Tái thẩm trong tố tụng hình sự việt nam – những vấn đề lý luận và thực tiễn

Việc lựa chọn đề tài “Tái thẩm trong tố tụng hình sự Việt Nam – Những vấn đề lý luận và thực tiễn” để nghiên cứu ở cấp độ tiến sĩ là cấp thiết cả về lý luận và thực tiễn vì những lý do

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

NGUYỄN HẢI NINH

TÁI THẨM TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM –

NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI – 2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

NGUYỄN HẢI NINH

TÁI THẨM TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM –

NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

Chuyên ngành: Luật hình sự

Mã số: 62 38 40 01

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

1 PGS.TS NGUYỄN NGỌC CHÍ

2 TS LÊ HỮU THỂ

MỤC LỤC

Trang

Chương 1

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

1.3 Đánh giá tình hình nghiên cứu và những vấn đề tập trung nghiên

cứu trong luận án

23

Chương 2

NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TÁI THẨM

2.3 Mô hình tái thẩm trong các thiết chế tư pháp hình sự quốc tế và tố

tụng hình sự một số nước trên thế giới

49

Chương 3

PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ TÁI THẨM

Chương 4

YÊU CẦU VÀ CÁC GIẢI PHÁP

DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ

ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN

141

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Theo quy định của pháp luật TTHS Việt Nam hiện hành, tái thẩm được áp dụng đối với bản án hoặc quyết định có HLPL nhưng bị kháng nghị vì có những tình tiết mới được phát hiện làm thay đổi cơ bản nội dung của bản án hoặc quyết định đã có HLPL Đây là thủ tục cần thiết, một mắt xích quan trọng để bảo đảm khắc phục những sai lầm của bản án, quyết định có HLPL, bảo đảm sự thật của vụ

án được khôi phục, bảo đảm công lý, sự công bằng trong các phán quyết của Toà án

về tội phạm và người thực hiện tội phạm Việc lựa chọn đề tài “Tái thẩm trong tố

tụng hình sự Việt Nam – Những vấn đề lý luận và thực tiễn” để nghiên cứu ở cấp độ

tiến sĩ là cấp thiết cả về lý luận và thực tiễn vì những lý do sau:

Thứ nhất, yêu cầu thể chế hoá đường lối của Đảng về chiến lược cải cách tư

pháp, xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam

Việc nghiên cứu thủ tục tái thẩm phù hợp với nhiệm vụ đề ra trong Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư

pháp đến năm 2020, đó là: “Từng bước hoàn thiện thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm

theo hướng quy định chặt chẽ những căn cứ kháng nghị và quy định rõ trách nhiệm của người ra kháng nghị đối với bản án, quyết định của Toà án đã có hiệu lực pháp luật; khắc phục tình trạng kháng nghị tràn lan, thiếu căn cứ”

Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược

cải cách tư pháp đến năm 2020 khẳng định: “Pháp luật về tố tụng tư pháp còn

nhiều bất cập, chậm sửa đổi, bổ sung… vẫn còn tình trạng oan sai trong điều tra, bắt, giam, giữ, truy tố, xét xử…” Vì vậy, Nghị quyết đề ra các nhiệm vụ cải cách

tư pháp trong đó có nhiệm vụ về hoàn thiện thủ tục tố tụng tư pháp Việc hoàn thiện thủ tục tố tụng nhằm chủ động phòng ngừa, ngăn chặn tội phạm, phát hiện chính xác, nhanh chóng và xử lý công minh, kịp thời mọi hành vi phạm tội, không để lọt tội phạm, không làm oan người vô tội Các trường hợp oan sai nếu

có, cần được phát hiện và giải quyết nhanh nhất nhằm khôi phục lại danh dự, bồi

thường vật chất thỏa đáng Các nghiên cứu hoàn thiện về tổ chức và hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng, nghiên cứu về mô hình tố tụng, trình tự, thủ tục giải quyết vụ án hình sự, thủ tục giải quyết sai lầm trong bản án có HLPL đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp và hội nhập quốc tế là những vấn đề chủ yếu đặt ra trong giai đoạn hiện nay

Thứ hai, yêu cầu cụ thể hoá quy định của Hiến pháp nước Cộng hoà xã hội

chủ nghĩa Việt Nam và sự phù hợp với Luật Tổ chức TAND năm 2014 và Luật tổ chức VKSND năm 2014

Hiến pháp nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam được Quốc hội khoá XIII, kì họp thứ 6 thông qua ngày 28/11/2013, có hiệu lực từ ngày 01/01/2014 theo Nghị quyết số 64/2013/QH13 Hiến pháp quy định Toà án là cơ quan xét xử, thực hiện quyền tư pháp; bản án, quyết định của Toà án phải được cơ quan, tổ chức, cá nhân tôn trọng, cơ quan, tổ chức, cá nhân hữu quan phải nghiêm chỉnh chấp hành (Điều 106) Toà án có nhiệm vụ bảo vệ công lí, quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân Một trong những thủ tục được Toà án tiến hành

để thực hiện các nhiệm vụ trên là tái thẩm đối với các bản án, quyết định có

HLPL Điều 6, Luật tổ chức TAND năm 2014 quy định: “Bản án, quyết định của

Toà án đã có HLPL mà phát hiện có vi phạm pháp luật hoặc có tình tiết mới theo quy định của luật TTHS thì được xem xét lại theo trình tự giám đốc thẩm hoặc tái thẩm” Vì vậy, việc cụ thể hoá các quy định của Hiến pháp trong BLTTHS trở nên

cần thiết hơn bao giờ hết Ngoài ra, những thay đổi trong Luật tổ chức TAND và Luật tổ chức VKSND về tổ chức, thẩm quyền giám đốc thẩm, tái thẩm cũng đặt ra yêu cầu sửa đổi BLTTHS năm 2003 để thống nhất áp dụng BLTTHS với nhiệm

vụ xây dựng trình tự, thủ tục giải quyết vụ án hình sự cần những nghiên cứu khoa học làm cơ sở, nền tảng lý luận cũng như có đánh giá thực tiễn để xây dựng các quy phạm phù hợp Việc nghiên cứu thủ tục tái thẩm góp phần xây dựng và hoàn thiện pháp luật TTHS nói chung trong đó có thủ tục tái thẩm là cần thiết, phù hợp với giai đoạn hiện nay

Thứ ba, ý nghĩa về pháp lí, chính trị và xã hội của tái thẩm trong TTHS

Thủ tục tái thẩm bảo đảm loại bỏ oan sai trong bản án, quyết định có HLPL của Toà án Thông qua thủ tục tái thẩm, bản án, quyết định có HLPL của Toà án nhưng có sai lầm trong nhận định sự kiện thực tế dẫn đến phán quyết không khách quan, chính xác về tội phạm mới có thể bị hủy bỏ Các nguyên tắc

cơ bản của TTHS như nguyên tắc tôn trọng và bảo đảm các quyền cơ bản của công dân, nguyên tắc xác định sự thật của vụ án được bảo đảm Tái thẩm góp phần bảo đảm quyền con người trong TTHS, khắc phục oan sai, bảo đảm các chủ thể bị xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp do phán quyết sai được bồi thường thiệt hại, củng cố mối quan hệ giữa Nhà nước và công dân, bảo đảm xử lý đúng người thực hiện hành vi phạm tội Khắc phục sai lầm trong bản án, quyết định có HLPL của Toà án thông qua thủ tục tái thẩm bảo đảm yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền, tạo lập và củng cố lòng tin của xã hội đối với Toà án nói riêng và cơ quan tư pháp nói chung

Nghiên cứu thủ tục tái thẩm trong TTHS góp phần làm rõ đồng thời tăng cường ý nghĩa pháp lý, chính trị, xã hội của thủ tục tái thẩm trong TTHS

Thứ tư, sự cần thiết phải làm rõ lý luận khoa học luật TTHS về tái thẩm

Là một thủ tục có tính chất đặc biệt trong TTHS, tái thẩm được các nhà khoa học pháp lý trong và ngoài nước quan tâm nghiên cứu dưới nhiều góc độ, phạm vi khác nhau Tuy nhiên trong khoa học pháp lý, chưa có một công trình nào dưới cấp

độ tiến sĩ nghiên cứu toàn diện lý luận về thủ tục tái thẩm trong TTHS Việt Nam Quan điểm của các nhà nghiên cứu khoa học về tái thẩm chưa hoàn toàn thống nhất

về các nội dung: 1) Về tính chất, tái thẩm là một thủ tục hay là một giai đoạn trong TTHS; 2) Sự cần thiết phải quy định hai thủ tục giám đốc thẩm và tái thẩm để xem xét lại bản án, quyết định có HLPL; 3) Chưa làm rõ về mặt lý luận sự khác nhau cơ bản về tính chất, căn cứ, thẩm quyền, hậu quả của thủ tục giám đốc thẩm và tái thẩm để xây dựng và hoàn thiện pháp luật TTHS về thủ tục tái thẩm

Nghiên cứu về thủ tục tái thẩm trong TTHS Việt Nam sẽ góp phần bổ sung, phát triển các tri thức khoa học pháp lý về thủ tục này

Thứ năm, sự cần thiết nâng cao chất lượng tái thẩm trong thực tiễn thi hành

pháp luật TTHS tại Việt Nam

Thực tế giải quyết án hình sự cho thấy, số lượng các đơn đề nghị xem xét lại các bản án, quyết định đã có HLPL theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm hàng năm với lý do oan sai không hề nhỏ Việc giải quyết triệt để các đơn đề nghị này từ đó nhanh chóng phát hiện sai lầm trong các bản án quyết định của Toà án đã có HLPL

để đưa ra phương án khắc phục, sửa chữa tiến hành chậm trễ Có bản án chỉ được làm rõ sai lầm khi người bị oan đã chấp hành hình phạt tuyên trong bản án với thời gian tính bằng năm thậm chí chục năm Quyền con người trong những trường hợp này không được bảo đảm, sai lầm không được phát hiện kịp thời gây mất lòng tin của nhân dân đối với Nhà nước và pháp luật Chất lượng kháng nghị tái thẩm chưa cao, nhiều kháng nghị không được Toà án chấp nhận, có kháng nghị còn gây tranh cãi trong các nhà nghiên cứu khoa học cũng như những người làm thực tiễn về việc lựa chọn thủ tục giám đốc thẩm hay tái thẩm Về chất lượng tái thẩm tại Toà án: thực tế vẫn còn quyết định của Hội đồng tái thẩm tiếp tục bị kháng nghị tái thẩm; nhiều quyết định khó thi hành; không khắc phục triệt để sai lầm; chưa bảo đảm khôi phục quyền lợi, danh dự của người bị oan sai

Nghiên cứu thủ tục tái thẩm góp phần nâng cao chất lượng tái thẩm trong thực tiễn thi hành pháp luật TTHS Việt Nam

Thứ sáu, sự cần thiết phải hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự về tái thẩm

Quy định của BLTTHS năm 2003 về tái thẩm là sự kế thừa có hoàn thiện quy định của BLTTHS năm 1988 Tuy nhiên, quy định hiện nay vẫn chưa thể hiện rõ bản chất của tái thẩm dẫn đến việc áp dụng thủ tục này còn gây tranh cãi Căn cứ kháng nghị tái thẩm quy định trong BLTTHS còn gây nhầm lẫn với căn cứ kháng nghị giám đốc thẩm; quy định về phạm vi tái thẩm, thẩm quyền của Hội đồng tái thẩm chưa rõ ràng, cụ thể, không có hướng dẫn giải thích nên áp dụng không có tính thống nhất trên phạm vi toàn quốc Nhiều quy định không làm rõ trách nhiệm của cơ quan cũng như người có thẩm quyền trong việc kiểm tra, xác minh các tình tiết do cá nhân, cơ quan, tổ chức cung cấp dẫn đến việc quyết định kháng nghị tái

thẩm chậm trễ, ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền lợi của người bị oan sai Trình

tự, thủ tục kiểm tra, xác minh mới dừng lại ở các quy định chung, mang tính nguyên tắc, chưa xây dựng thành một thủ tục hoàn chỉnh với sự tham gia của các bộ phận

có chuyên môn nghiệp vụ

Nghiên cứu thủ tục tái thẩm trong TTHS ở cấp độ luận án tiến sĩ góp phần hoàn thiện quy định của pháp luật Việt Nam về thủ tục tái thẩm

2 Mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án: xây dựng hệ thống lý luận, nghiên cứu pháp luật và thực tiễn thi hành, đề xuất các giải pháp nâng cao chất lượng tái thẩm trong TTHS

Để thực hiện mục đích nghiên cứu trên, luận án sẽ giải quyết những nhiệm vụ

cụ thể sau:

- Về phương diện lý luận, làm rõ khái niệm tái thẩm, đặc điểm, ý nghĩa của tái thẩm trong TTHS;

- Về phương diện pháp luật, nhiệm vụ nghiên cứu của luận án là phân tích, đánh giá quy định của pháp luật TTHS về tái thẩm;

- Về phương diện thực tiễn, nhiệm vụ của luận án là làm rõ thực tiễn thi hành các quy định của pháp luật TTHS về tái thẩm

2.2 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là lý luận, pháp luật và thực tiễn thi hành các quy định của pháp luật TTHS về tái thẩm ở Việt Nam

2.3 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của luận án là thủ tục tái thẩm trong TTHS phát sinh khi

có kháng nghị của VKS có thẩm quyền với căn cứ kháng nghị là tình tiết mới phát hiện làm thay đổi cơ bản nội dung của bản án, quyết định có HLPL

Về phương diện lý luận, phạm vi nghiên cứu của luận án là những vấn đề lý luận trong khoa học luật TTHS Việt Nam và khoa học luật TTHS trên thế giới về thủ tục xét lại bản án, quyết định của Toà án đã có HLPL khi phát hiện các tình tiết làm thay đổi cơ bản nội dung bản án hoặc quyết định đó

Về phương diện pháp luật, phạm vi nghiên cứu của luận án là quy định của pháp luật TTHS hiện hành về tái thẩm (có so sánh với quy định của pháp luật TTHS trước khi ban hành BLTTHS năm 2003 để đánh giá sự phát triển của pháp luật về tái thẩm)

Về phương diện thực tiễn, phạm vi nghiên cứu của luận án là thực tiễn thi hành pháp luật TTHS Việt Nam về tái thẩm từ khi BLTTHS năm 2003 có HLPL đến nay

3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án

3.1 Ý nghĩa khoa học của luận án

Luận án là công trình nghiên cứu đầu tiên, trực tiếp, toàn diện và có hệ thống

về tái thẩm trong TTHS Việt Nam

Kết quả nghiên cứu của luận án, đặc biệt là các luận điểm khoa học về khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa của tái thẩm góp phần bổ sung, hoàn thiện lý luận khoa học luật TTHS Việt Nam nói riêng, khoa học luật TTHS trên thế giới nói chung về tái thẩm trong TTHS

3.2 Ý nghĩa thực tiễn của luận án

Kết quả nghiên cứu của luận án, đặc biệt là các luận điểm khoa học trong việc phân tích pháp luật, yêu cầu và giải pháp hoàn thiện pháp luật về tái thẩm đóng góp về mặt thực tiễn, giải quyết những vấn đề đang đặt ra trong việc xây dựng, thi hành pháp luật TTHS Việt Nam, trong chiến lược cải cách tư pháp, cụ thể hoá quy định của Hiến pháp, xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật, trong đó có pháp luật TTHS Việt Nam nói chung, pháp luật TTHS về tái thẩm nói riêng

Những kết quả nghiên cứu lý luận, những vấn đề thực tiễn được phân tích, đánh giá trong luận án sẽ là những đóng góp cho khoa học luật TTHS và kết quả nghiên cứu này là tài liệu tham khảo cho sinh viên, học viên nghiên cứu tại các cơ

sở đào tạo luật

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

1.1 Tình hình nghiên cứu trong nước

Thủ tục tái thẩm trong TTHS là đối tượng nghiên cứu trong nhiều công trình

ở các cấp độ khác nhau như sách tham khảo, đề tài luận án, giáo trình, các bài viết nghiên cứu đăng trên các tạp chí chuyên ngành Tuy nhiên chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện, đầy đủ cả về phương diện lý luận, pháp luật và thực tiễn thi hành về tái thẩm trong TTHS Các công trình nghiên cứu trong nước chỉ làm sáng

tỏ một phần những vấn đề lý luận và đánh giá phần nào thực trạng pháp luật và thực tiễn áp dụng thủ tục tái thẩm trong TTHS Việt Nam

Một số công trình có tính chất định hướng cho việc nghiên cứu lý luận của

đề tài cũng như chỉ ra những nguyên tắc chung liên quan đến việc bảo đảm Nhà nước pháp quyền, bảo vệ quyền con người, tạo nền tảng cho việc xây dựng và hoàn

thiện thủ tục tái thẩm như: “Nhà nước và pháp luật của chúng ta trong sự nghiệp

đổi mới” của tác giả Đào Trí Úc, Nxb Khoa học xã hội, năm 1997; “Hệ thống tư pháp và cải cách tư pháp ở Việt Nam hiện nay” do tác giả Đào Trí Úc chủ biên,

Nxb Khoa học xã hội năm 2003; đề tài KX.04.06 “Cải cách cơ quan tư pháp, hoàn

thiện hệ thống các thủ tục tư pháp, nâng cao hiệu quả và hiệu lực xét xử của Toà án trong Nhà nước pháp quyền Xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân” do tác giả

Uông Chu Lưu chủ nhiệm đề tài năm 2006; “Xây dựng Nhà nước pháp quyền Xã

hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn hiện nay: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn” do các tác giả Đào Trí Úc, Phạm Hữu Nghị đồng chủ biên, Nxb Từ điển Bách

khoa, Hà Nội, năm 2009; “Cải cách tư pháp ở Việt Nam trong giai đoạn xây dựng

Nhà nước pháp quyền” do các tác giả Lê Cảm, Nguyễn Ngọc Chí chủ biên, Nxb

Đại học Quốc Gia Hà Nội, năm 2004

Giáo trình của các cơ sở đào tạo về luật TTHS Việt Nam trong đó đề cập đến

thủ tục tái thẩm như: Giáo trình Luật tố tụng hình sự Việt Nam, Nxb Đại học Quốc