chữ “nhĩ” là danh tự, e rằng không hợp trong ngữ cảnh này, xét về

mặt ngữ pháp Vả lại, xét về ý thì hiểu như thế cũng không được mạch lạc

Còn dịch là “nghe theo” thì có nghĩa rằng: sau khi Đức Khổng tử đã hiểu biết được thiên mệnh thì Ngài “nghe theo” thiên mệnh, không còn cưỡng lại

nữa Thực tế cho thấy rằng vào lúc trẻ, khi khí huyết còn sung thịnh, người ta hay theo ý riêng, cố sức tác động để xoay chuyển thời thế theo ý mình, không

tin vào thiên mệnh Chỉ khi về già, sau nhiều lần thất bại, người ta dần dần mới hiểu ra thiên mệnh và chấp nhận “nghe theo”.

Bảy mươi tuổi theo lòng muốn của mình mà không vượt qua khuôn phép (Thất thập nhi tòng tâm sở dục bất du củ):

Đối với những người chỉ học cho biết mà không chịu tu tập, có khi đến tuổi

90 mà thuận theo lòng ham muốn của mình vẫn còn vượt qua khuôn phép đạo lý! Đa số con người là như vậy Sở dĩ người ta tự cấm chỉ, không buông theo lòng muốn mà nghĩ ngợi vẩn vơ, hay phát biểu bằng ngôn ngữ và hành động, bởi vì sợ phạm đến giáo luật hay phạm đến khuôn phép xã hội Rất ít người có thể buông theo lòng muốn tự nhiên của mình mà không vi phạm đạo lý; ngoại trừ bậc thánh nhân

Giờ đây, ở tuổi 70, Đức Khổng tử đạt tới trình độ theo lòng muốn một cách

tự nhiên mà vẫn hợp với khuôn phép đạo lý (bất du củ); đó là Ngài đạt tới

mức thánh nhân rồi Thánh nhân an nhiên tự tại trong thiên đạo, thảnh thơi

trong tính phận của mình, như cá lội trong nước mà không ngộp nước, như sen nở từ trong bùn mà không nhuốm mùi bùn Đức Khổng tử vào cuối đời đã trở thành con người lý tưởng như vậy

5.

孟懿子問孝，子曰：無違。

樊遲御，子告之曰：孟孫問孝於我，我對曰：無 違。

樊遲曰：何謂也？

子曰：生，事之以禮；死，葬之以禮，祭之以禮。

Mạnh Ý Tử vấn hiếu, Tử viết: “Vô vi.”

Phàn Trì ngự, Tử cáo chi viết: “Mạnh tôn vấn hiếu ư ngã; ngã đối viết:

Vô vi.”

Phàn Trì viết: “Hà vị dã?”

Tử viết: “Sinh, sự chi dĩ lễ; tử, táng chi dĩ lễ; tế chi dĩ lễ.”

Dịch nghĩa:

Mạnh Ý Tử hỏi về hiếu, Đức Khổng tử nói: “Không trái ngược.”

Phàn Trì đánh xe, Đức Khổng tử nói cho biết: “Mạnh Tôn hỏi ta về hiếu;

ta nói rằng: “Không trái ngược.”

Phàn Trì thưa: “Như thế nghĩa là gì?”

Đức Khổng tử nói: “Cha mẹ còn sống, phụng sự cho hợp lễ; từ trần, mai táng cho hợp lễ; [về sau] cúng tế cho hợp lễ.”

BÌNH GIẢI:

Mạnh Ý Tử, cũng gọi là Mạnh Tôn, tức là Trọng Tôn Hà Kỵ, cha là Mạnh

Hi Tử Mạnh Ý Tử làm quan đại phu nước Lỗ nhưng không hiểu rõ về lễ, thích làm những điều trái ngược vượt qua lễ Lễ là những hình thức qui định cách cư xử thích hợp với địa vị, thứ bậc của từng hạng người trong xã hội Sau khi nhà Chu nắm quyền cai trị, Chu Công đã ấn định Chu lễ, cốt để ổn định

xã hội Cũng vì Mạnh Ý Tử không nắm rõ lễ, cho nên Mạnh Hi Tử trước khi

từ trần đã dặn Ý Tử phải đến xin học lễ với Đức Khổng tử

Ở đây, Mạnh Ý Tử hỏi về đạo hiếu, Đức Khổng tử dạy: “Không trái ngược”,

đó là để đối trị cái tính thích làm những điều trái ngược vượt lễ của ông.Phàn Trì, tức là Phàn Tu, một đệ tử của Đức Khổng tử, thường đánh xe

cho Ngài Phàn Trì chưa hiểu hết ý nghĩa của mấy chữ “không trái ngược”

trong đạo hiếu, mới nêu thắc mắc, mong thầy giải đáp

Đức Khổng tử đã phân tích ý nghĩa “không trái ngược” trong ba trường

hợp:

“Cha mẹ còn sống, phụng sự cho hợp lễ.” (Sinh, sự chi dĩ lễ):

Phụng sự cho hợp lễ nghĩa là phụng dưỡng cha mẹ trong khả năng của mình, tôn kính vâng lời cha mẹ trong lẽ phải, không vâng lời một cách mù quáng trong những điều bất chính

“Từ trần, mai táng cho hợp lễ” (Tử, táng chi dĩ lễ):

Khi cha mẹ từ trần, hãy chôn cất cha mẹ theo lễ nghi được phong tục tập quán qui định cho thứ bậc của mình trong xã hội Ví dụ: Là thứ dân, không nên tiếm dụng nghi lễ dành cho các bậc vương hầu khanh sĩ, vừa tốn phí vừa gây khó chịu cho những người cùng thứ bậc với mình hay những người có thứ bậc trên mình

“Cúng tế cho hợp lễ.” (Tế chi dĩ lễ):

Cúng tế là những nghi thức bày tỏ niềm tưởng nhớ đối với người đã khuất Việc cúng tế (kỵ giỗ) quan hệ ở sự thể hiện lòng thương mến luyến tiếc lâu dài, cốt để đôn đốc tình người, nêu gương cho các thế hệ con cháu Vì vậy, việc cúng tế không nên tổ chức rình rang to tát, cũng không nên tổ chức quá sơ sài, bủn xỉn Rình rang to tát sẽ mang tiếng là khoe khoang; sơ sài bủn xỉn sẽ mang tiếng là tình cảm đơn bạc, nhạt nhẽo

7.

子游問孝。子曰：今之孝者，是謂能養。至於犬 馬，皆能有養；不敬，何以別乎？

Tử Du vấn hiếu, Tử viết: “Kim chi hiếu giả, thị vị năng dưỡng Chí ư khuyển mã, giai năng hữu dưỡng Bất kính, hà dĩ biệt hồ?”

Dịch nghĩa:

Thầy Tử Du hỏi về hiếu, Đức Khổng tử nói: “Đời nay cho rằng hiếu là

có thể nuôi nấng cha mẹ Đến như chó ngựa, đều có thể được nuôi nấng Không có lòng tôn kính, lấy gì để phân biệt?”

BÌNH GIẢI:

Thầy Tử Du tên thật là Ngôn Yển, một cao đệ của Đức Khổng tử Trả lời cho Tử Du về đạo hiếu, Đức Khổng tử nhấn mạnh đến lòng tôn kính cha mẹ

Đa số người đời chỉ hiểu về đạo hiếu một cách đơn giản là phụng dưỡng; tức

là cho cha mẹ ăn uống Nếu cho ăn uống là hiếu thì cho súc vật như chó, ngựa

ăn uống cũng là hiếu hay sao? Ắt là phải có sự phân biệt rõ ràng Sự phân biệt giữa việc nuôi nấng cha mẹ và nuôi nấng súc vật là lòng tôn kính Nuôi nấng cha mẹ đòi hỏi phải có lòng tôn kính kèm theo Lòng tôn kính còn đáng trọng hơn thực phẩm nữa Nếu mình không có cao lương mỹ vị mà chỉ có thức

ăn đạm bạc dâng lên cha mẹ, nhưng trong tâm đầy lòng kính mến, đó mới thật là có hiếu Bởi vì cha mẹ nào cũng quí tấm lòng của con hơn thực phẩm

8.

子夏問孝。子曰：色難。有事，子服其勞;有酒食， 先生饌，曾是以為孝乎？

Tử Hạ vấn hiếu, Tử viết: “Sắc nan Hữu sự, tử phục kỳ lao; hữu tửu, tự, tiên sinh soạn, tằng thị dĩ vi hiếu hồ?”

Dịch nghĩa:

Thầy Tử Hạ hỏi về hiếu, Đức Khổng tử nói: “Nét mặt mới khó Có việc, con cái vất vả phục vụ; có rượu, cơm, mời cha mẹ ăn, chừng ấy đã đủ là hiếu sao?”

BÌNH GIẢI:

Thầy Tử Hạ tên thật là Bốc Thương, một cao đệ của Đức Khổng tử Có lẽ ông này thường có nét mặt không được vui Người thì nói Tử Hạ có tính cương trực, mặt hay có sắc giận Vì thế, khi ông hỏi về đạo hiếu, Đức Khổng tử có lời dạy trên dành riêng cho ông và cho những người ở vào trường hợp tương

tự như ông

Cha mẹ có việc, con cái ra sức lao nhọc giúp đỡ Con cái có thực phẩm ngon, mời cha mẹ ăn uống Những điều đó hẳn là thể hiện lòng hiếu thảo Tuy nhiên, đó chưa phải là đỉnh cao của đạo hiếu!

Đỉnh cao đạo hiếu là làm cho cha mẹ được vui lòng mãn ý Làm vui lòng cha mẹ nhiều nhất là khiến cho cha mẹ tin rằng con cái có tình cảm chân thật yêu mến mình Tình cảm ấy phải có tự đáy lòng người con và thể hiện trên nét mặt vui vẻ hoà ái của người con Ngoài ra, nét mặt vui vẻ hoà ái của người con còn biểu lộ một niềm an vui hạnh phúc của chính người ấy đã đạt được Thấy con cái được hạnh phúc lại càng làm cho cha mẹ vui lòng hơn nữa Nét mặt vui vẻ hoà ái của người con phải là một hiện tượng tự nhiên chứ không phải gượng gạo hay đóng kịch giả dối Cái khó là ở chỗ đó Vì vậy, Đức Khổng

tử nói: “Sắc nan.”:(Nét mặt mới khó.)

子曰：吾與回言終日，不違如愚。退而省其私，亦 足以發。回也，不愚！

Tử viết: “Ngô dữ Hồi ngôn chung nhật, bất vi như ngu; thối, nhi tỉnh kỳ

tư, diệc túc dĩ phát Hồi dã bất ngu.”

Dịch nghĩa:

Đức Khổng tử nói: “Ta và Hồi nói chuyện suốt ngày, mà trò không hỏi ngược trở lại, dường như là dốt nát; lui về, xem xét đời tư của trò, thì đã phát huy được đầy đủ Trò Hồi không hề dốt nát.”

BÌNH GIẢI:

Thầy Hồi tức là Nhan Hồi, hay Nhan Uyên, người nước Lỗ, kém Đức Khổng

tử hơn 30 tuổi Ông là người rất thông minh, lại giàu đức hạnh và hiếu học Trong hàng đệ tử của Đức Khổng tử, Nhan Hồi là học trò xuất sắc nhất; thầy trò tâm đắc, hợp ý nhau, nói chuyện về đạo lý cả ngày không biết mệt

Ở đây, Đức Khổng tử thuật lại một buổi nói chuyện suốt ngày giữa thầy

và Hồi; nhưng trước sau Ngài không thấy Hồi thắc mắc, hỏi ngược lại một điều gì, có vẻ như một người dốt nát Thường thì người dốt nát quá chẳng biết đâu mà hỏi, cứ lẳng lặng nghe như vịt nghe sấm vậy thôi Trái lại, người có

ít nhiều trí thông minh thì hay hỏi vặn và đặt lại vấn đề cho hiểu rõ hơn Do thái độ nín thinh ngồi nghe của Nhan Hồi, người ngoài có cảm tưởng là ông dốt nát Tuy nhiên, sau khi Nhan Hồi lui về, Đức Khổng tử theo dõi và xem xét đời tư của ông, mới thấy rằng ông đã phát huy đầy đủ những ý tứ của mình đã giảng Vì vậy, Đức Khổng tử xác nhận Nhan Hồi không phải là người dốt nát; ngược lại, ông là người thông minh tuyệt vời, hiểu hết ý tứ nông sâu của lời thầy, không cần hỏi han gì nữa

10.

子曰：視其所以，觀其所由，察其所安，人焉瘦 哉？人焉瘦哉？

Tử viết: “Thị kỳ sở dĩ, quan kỳ sở do, sát kỳ sở an, nhân yên sưu tai? Nhân yên sưu tai?”

Dịch nghĩa:

Đức Khổng tử nói: “Nhìn việc làm của người, xem lý do việc làm của người, xét sự an vui trong việc làm của người, người ta giấu giếm sao được? Người ta giấu giếm sao được?”

BÌNH GIẢI:

Với câu này, Đức Khổng tử nói về thuật biết người Muốn kết thân với người, muốn dùng người để cộng tác với mình trong công việc, cần phải biết rõ người Nếu người ấy là bậc hiền nhân quân tử, mình nên gần gũi; nếu người

ấy là kẻ tiểu nhân, hèn nhát, gian dối, lừa đảo, nguy hiểm, mình nên lánh xa hoặc phòng bị Lòng người tuy sâu kín khó lường, nhưng nếu biết cách tìm hiểu thì vẫn có thể thấy rõ được

Thứ nhất, hãy nhìn việc làm của người (thị kỳ sở dĩ) Công việc mà họ đang

làm là việc gì: việc tốt hay việc xấu Nếu đó là việc tốt, có thể phỏng đoán rằng người ấy có căn bản tốt Nếu đó là việc xấu, người ấy có căn bản xấu

Thứ hai, hãy xem lý do việc làm của người Họ làm việc ấy với lý do nào:

vì lợi hay vì nghĩa, lợi kỷ hay lợi tha, tự ý hay bị ép buộc Nếu việc làm vì lợi

mà lại là lợi kỷ (lợi cho riêng họ) thì đó không phải là người tốt Nếu việc làm

vì nghĩa hay lợi tha (lợi cho người khác), đó là bậc quân tử

Thứ ba, hãy xét sự an vui trong việc làm của người Họ làm trong niềm an vui tự nhiên hay làm trong sự gượng ép Nếu làm một cách an vui tự nhiên,

họ là bậc đạt nhân; nếu làm một cách gượng ép, họ mới chỉ là hạng tập nhân Đạt nhân là người đã thuần thục; tập nhân là người còn đang cố gắng thực

tập

Kết hợp cả ba mức độ quan sát trên về một con người và phân tách ra từng trường hợp, ta có thể thấy rõ người ấy thuộc về loại nào, người ấy không thể giấu giếm được Giả sử người ấy làm một công việc tốt, lý do thúc đẩy là điều nghĩa và công việc được làm trong niềm an vui tự nhiên, ắt hẳn người ấy là bậc đạt nhân quân tử, đáng tôn trọng

BÌNH GIẢI:

Mấy chữ “ôn cố nhi tri tân” được nói đến trong sách Trung Dung Muốn

biết những điều mới thì phải ôn lại những chuyện cũ; bởi vì không có gì gọi

là hoàn toàn mới dưới ánh sáng mặt trời Mọi sự diễn tiến trong lịch sử đều mang tính qui luật Thế mà qui luật thì bất dịch; cái gì đã chi phối chuyện

cũ thì vẫn chi phối chuyện mới Lịch sử loài người như một dòng sông Dòng nước chảy ở một khúc sông này vẫn mang trong nó những tinh thể nước của những khúc sông trên nó tuy có kết hợp thêm những dòng tiểu lưu ở hai bên

bờ chảy thêm vào Muốn biết nước ở cuối dòng sông phải tìm hiểu nước đầu nguồn và nước của những dòng tiểu lưu chảy vào Cũng vậy, muốn hành động cho tốt trong những chuyện mới, phải biết ôn lại điều cũ trong quá khứ để rút kinh nghiệm, giữ điều hay, bỏ điều dở

Người ta thường có hai loại: loại thủ cựu chỉ thích giữ những điều cũ; loại cấp tiến chỉ ham những điều mới mà bỏ quên những tinh hoa cũ Cả hai loại trên đều là cực đoan, chỉ theo đuổi một chiều, hành động rất dễ bị thất bại hoặc không đạt được thành công tốt đẹp Cực đoan thủ cựu không thích ứng được với thời đại mới sẽ bị đào thải Cực đoan cấp tiến không biết rút kinh nghiệm của quá khứ thì dễ bị thất bại Người nào biết ôn lại điều cũ để tiên đoán về những điều mới sẽ xảy ra, hoặc rút ra được những bài học cho thời đại mới, hoặc sáng tạo ra những điều mới phù hợp với tương lai, đổi mới được

xã hội và đem lại kết quả tốt, người ấy mới đáng mặt làm thầy để giảng dạy thiên hạ, dẫn đường chỉ lối cho thiên hạ Cái người có thể vắt quá khứ để cô đúc nên tinh hoa tương lai, quả là bậc đại sư vậy

là một chuyên viên chỉ thành thạo trong một chuyên ngành nào đó, như: chuyên gia canh nông, chuyên gia cơ khí, kinh tế, xây dựng v.v

Người quân tử không phải là một khí cụ, một chuyên viên trong một chuyên ngành nào Ở thời Đức Khổng tử, quân tử là người học về đạo lý đạt

tới trình độ đại học, hiểu thấu đáo “Bát điều mục”: Cách vật, trí tri, thành ý, chính tâm, tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ.

Hiểu thấu đáo “Bát điều mục”, người quân tử tự làm sáng tỏ được năng lực

sáng nơi mình, thân yêu mọi người và cùng với mọi người tiến tới mức trọn

lành (Minh minh đức, thân dân, chỉ ư chí thiện.)

Như thế, chức năng của người quân tử là lãnh đạo, điều phối mọi người, khiến cho xã hội ổn định, quốc gia thăng tiến, thái bình Nếu không gặp thời

cơ thuận lợi, người quân tử là thầy giảng dạy đạo lý cho các đệ tử để chuẩn

bị cho các thế hệ tương lai

Cụ Võ Trường Toản ở đất Gia Định năm xưa đã từ chối làm quan với nhà Tây Sơn và nhà Nguyễn Gia Long, chỉ ở quê nhà dạy học,.đào tạo nhân tài cho thế hệ sau (Trịnh Hoài Đức, Ngô Nhân Tĩnh, Lê Quang Định ); đó là một mẫu người quân tử vậy

về ẩm thực tiết độ, phải giữ tiết độ trước Lời nói phải đi đôi với việc làm mới thực là đức hạnh của người quân tử