(Đề tài cấp trường) nghi lễ thờ thần bến nước của người GIA RAI tại xã IA MLAH KRÔNG PA – GIA LAI

Nghiênăc uăv ăsinhăho tăv năhóa,ătínăng ngăc aăng iăGiaăRaiăkhôngăch ăcóăỦăngh aăv ăm t khoaăh cămƠăcònăcóăỦăngh aăsơu s căv ăm tăth căti n.ăTr că n mă1975,ătínăng ng,ănghiăl ăc aăng iăG

KRÔNG PA – GIA LAI

Ch nhi m đ tài: ThS Nguy n V n B c

à L t, tháng 7 n m 2014

KRÔNG PA – GIA LAI

Xác nh n c a c quan Ch nhi m đ tài

(ký,ăh ătên,ăđóngăd u)ăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăă(ký,ăh ătên)

à L t, tháng 7 n m 2014

1

M c l c

M ă U 3

1.ăLỦădoăch năđ ătƠi 3

2.ăL chăs ănghiênăc uăv năđ 5

3 iăt ngăvƠăph măviănghiênăc u 7

4.ăPh ngăphápănghiênăc u 7

5.Nh ngăđóngăgópăc aăđ ătƠi 9

6.ăB ăc căđ ătƠi 10

Ch ngă1 KHỄIăQUỄTăV ăXẩăIAăMLAH, HUY NăKRÔNGăPA,ăT NHăGIAăLAI 11

1.1.ă i uăki năt ănhiên 11

1.1.1.ăV ătríăđ aălỦ 11

1.1.2.ă aăhìnhăđ tăđai 11

1.1.3.ăKhíăh u 12

1.1.4 Sông ngòi 12

1.2.ă căđi măkinhăt ă- xưăh i 13

1.2.1.ăL chăs ăc ătrú 13

1.2.2 Tình hình dân c 13

1.2.3.ăSinhăho tăkinhăt 14

1.2.3.1.ăS năxu tănôngănghi p 14

1.2.3.2.ăCôngătácăb oăv ăr ng 15

1.2.4.ăTìnhăhìnhăxưăh i 15

1.2.4.1.ăT ăch căxưăh iătruy năth ng 15

1.2.4.2.ăYăt ,ădơnăs ăvƠăk ăho chăhoáăgiaăđình 16

1.2.4.3.ăGiáoăd c 17

1.2.5.ă iăs ngăv n hoá 18

1.2.5.1.ăV năhóaăsinhăho tă( n,ăm c,ă ,ăđiăl i) 18

2

1.2.5.2.ăTínăng ngătruy năth ng 20

Ch ngă2 DI NăTRỊNHăNGHIăL ăTH ăTH NăB NăN CăC AăNG I GIAăRAIăT Iă XẩăIAăMLAH,ăHUY NăKRÔNGăPA,ăT NHăGIAăLAI 21

2.1.ăNgu năg c,ăquáătrìnhăv năhƠnhăvƠăbi năđ iăc aănghiăl ăth ăth năb năn c 21

2.1.1.ăNgu năg c 21

2.1.2 Qúaăătrìnhăv năhƠnhăvƠăbi năđ i 23

2.2.ăNi mătinăv ăvaiătrò,ă nhăh ngăc aăth năb năn căđ năđ iăs ngăc ngăđ ng 25

2.2.1.ăTrênăl nhăv cătinhăth n 25

2.2.2.ăTrongăđ iăs ngăs năxu t 27

2.3.ăNghiăl ăth ăth năb năn c 28

2.3.1.ă iăt ngăth ăcúng 28

2.3.2.ăCácăv tăd ngădùngătrongănghiăl 29

2.4.ăQuyătrìnhăth căhi nănghiăl 31

2.4.1.ăCôngăđo năchu năb 31

2.4.2.ăTh iăgian,ăđ aăđi măti năhƠnhănghiăl 32

2.4.3.ăDi nătrìnhănghiăl 33

2.5.ă nhăh ngăc aănghiăl ăth ăth năb năn căt iăđ iăs ngăconăng i 40

2.5.1.ă nhăh ngătíchăc c 40

2.5.2.ăM tăvƠiătácăđ ngătráiăchi u 41

Ch ngă3 B OăT NăVẨăPHỄTăHUYăGIỄăTR ăV NăHịAăC AăNGHIăL ăTH ăTH NăB Nă N CăC AăNG IăGIAăRAIă ăXẩăIAăMLAHăHUY NăKRÔNGăPA,ăT NHăGIAăLAI 43

3.1 G iáătr ăv năhóaăc aănghiăl ăth ăth năb năn c 43

3.1.1.ăGiáătr ăth ăhi năm i quanăh ăgi aăconăng iăv iămôiătr ngăt ănhiên 44

3.1.2.ăGiáătr ăngh ăthu tătínăng ng 46

3.1.3.ăGiáătr ătuyênătruy n,ăgiáoăd căth ăh ătr 48

3.2 Hi n tr ngăvƠăgi iăphápăb oăt nănghiăl ăth ăth năb năn c 49

3.2.1 Hi n tr ng 49

3

3.2.2 Gi iăphápăb oăt n 51

K TăLU N 53 Danhăm cătƠiăli uăthamăkh o 55

Vi tăNamălƠăm tăqu căgiaăđaădơn t căv iă54 t c ng i hi năđang sinhăs ngă

kh pătrênăm iămi năc aăt ăqu c1.ăTrongăđ iăgiaăđìnhăcácădơnăt căVi tăNam, Kinh (Vi t)ălƠăt căng iăđaăs ăvƠ ch ăy uăsinhăs ngăt iăcácăvùngăđ ngăb ngăvƠăduyênă

h i.ăCácădơnăt căthi uăs ,ăng c l iăth ngăt pătrungă ăcácăvùngăcaoănguyên,ăvùngătrungăduăvƠămi n núi.ă căđi mănƠy t oănênăt păquánăcanhătácăvƠănh ngă

đ cătr ngăv năhóaăcóătínhăch tăkhuăbi tăsoăv iătruy năth ngăv năhóaălúaăn c c aă

ng iăKinhăvƠăgópăph năt oăraăs ăđaăd ngăc aăv năhóaăVi tăNam

1 T heoădanhăm c đ căNhƠăn căcôngăb ăn mă1979

Theo k tăqu ăc aăcu căt ngăđi uătraădơnăs ăvƠănhƠă ăn mă2009ăc aăT ngă

c căđi uătraădơnăs ăvƠănhƠă ăVi tăNam,ăng iăGia Raiă ăVi tăNamăcóăs ădơnă411.275ăng i,ăc ătrúăt iă47ătrênăt ngăs ă63ăt nhăthƠnhăph ătrênăc ăn c.ăNgônă

ng ăc aăng i Gia RaiălƠăti ngăGia Rai,ăthu căh ăngônăng ăNamă o.ăT căng iănƠyăc ătrúăt pătrungăt iăt nhăGiaăLaiă(372.302ăng i chi m 90,5%ăt ngăs ăng iăGia Raiă ăVi tăNam),ăngoƠiăraăcònăc ătrúăkháăt pătrung ă kăL căv iă16.129ă

ng i.ă ơyă lƠă m tă trongă nh ngă dơnă t că b nă đ aă cóă s ă dơnă đôngă nh tă ă TơyăNguyên [http://gialai.gov.vn]

Nghiênăc uăv ăsinhăho tăv năhóa,ătínăng ngăc aăng iăGiaăRaiăkhôngăch ăcóăỦăngh aăv ăm t khoaăh cămƠăcònăcóăỦăngh aăsơu s căv ăm tăth căti n.ăTr că

n mă1975,ătínăng ng,ănghiăl ăc aăng iăGiaăRaiănóiăriêngăvƠăcácădơnăt căthi uă

s ănóiăchungăcònăt năt iăd iănh ngăd ngăth cănguyênăth y,ăs ăkhai.ăTuyănhiên,ă

hi nănayăcùngăv iăs ăphátătri năc aăkinhăt ă- xưăh i,ăđ căbi tălƠăquáătrìnhăc ngă

c ,ăti păbi năv năhóaăv iăng iăKinh,ăcácăsinhăho tănghiăl ăc ngăcóăs ăthayăđ iă

m nhăm ăQuáătrìnhănƠyăc ngăd năđ n s ăđ tăgưy,ămaiăm tătrongătruy năth ngă

v nă hóaă lơuă đ iă c aă ng iă Giaă Rai.ă Nhìnă chung,ă trongă sinhă ho tă tínă ng ng,ă

ng iăGiaăRaiăcóăr tănhi uănghiăl ămangăđ măb năs căt căng iănh :ăl ăcúngă

th năs căkh e,ăl ătangăma,ăl ăđ tătên,ăl ăth iătaiầăXu tăphátăt ănh ngălỦădoătrên, chúng tôi quy tăđ nhăch năđ ătƠi nghi l ăth ăth năb năn că(TuhăYangăPinăIa)

c aă ng iă Ảiaă Rai t iă xãă Iamlah,ă huy nă Krôngă Pa,ă t nhă Ảiaă Lai lƠmă đ ă tƠiă

nghiênăc uăkhoaăh căc pătr ngă iăh că ƠăL tăn mă2014.ăM cătiêuănghiênăc uă

c aăđ ătƠiănƠyălƠăt pătrungăkh oăc u,ălỦăgi iăv ăngu năg căvƠăquáătrìnhăv năhƠnhă

c aănghiăl ăth ăth năb năn c ậ m tătrongănh ngănghiăl ăquanătr ngănh tătrongătínă ng ngă c ă truy nă c aă ng iă Giaă Rai;ă Quyă trìnhă ti nă hƠnhă nghiă l ă vƠă nhă

ng iăGiaăRaiănóiăchung

Doăcóăv ătríăchi năl căquanătr ngăvƠăb ădƠyăv năhóaănênăt ălơuăvùngăđ tăTơyăNguyênăđưăthuăhútăđ căs ăquaătơmănghiênăc uăc aănhi uăh căgi ătrongăvƠăngoƠiăn c.ăGhiăchépăs mănh tăv ăTơyăNguyênăđ căphátăhi năchoăđ nănayălƠă

m tăs ăbiaăkỦăc aăng iăCh măcóăniênăđ iăh nă1000ăn m.ă năth iăLêăThánhă

Tôngă(tr ăvìă1460ăậ 1497),ăTơyăNguyênăđ căg iălƠăn căNamăBàn.ăLêăQuỦă ônă

(1726 ậ 1784),ănhƠăbácăh căl năd iăth iăphongăki năVi tăNamăc ngăt ngănh că

đ năvùngăđ tănƠyătrongătácăph măPh ăbiênăt păl c.ă năth iăNguy n,ătri uăđìnhă

đưăthi tăl păđ căm iăquanăh ăch tăch ăh năv iăvùngăcaoănguyênăvƠăg iăđóălƠă

Th yăXá và ả aăXá M cădùăđưăđ ăc păđ năvùngăđ tăcaoănguyênăphíaătơyănamă

c aăt ăqu cănh ngănh ngăghiăchépăk ătrênăch aănghiênăc uăc ăth ăv ăv ătríăđ aălỦ,ăđ aăhình,ăđ căbi tălƠăv ăconăng iăvƠăđ cătr ngăv năhóaăn iăđơy

ăph căv ăchoăcôngăcu căxơmăl c,ăđôăh Vi tăăNamăvƠă ôngăD ng,ă

cu iăth ăk ăXIX,ăđ uăth ăk ăXX,ăcùngăv iăvi căđ yăm nhăho tăđ ngăc aăcácăgiáoă

s ăKitôălƠmăđ iăng ătiênăkhu,ăng iăPhápăb tăđ uăchúăỦăđ năvi cănghiênăc uătoƠnă

di năv ăv năhóa,ăphongăt căc aăcácăvùngămi năn cătaătrongăđóăcóăTơyăNguyên.ă

Côngă trìnhă s mă nh tă ph iă k ă đ nă lƠă Lesă jungă lesă m iă c aă Henriă Maitreă hoƠnă

thƠnhăn mă1912.ăSauăChi nătranhăth ăgi iăl năth ăhai,ăho tăđ ngănghiênăc uăv ăTơyăNguyênăcóănh ngăb căti năm iăthôngăquaăvi căxu tăb năm tăs ăcôngătrìnhăchuyênăkh oăcóăch tăl ngăc aăcácăh căgi ăcóăt ăt ngăti năb ăh nănh :ăNghiênă

c uăv ăng iăM’NôngăGaăc aăG.ăCondominas,ăv ăng iăGiaăRaiăc aăJ.ăDournes,ă

6

v ăng iă M ă c aă Bulbeầă C ngă nh mă m căđíchăph căv ă choă ch ăngh aă th cădơn,ăt ăn mă1954ăđ nă1975ănhi uăcôngătrìnhănghiênăc uădơnăt căh căv ăvùngăđ tăchi nă l că Tơyă Nguyênă đ că ng iă M ă xu tă b n.ă ángă chúă Ủă lƠă tácă ph mă

Nh ngănhómăng iăchínhă ăNamăVi tăNamăc aăG.ăHickeyă(1967)ăvƠăcu năCao Nguyênămi năth ng c aăC uăLongăGiangăvƠăToanăỄnhă(1974).ăCácăcôngătrìnhă

nƠyă đ uă h ngă t iă m că tiêuă nghiênă c uă v ă phongă t căt pă quánă vƠă conă ng iă

nh măph căv ătr căti păchoăvi căthi tăl păch ăngh aăth c dơnăki uăm iăc aăđ ă

qu căM ă ămi năNamăVi tăNam,ăcôăl păđ ngăbƠoăTơyăNguyênăv iăch ăngh aă

C ngăs nănênăch aăquanătơmăđ năm cătiêuăb oăt năvƠăphátăhuyăb năs căv năhóaă

đ căđáoăc aăcácădơnăt căb năđ a,ăvìăv yăc ngăch aăchúătr ngăđ năvi cănghiênă

c uăv ăcácănghiăl ănôngănghi pănh ăl ăth ăth năb năn căc aăng iăGiaăRai.ă

T ă sauă n mă 1975,ă côngă cu că gi iă phóngă mi nă Nam,ă th ngă nh tă t ă qu că

đ căhoƠnăt t,ăvi cănghiênăc uăv ăTơyăNguyênănóiăchungăđ că ngăvƠăNhƠă

n cătaăđ căbi tăquanătơmănh măđ aăraănh ngălu năc ăkhoaăh căđ ăkhaiăthácă

ti măn ng,ăth ăm nhăc aăvùngăđ tănƠy,ăđ ngăth iăđ ăgi ăgìnăvƠăphátăhuyăb năs că

v năhóaăc aăcácăt căng iăb năđ a.ăTrongăb iăc nhăđó côngătrìnhănghiênăc uăv ă

v năhóa,ădơnăt căh c Tây Nguyên Cácădânăt că ăẢiaăLaiă– Kon Tum doă ngă

Nghiêm V nă ch ă biênă đưă đ că hoƠnă thƠnhă vƠoă n mă 1981 Bênă c nhă nh ngă

nghiênăc uăth căti n,ăm tăs ăcôngătrìnhămangătínhălỦălu nănh :ăẢi ăgìnăvàăphátă huyăb năs căv năhóaăTâyăNguyên doăNguy năH ngăS năvƠăTr ngăMinhăD că

đ ngăch ăbiênă(1996);ăV năhóaăcácădânăt căTâyăNguyên – th cătr ngăvàănh ngă

v nă đ ă đ tă raă doă Tr nă V nă Bínhă ch ă biênă (2004).ă Nh ngă côngă trìnhă nƠyă đưă

h ngăvƠoăm cătiêuăkh oăsát,ăđánhăgiáăcácăgiáătr ăv năhóaă ăTơyăNguyên,ăth că

tr ngăđ iăs ngăv năhóaăc aăcácădơnăt căthi uăs ,ăđ ngăth iăđ aăraăm tăs ăd ăbáo xuăh ngăvƠăđ ăxu tăcácăgi iăphápăc ăb nănh măxơyăd ngăđ iăs ngăv năhóa,ătinhă

th nădơnăt c,ăgi ăgìnăvƠăphátăhuyăcácăgiáătr ăv năhóaăTơyăNguyênătrongăth iăk ăcôngănghi păhóaăhi năđ iăhóaăđ tăn c Trongănh ngăcôngătrìnhănghiênăc uăv ă

v năhóaăcácădơnăt căb năđ aăTơyăNguyên,ăcóăth ănóiăchuyênăkh oăNghiăl ăđ iă

7

ng iăGiaăRaiăh năc ănh ngăc ngăch ăy uăt pătrungăvƠoăh ăth ngănghiăl ăvòngă

đ iămƠăch aăchúătr ngăđ nănh ngănghiăl ănôngănghi pănh ănghiăl ăth ăth năb nă

n c.ă Vìă th , đ ă tƠiă khoaă h că nƠyă lƠă côngă trìnhă đ uă tiênă t pă trungă lƠmă rõă v ăngu năg c,ăquáătrìnhăv năhƠnhăvƠăvaiătròăc aăh ăth ngănghiăl ăth ăth năb năn cătrongăđ iăs ngăc ngăđ ngăc aăng iăGiaăRaiă ăxưăIaăMlah,ăhuy năKrôngăPa,ăt nhăGia Lai

iăt ngănghiênăc u

iăt ngănghiênăc uălƠănghiăl ăth ăth năb năn căc aăng iăGia Rai ăxưă

Ia Mlah - Krông Pa - Gia Lai

Ph măviănghiênăc u

Ph măviăkhôngăgian:ăNh ăđưătrìnhăbƠyătrongăph nălỦădoăch năđ ătƠi,ăđ aăbƠnăđ căchúngătôiăl aăch nănghiênăc uălƠăxưăIaăMlahă- Krông Pa - Gia Lai

m cătiêuătìmăhi uăv ăngu năg căvƠădi năti năc aănghiăl ăth ăth năb năn căc aă

ng iăGiaăRaiăt iăxưă IaăMlahăt ăkhiănghiăl ănƠyăxu tăhi n,ătuyăv yătrongăquáătrìnhănghiênăc u,ădoăh năch ăv ăngu năt ăli uăthamăkh oănênănhómătácăgi ăt pătrungătìmăhi uănghiăl ănƠyătrongăgiaiăđo năhi nănay

4.ăPh ngăphápănghiênăc u

V ăngu năt ăli u

Trongăquáătrìnhăth căhi năđ ătƠiănƠy,ăchúngătôiăd aătrênăvi căkhaiăthácăhai ngu năt ăli uăch ăy u,ăđóălƠăt ăli uăth ăt chăvƠ t ăli uăđi nădư.ăSongăsongăv iă

vi căs uăt m,ăthamăkh oăcácăcôngătrìnhăh căthu t đưăđ căcácăh căgi ăđiătr că

th căhi năv ănh ngăl nhăv căcóăliênăquanăđ năđ iăt ngănghiênăc u, nhóm tác

gi ăti năhƠnhăcácăchuy năđi nădưăđ ăthuăth păd ăli uăthôăt iăđ aăbƠnănghiênăc u NgoƠiă ra,ă chúngă tôiă cònă s ă d ngăngu nă thôngă tinăt ă cácă c păchínhă quy n,ăc ă

8

quanăth ngăkêăd iăd ngăcácăbáoăcáo,ăs ăli uăth ngăkê.ăNh ngăthôngătinăthuăth pă

k ătrên đ căchúngătôiăphơnătíchăvƠăx ălỦănh măcóăđ căm tăcáiănhìnătoƠnădi n,ăkháiăquátăv ătìnhăhìnhăphơnăb ădơnăc ,ăth cătr ngăkinhăt - xưăh i,ăv năhoáăc aă

ng iăGiraiă ăxưăIaăMlah - Krông Pa - Gia Lai

Ph ngăphápănghiênăc u

ơyălƠăđ ătƠiănghiên c uăthu căl nhăv căl chăs ăv năhóaănênăchúngătôiăch ă

tr ngăáp d ngăc ăs ăph ngăphápălu năc aăngƠnhăL chăs ăv năhóaăvƠăV năhóaă

h cătrongănghiênăc uăm iăquanăh ăgi aăv năhóaăvƠăphátătri n.ăNh ngăquanăđi mă

n năt ngăc aăch ăngh aăMácăLêninăvƠăt ăt ngăH ăChíăMinhăs ăđ căv năd ngătri tăđ ănh măgi iăquy tăm iăquanăh ăgi aăm cătiêuăb oăt năcácăgiáătr ăv năhóaătruy năth ngăvƠăquáătrìnhăphátătri năkinhăt ăxưăh i

Chúngătaăđ uăbi tăV năhóaăh călƠăm tăkhoaăh căliênăngƠnhăv iăh ăth ngă

ph ngăphápănghiênăc uăđ căti pănh năt ănhi uăngƠnhăkhoaăh căkhácăcóăcùngă

đ iăt ngăvƠăm cătiêuănghiênăc u.ăNgu năt ăli uăđ ăth căhi năđ ătƠiăch ăy uălƠă

t ăli uăth ăt chăvƠăt ăli uăđi nădư.ăVìăv y,ătrongăquáătrìnhăti năhƠnhănghiênăc u,ăchúngătôiăs ăs ăd ngăcácăph ngăphápăvƠăk ăthu tăđi uătra,ăx ălỦăd ăli uănh ăsau:

Ngu năt ăli uăth ăt chălƠăcácăcôngătrìnhănghiênăc uăc aănhi uănhƠăkhoaăh căđưă

th căhi năv ăv năhóaăc aăcácădơnăt căb năđ aăTơyăNguyênănóiăchung,ăv ănghiăl ănôngă nghi pă c aă ng iă Giaă Raiă nóiă riêng.ă NgoƠiă ra,ă chúngă tôiă cònă s ă d ngăngu năthôngătinăt ăcácăc păchínhăquy n,ăc ăquanăqu nălỦăv năhóaă ăxưăvƠăhuy nă

n iăti năhƠnhăkh oăsát.ăNh ngăthôngătinăthuăth păđ căchúngătôiăs ăphơnătíchăvƠă

x ălỦănh măcóăm tăcáiănhìnătoƠnădi năv ătìnhăhìnhăphơnăb ădơnăc ,ăth cătr ngăkinhăt ă- xưăh iăc ngănh ăs ăv năhƠnhăc aănghiăl ăth ăth năb năn cătrongătruy nă

th ngăc ngănh ăhi năt i

9

Cácă chuy năđi nădưăt iă đ aăbƠnănghiênă c uă s ă đ că chúngă tôiă tri năkhaiă

th căhi năđ ăthuăth păt ăli uăth căt ăTrongăquáătrình đi nădư,ăchúngătôiăs ăs ă

d ngăcácăph ngăpháp nh : Ph ngăv năsâu, quan sát – thamăd ,ăthuăth păvàăx ă

lý thông tin

+ Quan sát – thamăd : lƠăph ngăphápătiêuăbi u c aăcác chuyên ngành l chă

s ăv năhóa, dơnăt căh c,ănhơnăh căv năhóa,ăxưăh iăh cầ.ăđòiăh iăng iănghiênă

c uăph iăthamăd ,ăquanăsát,ăcùngăsinhăs ngăvƠăkh oăsátăt iăc ngăđ ngămƠămìnhănghiên c u Cácă thôngă tină thuă th pă đ că b ngă ph ngă phápă nƠyă s ă đ că ghiăchép ho căthuăơm,ăthuăhìnhăl iătùyăvƠoăm căđíchăc ăth ăc aănhƠănghiênăc u

trongăc ngăđ ngăb ngăcácăcu căđ iătho iăcóăch ăđ nhăd aătrênăđ ăc ngăph ngă

v nă đ că chu nă b ă s n,ă chiă ti tă choă t ngă đ iă t ng,ăt ngă v nă đ ă nghiênă c u.ăTrongăquáătrìnhăđi nădư,ăchúngătôiăs ăti năhƠnhăph ngăv năgiƠălƠng,ăth yăcúng,ăcácătríăth cădơnăgianăb năđ a,ănh ngăng iăt ngăthamăd ălo iăhìnhăsinhăho tăv năhóaătruy năth ng này,ănh ngăng iălƠmăcôngătácăqu nălỦăv năhóa trong h ăth ngăchínhă quy nă đ aă ph ng Thông quaă cácă cu că ph ngă v n,ă tácă gi ă h ngă t iănhi măv thuăth p thôngătinăv ăngu năg c,ăquáătrìnhăv năhƠnh,ănguyênănhơnăphaiă

nh tăc aăsinhăho tătínăng ngătruy năth ngănƠyăc ngănh ăv ătrí,ăt măquanătr ngă

c aănóătrongătơmăth căđ ngăbƠoăb năđ a c ngănh ăc ăg ngătìmăhi uătháiăđ ăc aă

đ ngăbƠoăGiaăRaiă ăIaăMlahăđ iăv iătínăng ngăth ăth năb năn c

5 Nh ngăđóngăgópăc aăđ ătài

Thôngăquaăvi căth căhi năđ ătƠi,ăchúngătôiămongămu năgópăthêmăm tăngu nă t ă li uă cóă h ă th ngă v ă th că tr ngă c aă m tă trongă nh ngă nghiă l ă nôngănghi pălơuăđ iănh tăc aăng iăGiaăRaiă ăIaăMlah.ăH ngănghiênăc uăc aăđ ătƠiălƠăt pătrungălƠmărõăt ăngu năg căc aănghiăl ,ăquyătrìnhăchu năb ăchoăđ nădi nă

bi năc aănghiăl ,ăt ăvaiătròăt ăch căchoăđ năỦăngh aăc aănghiăl ă th ăth năb nă

n că trongă đ iă s ngă c ngă đ ngă c aă c ă dơnă b nă đ a.ă V iă m că tiêuă nh ă trên,ă

b oăt năvƠăphátăhuyăb năs căv năhoáăc aăcácăc ngăđ ngăs ăt iăphùăh păv iăquană

đi măc aă ngăvƠăNhƠăn căđưăđ ăraălƠăxơyăd ngăvƠăphátătri năn năv năhoáătiênă

ti năđ măđƠăb năs cădơnăt c,ăcoiăv năhoáălƠăn năt ngătinhăth n,ăv aălƠăm cătiêu,ă

v aălƠăđ ngăl căthúcăđ yăs ăphátătri năkinhăt - xưăh i

6 B ăc căđ ătài

Ch ngă 1: Kháiă quátă v xã xã Ia Mlah,ă huy nă Krôngă Pa,ă t nh Gia Lai

Trongăch ng nƠyătôiăkháiăquátăv đi uăki năt ănhiên,ăkinhăt ăxưăh iăc a xã Ia MlahăvƠătácăđ ngăc aănh ngăđi uăki năđóăđ năđ iăs ngăv tăch tăc ngănh ăđ iă

s ngăv năhóaătinhăth năđ ngăbƠoăn iăđơy

Ch ngă2: Nghi l ăth ăth năb năn căc aăng iăGiaăRaiăt iăxưăIaăMlah -

Krông Pa - Gia Lai ơyă lƠă ch ngă tr ngă tơmă c aă đ ă tƠi,ă trongă ch ngă nƠy chúng tôi trìnhăbƠyăv ăngu năg c,ăquá trình hình thành và phát tri năc aănghiăl ă

c ngăt p trung tìmăhi uăquyătrìnhăth căhi nănghiăl ,ăc ngănh ă nhăh ngăc aăcác

y uăt ănghiăl truy năth ngăđ năđ iăs ngăconăng iăn iăđơy

Ch ngă3:ăB oăt năvƠăphátăhuyănh ngăgiáătr ăc aănghiăl ăth ăth năb năn că

c aăng iăGia Raiăt iăxưăIaăMlah - Krông Pa - Gia Lai Ch ngă3ăc aăđ ătƠiătrình bƠyăv ănh ngănh ngăgiáătr ătinhăth n vƠăgi iăphápăb oăt nănghiăl ăth ăth năb nă

n c c aăng iăGia Raiă ăxưăIaăMlah - Krông Pa - Gia Lai

11

Ch ngă1 KHỄIăQUỄTăV XÃ IA MLAH, HUY NăKRÔNGăPA,ăT NHăGIAăLAI

1.1 i uăki năt nhiên

1.1.1 V ătríăđ aălý

IaăMlahălƠăm tătrongă14ăđ năv ăhƠnhăchínhăc aăhuy năKrôngăPa,ăn măcách thƠnhă ph ă Pleiă Kuăkho ngă 153kmă v ă h ngă Tơyă B c.ă Phíaă đôngă giápă xưă tă

B ng,ăphíaăTơyăgiápăth ătr năPhúăTúc,ăphíaănamăgiápădưyănúiăCh ăNg c,ăphíaă

b călƠăm t dưyăđ i tr ng n măn iăti pănhau

Trênăđ aăbƠnăxưăcóăconăđ ngăbêătôngăliênăxưăn iăIa Mlah v iăxưă tăB ngăvƠă

th ătr năPhúăTúc,ăngoƠiăra h ăth ngăgiaoăthôngăliênăthônăcònăl i lƠăđ ngăđ t.ăóngăvaiătròăhuy tăm chăgiaoăthông,ăconăăđ ngăbêătông liên xã có vaiătròăđ că

bi tăquanătr ngăđ iăv iăng iădơnăn iăđơyănh :ăvi cătraoăđ iăbuônăbánăc aăbƠăconătrongăxưăv iăkhuăv călơnăc năđápă ngănhuăc uăđiăl iăc aăng iădơn,ăgiaoăl uă

v năhoáăgi aăc ădơnă ăđơyăvƠăcácăkhuăv căkhác

1.1.2 aăhìnhăđ tăđai

căđi măđ aăhình:ăXưăIaăMlahăcóădi nătíchăt ănhiênălƠă10.93ăhaăv iăbaăd ngă

đ aăhìnhăchính:ăđ iănúiăth p,ăcaoănguyênăvƠăthungăl ngăh p.ăTrongăđóăđ aăhìnhă

th păvƠăcaoănguyênăch ăy uăchi mă85%ădi nătíchăt ănhiên.ă ơyălƠăd ngăđ aăhìnhăthíchăh păchoăvi cătr ngătr tăm tăs ălo iăcơyănôngănghi păng năngƠyăc ngănh ă

vi căđ nhăcanhăđ nhăc ăvƠăxơyăd ngăc ăs ăh ăt ng2

2 Thôngătinădoăv năphòngăUBNDăxưăIaăMlahăcungăc p

12

căđi măđ tăđai:ă tăđaiăxưăIaăMlahăcóănhi uănhómăđ tăkhácănhauănh ngă

ch ăy uăbaoăg măhaiănhómăđ tăchínhălƠăb iătíchăphùăsaăvƠătr mătíchăh năh p,ălƠă

ki uăđ aăhìnhăđ ngăb ngătíchăt ă- bóc mòn V iăcácăd ngăđ aăhìnhăb căth măvƠăbưiăb iăchi mădi nătíchăch ăy u nên đ tă ăđơyăch ăphùăh păv iăm tăs ăcơyătr ngă

nh :ăMìă(s n),ăb pă(ngô),ălúaăr y, đi uăvƠăthu călá3

1.1.3 Khíăh u

XưăIaăMlahăch uă nhăh ngăc aă ki uăkhíăh uănhi tăđ iă m,ănhi tăđ ătrungăbìnhă hƠngă n mă kho ngă 28,40C,ă caoă nh tă lƠă 36,70C th pă nh tă lƠă 190C.ă ă mătrung bình là 78,2 % - 79,1ă%.ăCaoănh tălƠă81ă%ăt pătrungăvƠoăcácăthángămùaă

m a, th pănh tălƠă69 % vào mùa khô ăkhuăv căxưăIa Mlah, t năxu tăxu tăhi nă

c a các c năbưoălƠăr tăth p.ăL ngăm aătrungăbìnhăn mă1200mm/n m,ăphơnăb ătheoăhaiămùaărõăr t.ăMùaăm aăb tăđ uăt ăthángă5ăđ năthángă11ăl ngăm aăchi mă90,3 % - 93,8ă%ăt ngăl ngăm aăc ăn m4

Nhìnăchungăkhíăh uăn iăđơyăt ngăđ iăkh cănghi tăm cădùăítăthiênătaiănh ngăhƠngăn măchiaălƠmăhaiămùa,ămùaăm aăv iăl ngăm aănhi uăcóăth ăgơyăng păc că

b ă ăm tăs ăthungăru ng,ăng căl iămùaăkhôăv iăl ngăm aăítăgơyăh năhánăd nă

đ nătìnhătr ngăthi uăn căchoăs năxu tănôngănghi p vƠăsinhăho tăc aăđ ngăbƠoă

đ aăph ng

1.1.4 Sông ngòi

Trênăđ aăbƠnăxã cóăm tăconăsôngă duyănh tăch yăqua là sông Mlah, đơyălà ngu năn c ch ăy uăph căv cho ho tăđ ngăs năxu tăvƠăsinhăho tăc aăng iădơn trong xã Ngoài ra con sông này cònăgópăph năcungăc păm tăl ngăđángăk ătômăcáăchoăb aă năc aăđ ng bƠoăđ aăph ng Theoănh năđ nhăc aăchúngătôiăthìăđ aădanhăIaăMlahăr tăcóăth ăb tăngu năt ăchính tênăg iăc aăconăsôngănƠy.ăNgoƠiăsôngăMlah, cònăcóăm tăs ăconăsu iănh ăch yătrênăđ aăbƠnăxư,ăcácăconăsu iănƠyăc ngăcóăvaiătròăquanătr ngăs ăphátătri năkinhăt ăt iăn iăđơy.ă i uăđángănóiălƠăh ăth ngă

n căm tădoăcácăcon sông, su iătrênăđ aăbƠnăxưăcungăc păch ăđápă ngăđ c m tă

3 Thôngătinădoăv năphòngăUBNDăxưăIaăMlahăcungăc p

4 Thôngătinădoăv năphòngăUBNDăxưăIaăMlahăcungăc p

13

ph nă nhuă c uă sinhă ho tă vƠă s nă xu tă c aă bƠă conă n iă đơy.ă VƠoă mùaă khô,ă hi nă

t ngă thi uă n că choă sinhă ho t,ă s nă xu tă v nă di nă raă ph ă bi nă vƠă có khi r tănghiêmătr ng,ăgơyăkhóăkh năchoăvi căcanhătácăvƠă nhăh ngăl năđ n n ngăxu tăcơyătr ng.ă

Tómăl i,ăđi uăki năt ănhiênă ăxưăIaăMlahăkháăkh cănghi tăsoăv iănh ngăvùngăkhác trong huy nă Krôngă Paă nóiă riêngă vƠă t nh Gia Lai nói chung Tuy nhiên, trong quá trìnhăsinhăs ng,ăđ ngăbƠo n iăđơyăđưăbi tăkhaiăthácănh ngăm tăthu nă

l iăc ngănh ăkh căph cănh ngăm tăkhóăkh năt ăđi uăki năt ănhiênăđ ă năđ nhă

cu căs ngăvƠăxơyăd ngăriêngăchoă c ngăđ ngămìnhăm tăkhoătƠngăv năhóaădơnăgianăv iănhi uămƠuăs căkhuăbi t

1.2 c đi măkinhăt ă- xãăh i

1.2.1 L chăs ăc ătrú

Tr iăquaăcácăth iăk ăl chăs ,ăcùngăv iănh ngăbi năđ ngăv ăchínhătr ,ăkinhăt ă

là s ăđi uăch nhătênăcácăđ aădanh,ăđ aăgi iăhƠnhăchínhătrênăđ aăbƠnăTơyăNguyên Trong dòngăch yăđó,ăt nhăGiaăLaiănóiăchungăvƠăxưăIaăMlahănóiăriêngăđ uătr iăquaănhi uăl năchiaătách,ăsápănh p.ăG năđơyănh t,ăngày 17 tháng 8 n m 1981,ăH iă

đ ngăB ătr ngăraăQuy tăđ nhăs ă30/H BTăv ăvi căđi uăch nhăđ aăgi iăm tăs ăxưăvƠăth ătr năthu căt nhăGiaăLai - KonăTum.ăHuy năKrôngăPaăcóăs ăthayăđ iăđ aă

gi iăm tăs ăxư,ăxưăIaăRmokăchiaăthƠnhăxưăIaăRmokăvƠăPhúăC n,ăxưăCh ăDr ngăchiaă thƠnhă xưă Ch ă Dr ngă vƠă Ch ă Gu,ăxưă Iaă Rsaiă chiaă thƠnhă xưă Iaă Rsaiă vƠă IaăRsi m,ăxưă tăB ngăchiaăthƠnhăxưă tăB ngăvƠăIaăMlah.ăNh ăv y,ăxưăIaăMlahă

đ cătáchăt ăxưă tăB ngăvƠoăngƠyă17/8/1981ătr ăthƠnhăm tătrongă14ăđ năv ăhƠnhăchínhăc aăhuy năKrôngăPa Trênăđ aăbƠnăxưăhi năcó 4 t căng iăsinhăs ngă

nh :ăGia Rai,ăKinh,ăTƠy,ăNùng,ătrongăđó,ătuy tăđ iăđaăs lƠăng iăGia Rai5 1.2.2 Tìnhăhìnhădânăc

Theoăv năphòng U ăbanănhơnădơn xã Ia Mlah, tínhăđ năthángă6ăn mă2012 trênăđ aăbƠnăxưăcóă705ăh ,ăv iă3432ănhơnăkh uăbaoăg măcácăt căng iăGia Rai,

5 Thôngătinădoăv năphòngăUBNDăxưăIaăMlahăcungăc p

14

Kinh, Tày, Nùng s ngăxenăk ăv iănhau.ăTrongăđóăng iăGia Rai chi măđaăs ăv i 97%ădơnăs ătoƠn xư,ăcácăh ăth ngăphơnăb ăt pătrungătheoăconăđ ngăbêătông liên xã.ă ă Iaă Mlah,ă ng iă Kinhă ch ă chi mă 2% dân s ă trongă xư,ă nh ngă l iă lƠă

nh ngăng i có vai trò quanătr ng trongăvi căv năchuy năl ngăth căth căph m,ăcácă đ ă dùngă sinhă ho tă t ă cácă vùngă mi nă xuôiă lênă ph că v ă choă đ ngă bƠoă đ aă

ph ng.ăCácăt căng iăcònăl iăchi măs ăl ngăít, s ngăsenăk ăv iăcácăh ădơnă

2012.ă ngăth iătri năkhaiăgieoătr ngăv ămùaăn mă2012 nh măđ măb oăk păti nă

đ ăvƠăk ăho chăđ tăra.ăDoăđóăđ năh tăthángă6, ti năđ gieoătr ngătoƠnăxưăđưălƠ 1576ăha,ăđ tă69,8%ăk ăho ch n m.ăC ăth ăm tăs ălo iăcơyătr ngăchínhănh :ăthu c

lá 167 ha,ă đ tă 92,8%ă k ă ho ch (trongă đóă thu că láă vƠngă 130 haă đ tă 100%ă k ă

ho ch),ămìă847 ha,ăđ tă103,3%ăk ăho ch.ăMèă185 ha,ăđ tă92,5%ăk ăho ch.ăD aă

l yăh tă41 haăđ tă102,5%ăk ăho chăđ tăra.ăBênăc nhăđó,ăU ăbanănhơnădơnăxưăđưă

th căhi nă2ămôăhìnhăgi ngăm iăthíăđi mălƠătr ngălúaăvƠăb pălaiă(trongăđó,ă1,1 ha lúa và 1,5 haăb pălai)ăthƠnhăcôngăvƠăcho n ngăxu tăcao [9]

Ch nănuôiăvàăcôngătácăthúăy:

Sáuăthángăđ uăn mă2012, xưăđưăth căhi năch ngătrìnhăbìnhăxétăvƠăl pădanhăsáchăđ ăngh ăhuy năh ătr ă25ăconăbò cái sinhăs năchoă25ăh ăthu căsáuăBuônă( iă

quy năđ aăph ngăcònăph iăh păv iăcácăc ăquanăchuyênămônăc aăhuy năKrôngă

6 Thôngătinădoăv năphòngăUBNDăxưăIaăMlahăcungăc p

15

Pa tri năkhaiăphòngăch ngăd chăb nhăchoăcácălo iăcơyătr ngăvƠăv tănuôiăđ ăđ tă

n ngăxu tăcaoătrongăs năxu tănôngănghi p

1.2.3.2 Côngătácăb oăv ăr ng

y banănhơnăxưăđưătri năkhaiăth căhi năvƠăraăquy tăđ nhăthƠnhăl păBanăLơmănghi p,ăthƠnhăl păl căl ngăxungăkíchăqu nălỦăb oăv ăr ngăvƠăphòngăcháyăch aăcháyăr ngă ăt ngăbuôn.ă ngăth i, raăquy tăđ nhăthƠnhăl păbanăch ăhuyăphòngăcháyăch aăcháy,ăđ iăphòngăcháyăch aăcháyăr ngăvƠăl căl ngăxungăkíchă ăthôn,

buônăăphòngăcháyăch aăcháyăr ngăvƠoămùaăkhôă2011 ậ 2012 Xã đưăk păth iăch ă

đ oăđoƠnăđiăki mătraă ăcácăthôn, buônăv ăvi căviăph măphátăr ngălƠmăn ngăr y.ă

M tăkhác,ăU ăbanănhơnădơnăxưăcònăt ăch cănhi uăđ tăki mătra,ăphơnăcôngăl că

l ngăcôngăan,ăxưăđ iăk tăh păv iăcánăb ăki mălơmăph ătráchăđ aăbƠnăđi ki mătraăcácălòăs yăthu călá s ăd ngăc iătráiăphép;ăki mătraăvƠăk tălu n khoăch aălơmăs nă

ăh pătácăxưăm căHoƠngăTi năt iăbuônăChínhă nă1ăcóăngu năg căh păpháp Nhìnăchung,ăsáuăthángăđ uăn mă2012, côngătácăqu nălỦăvƠ b oăv ăr ngăđưă

đ cănơngăcao căbi tăU ăbanănhơnădơnăxưăđưăhuyăđ ngăl căl ngăcôngăan, xã

đ iăk tăh păv iăcánăb ăki mălơmăph ătráchăđ aăbƠn,ăng năch năk păth iăcácăhƠnhăviăviăph măLơm lu tătrênăđ aăbƠnăxư.ăTuyănhiên,ăvi căb oăv ăr ngăt iăđi bàn xã

c ng cònăg pănhi uăkhóăkh n,ăvìăhƠnhăviăviăph măc aăb nălơmăt căngƠyăcƠngătinh vi, x oăquy t,ăs ăd ngăcácăph ngăti năhi năđ iăv i tínhăch tămanhăđ ngăcao nênăcácăbi năphápăb oăv ăcònăch aămangăl iăk tăqu ănh ămongămu n N năkhaiăthácălơmăs n tráiăphépăv nălƠăn iănh cănh iăc aăchínhăquy năvƠăbƠăconălƠmănăchơnăchính n iăđơy

1.2.4 Tìnhăhìnhăxãăh i

1.2.4.1 T ăch căxãăh iătruy năth ng

T ăch căxưăh iătruy năth ngă ăxã Ia Mlah,ăhuy năKrôngăPa là buôn.ă ơyălƠă

d ngăt ăch căxưăh iăđưăcóăt ălơuăđ iăđ iăv iădơnăt căGia Rai nóiăriêngăvƠădơnăt căthi uăs ătrênăđ aăbƠnăkhuăv căTơyăNguyênănóiăchung.ăV ăph ngădi năqu nălỦăhành chính, ch uătráchănhi măcaoănh tătoƠnăxưălƠăch ăt chă yăbanănhơnădơnăxư,ă

16

d iă c pă xư là các thôn, buôn.ă ngă đ uă m i thôn, buôn là haiă ch că danh:ă

tr ngăthônă(ch cădanhătheoăng chăhành chính) và các già làng (ch ăy uăqu nălỦă

đ iăs ngă ăph ngădi nătinhăth n) Soăv iătr căđơy, v ătríăc ngănh ăquy năh nă

c aăgiƠălƠngătrongăc ngăđ ngăng iăGiaăRaiăhi nănayăsuyăgi măđiăr tănhi u

T ăch căxưăh iătruy năth ngăcóătácăđ ngăkhôngănh đ năs ăphátătri năkinhăt ,ăxưăh iă ăn iăđơy.ăXétă ăph ngădi n tíchăc c,ănó giúpăm iăng iădơnăđoƠnăk tă

v iănhau,ăchungătayăphátătri năkinhăt , xưăh iăc aăthôn, buônăt oăthƠnhăm tăkh iă

th ngănh t.ăM tăkhác,ăt ăch căxưăh iătruy năth ngănƠyăc ngăb căl ănhi uăđi mă

h năch , đóălƠ c nătr ăc aăs ăxơmănh păkhoaăh c,ăk ăthu t VìăđơyălƠălo iăt ăch căkhép kín, duy trìănh ngăphongăt căt păquánăl căh uălƠmăchoăđ iăs ngăng iădơnăngƠyăcƠngănghèoăkh ă

Nhìnăchung,ăđ căs ăquanătơmăt oăđi uăki năc aăcácăc păchínhăquy n,ăt i xã IaăMlah,ăt ăch căxưăh iăngƠyăcƠngăch tăch ,ăv iăs ăvƠoăcu căc aăcácăbanăngƠnh,ăđoƠnăth ăThi t ch ăm iănƠyăd n lo iăb ăđ cănh ngăphongăt căt păquánăl căh uăgơyăc nătr ăđ năs ăphátătri năkinhăt ăc aăng iădơn,ăđápă ngătíchăc cănhuăc uă

ti păthuănh ngăthƠnhăt uăti năti nătrênăcácăbìnhădi năkinhăt ,ăv năhóaăxưăh iămà đôngăđ oăng iădơnăh ngăt i

1.2.4.2 Yăt , dânăs ăvà k ăho chăhoáăgiaăđình

Yăt :

căs ăquanătơmăc aăcácăc păchínhăquy năđ aăph ng,ăcùngăv iăs ăphátătri năkinhăt ă- xã h i,ăho tăđ ngăch măsócăs căkh eăc ngăđ ngăngƠyăcƠngăđ că

đ uăt ăđúngăm căvƠămangăl iăhi uăqu ăthi tăth c.ăC ăth ălƠătrongăsáuăthángăđ uă

n mă2012 t ngăs ăb nhănhơnăđ căkhámăvƠăđi uătr ăt iătr măyăt ăxưălƠ:ă517ăl tă

ng i, trongăđó:ăTr ăemăd iă6ătu iălƠă146ăcháu;ă ngăbƠo thu cădi nănghèo là 371ăng iă[9]

Cóăth ănói côngătácăyăt ăđưăcóănh ngăchuy năbi nărõăr tăth căhi n t tăch că

n ngăvƠănhi măv ăđ ăra.ăTìnhăhìnhătr căt iătr măc aăcánăb ăyăt ăxưăđ căth că

hi n đ yăđ ,ăđúngăgi ăV công tác ki mătraăphòngăch ngăd chăb nhăsáuătháng

17

đ uăn măluônăđ cătri năkhaiătíchăc c, th căhi năt tăcácăch ngătrìnhăyăt ăqu căgia tiêuăbi u nh t ăch cătuyênătruy năphòngăch ngăs tărétăc ngănh ăd chăt ăchoănhân dân toàn xã

Dânăs ăk ăho chăhoáăgiaăđình:

Th căhi năt tăch ătr ngăchínhăsáchădơnăs ăvƠăk ăho chăhoáăgiaăđìnhăc aăngăvƠăNhƠăn c, xưăIaăMlahăđưăđ tăđ cănh ngăthƠnhătíchăđángăk ăTheoăv năphòng yăbanănhơnădơn xưăthìăsáuăthángăđ uăn mă2012 t ngădơnăs ătoƠnăxưălƠă705ăh ăv iă3432ănhơnăkh u.ăTrongăđó, tr ăemăsinhăraătrongă6ăthángăđ uăn mălƠă37ăcháu,ătìnhăhìnhăth căhi năk ăho chăhoáăgiaăđìnhă ăđ aăph ngăthuăđ căk tă

qu ăđángăkhíchăl ăChínhăquy năđ aăph ngăđưăch ăđ oăcácăbanăngƠnhăđoƠnăth ă

có liên quan l păk ăho chăvà triên khai m ăchi năd chăs căkho ăsinhăs năvƠăk ă

ho chăhoáăgiaăđình.ăSau th iăgiană3ăngƠyăth căhi n,ăk tăqu ăđưăkhámăvƠăđi uătr ăchoă248ăng i.ăS ng iăápăd ngăcácăbi năpháp tránh thai liênăt că ăđ aăph ngălƠă308ăng i [9]

Tuy nhiên, do trìnhăđ ănh năth căc aăng iădơnă trong xã cònăh năch nên chính sách dơnăs ăk ăho chăhóaăgiaăđìnhăc aăđ aăph ngăđ ăraăch a th căs ăphátăhuyăđ c hi uăqu nh ămongămu n.ăBênăc nhăđó,ăc ngăcònănh ngăm tăt năt iă

xu tăphátăt ăn ngăl c,ănghi păv ăc aăđ iăng ăcánăb ălƠmăcông tácătuyênătruy n,

v năđ ng.ăPh năl năđ iăng ănƠyălƠănh ngăcánăb ăkiêmănghi m,ăcùngăm tălúcă

ph iăđ mătráchănhi uănhi măv ăkhácănhau,ăm tăkhácăh ăl iăch aăt ngăđ căđƠoă

t o m tăcáchăchínhăquy,ăbƠiăb năv ăchuyênămônănghi păv ăQuáătrìnhătácănghi pă

ch ăy uăd aătrênăkinhănghi măcáănhơnăvƠăm tăvƠiăki năth căc ăb năti pănh nă

đ căt ănh ngăđ tăt păhu năng năh n

1.2.4.3 Ảiáoăd c

Theoăs ăli uăc aăv năphòngă yăbanănhơnădơn xã Ia Malh, n mă2012 trênăđ aăbƠnăxưăcóă3ăđ năv ătr ngăh căv iăt ngăs 35ăl p.ăTrongăđó,ăb căh căm uăgiáoă

18

có 7ăl păv iă185ăh căsinh,ăb căti uăh căcó 17ăl păv iă422ăh căsinh,ătrungăh căc ă

s ăcó 9ăl păv iă261ăh căsinh,ăsoăv iăn măh că2010 - 2011 conăs ănƠyăđ tă102,6% [9] Nhìn chung, soă v iă n mă h că tr c,ă trongă sáuă thángă đ uă n mă 2012 ch tă

l ngăgiáoăd căđ cănơngălênăđángăk Lưnhăđ oăcácănhƠătr ngătrênăđ aăbƠnăxưăđưăđ nhăh ngăcho h căsinhăxácăđ nhăđ căm căđíchăvà ph ngăpháp h căt păđúngăđ n,ăcácăm cătiêuăăđ u đ căth căhi năđ tăvƠăv tăm căk ăho chăđưăđ ăra

T ăl ăh căsinhăđ tăkháăgi iăngƠyăcƠngăt ngălên,ăchi mă36,2%,ăt ăl ăh căsinhăy uăkémăgi măđiăr tăm nh,ăch ăcònă2%ăt ngăs ăh căsinhăđangăh căt păt iăcácătr ngă

h cătrênătoƠnăxưă[9] Chínhăquy năxưăcònăph iăh păv iăcácăđ năv ăcóăch căn ngă

đƠoăt oăthƠnhăl păTrung tâm h căt păc ngăđ ng nh măm căđíchăh ngăd năchoă

cánă b ă m tă s ă k ă n ngăv ă tină h c, đápă ngăngƠyă cƠngăt tă yêuă c uă côngă vi c chuyên môn

Nhìn chung, côngătácăgiáoăd căvƠăđƠoăt oăc ăb năđưăđ căđ uăt ăđ yăđ ăv ătrangăthi tăb ,ăch tăl ngăd yăh căngƠyăcƠngăđ căchúătr ngăh n,ănhƠătr năcácă

c păth ngăxuyênăv năđ ngăh căsinhăđ n l păđúngăđ ătu i.ăNgoƠiăra,ăxưăđưăph iă

h păv iăcác tr ngăh căk păth iăl pădanhăsáchăg iăc pătrênăđ ngh ăh ătr ăv ăv tă

ch tăchoănh ngăh căsinhănghèoăv t khó

Bênăc nhănh ngăk tăqu ăđưăđ tăđ c,ăngƠnhăgiáoăd că ăIaăMlah v năcònăt nă

t iănh ngăh năch ănh :ăNhƠătr ngăcóănh ngălúcăch aăth căs ăquanătơmăsâu sát

đ năhoƠnăc nhăvƠăk tăqu ăh căt păc a h căsinh nghèo,ăh căsinhăcáăbi t.ăH uăqu ălƠă m tăs ăl păh c,ăđi mătr ngăt ăl ăduyătrìăs ăs ăch aă cao,ăh căsinhăch aăchuyênăc n, tìnhătr ngăh căsinhăb ăh c,ăcúpăgi v năcònădi năraăkháănhi u.ăTrangăthi tăb ăph căv ăchoăgiáoăd căcònăh năch ,ăch aătheoăk păđòiăh iăc aămôăhìnhănhƠătr ngătiênăti nătrongăth iăk ăcôngănghi păhóa,ăhi năđ iăhóa

1.2.5 iăs ngăv năhoá

1.2.5.1 V năhóaăsinhăho tă( n,ăm c,ă ,ăđiăl i)

Gi ngănh ănhi uăt căng iăb năđ aă ăTơyăNguyên,ăngôiănhƠătruy năth ngăc aă

ng iăGia Rai là nhƠăsƠn.ăM iăn pănhƠ (th ngălƠmăkháănh )ălƠ n iăc ătrúăc aă

19

m tăgiaăđình m uăh ă óălƠăđ căđi măkhácăv iăngôiănhƠăc aăgiaăđìnhăl n,ăm uăh ă

ng iăểđê.ăTheoăt ăli uămƠănhƠănghiênăc uăC măTr ng đưăcôngăb ătrongăcu năsách Dânăt c Gia Rai trongăcácădânăt căítăng iă ăVi tăNam thì nhà c aăng iă

Gia Rai cóăth ăchiaăthƠnhă2ălo i:ănhƠădƠiăki uăAyunăPaăc aănhómăGia Rai Chor vƠănhƠăsƠnălo iănh ăki uăHdrung NhƠăsƠnădƠiăki uăAyunăPaăth ngăcóăchi uădƠiă

t ă13ăđ nă15m,ăchi uăr ngă3,5ă- 3,8m.ăNhƠăđ căchiaăthƠnhă2ăph n:ăMang mang

là không gian dùng cho vi c đónăkhách,ăph năcònăl iălƠă Mang óc n iăchoăv ă

ch ngăgiaăch ăng ăvƠ là n iădƠnhăchoăsinhăho tăgiaăđình;ăKi uăth ă2ălƠăki uănhƠăHdrung,ăđơyălƠălo iănhƠăđ căphơnăb ăr ngărưiătrênăcaoănguyênăPleiăKu,ăđóăc ngălƠăki uănhƠăsƠnăch ăy uăc aăng iăGiaăRaiătrên đ aăbƠnăxưăIaăMlah.ă óălƠăn pănhƠănh ănh năcóăb ăr ngăkhôngăquáă3măvƠăchi uădƠiăkhôngăquáă9m,ăchi uăcaoăkho ngă4,50m.ăPhíaătr cănhƠăcóăc uăthangăb călênăsƠnăph iăđ ,ăđơyăc ngălƠă

l i điăvƠoăc aăchínhăc aăngôiănhƠ.ăCácăgianătrongăngôiănhƠăđ căs păx păphùă

h păt ăgianăti păkhách, gian sinhăho tăchungăc aăgiaăđìnhăc ngănh ăn iăngh ă

ng i NgƠyănay,ădoănh ngăbi năđ iăc aăđi uăki năs ng,ăsinhăho tăkinhăt ,ăv năhóa,ăđ căbi tălƠătrongăquáătrìnhăc ngăc ăv iăng iăKinh,ălo iăhìnhăc ătrúătrongă

nh ngăngôiăsƠnătruy năth ngăngƠy cƠngămaiăm t,ănh ngăch ăchoălo iăhìnhănhƠă

tr tătheoăki uănhƠăc aăng iăKinhă ăvùngăđ ngăb ngă[7]

NgoƠiăkhôngăgianăc ătrúăriêngăc aăt ngăgiaăđình,ăng iăGia Rai c ngănh ănhi u t căng iăb năđ aăkhácă ăTơyăNguyênă cònăcóănh ngăc nănhƠăsinhăho tă

c ngăđ ng,ăhayăcònăg iălƠănhƠăRông.ăT iăđơyănh ngăsinhăho tăchungăc aăBuônălƠngăđ cădi năra,ălƠătr ăs ăc aăt ăch căqu nătr ălƠng,ătrungătơmăch ăhuyăchi nă

đ uăkhiăh uăs ,ătrungătơmăch ăđ oăs năxu t,ălƠăn iăti păđưiăkháchălƠngăkhácăđ nầ

NhƠă Rôngă trongă đ iă s ngă tinhă th nă c aă ng iă Gia Rai cóă vaiă tròă đ că bi tă quană

tr ng,ăđơyălƠăy uăt ăv năhoáăkhôngăth ăthi uătrongăc ngăđ ngăt căng iănƠy

n, u ng,ăhút,ăđiăl i

Cóăth ănóiă măth călƠăm tătrongănh ngăgiáătr ăv năhóaătiêuăbi uăđ nhăhìnhănênă

b năs căv năhóaăc aăm iăc ngăđ ngăt căng i.ă căbi tălƠă ănh ngăt căng iăthi u

s ăthìăv năhoáă măth căcƠngăđ căcoiătr ngăvìănó th ăhi nănh ngăy uăt ămangătínhă

20

khuăbi t,ăg năli năv iăsinhăho tăkinhăt ,ăđ aăbƠnăc ătrúăvƠănh ngăquanăni mălơuăđ iă

v ăăth că năvƠăcáchă n.ă măth că ăng iăGia Rai t i xã Ia Mlah nói riêng và trên

đ aăbƠn t nhăGiaăLaiănóiăchung đ căchiaăthƠnhă2ălo iăchính:ă

năr tăđ năgi năv iăth căđ năquenăthu căch ăg m:ăc m t ,ărauăvƠămu iă t.ăC m

đ căn uătrongăn iăng păn căch ăkhôngăđ trongă ngătre,ăg ănh ăm tăs ăt căng iă

blít),ăc măg oăc ng (S iăcá),ăc măg oăđ (S iăhêm) Rau đ căs ăd ngătrong các

b aă năch ăy uălƠ cácălo iărauăr ng

+ Th ăhaiălƠăb aă nătrongăd păl ăh i:ăB aă nătrongăd păl ăh iăc aăng iăGia Rai

đ căchu năb r tăth nhăso n,ăg măr tănhi uămónă n,ăkh uăph năth tăchi măt ăl ăápă

đ o Víăd ănh ătrong L ăh iăB ăm , th că năch ăy uălƠăcácălo iăth tănh :ăth tăbò,ăth tă

gà, th tăl n (heo) Cácălo i th tănƠyăđ căch bi năđ căbi tătheoăcôngăth c truy nă

th ngăc aăh ,ăth tăch ăy uăđ cănhƠo,ăbópăkhôngăn uămƠăđ ăchoăth tătái.ăNgoƠiăth căn,ătrongăd păl ăh i cònăph iăk ăđ n m tăth cău ngăkhôngăth ăthi uăđ căđóălƠ r uă

c n (r u ătrong ché vƠădùngăc năđ ău ng) T ătr ăemăđ năng iăgiƠăđ uăcoiăvi că

u ngă r uă lƠă m tă thúă vui,ă coiă đóă lƠă d p cóă th ă traoă đ iă tơmă t ă tìnhă c m,ă khôngă

nh ngăv y, r uăcònălƠăth ăl ăv tăkhôngăth ăthi uătrongăkhiăcúngăcácăv ăth n

NgoƠiă năvƠău ng,ăhút thu căc ngălƠăm tăsinhăho tăv năhóaăđ cătrúătr ngătrongă

đ iăs ngăc aăng iăGia Rai aăs ănh ngăng iăhút thu călƠănh ngăng iătrungăniênăvƠăng iăgiƠ.ăTh c hútăch ăy uăc aăng iăGia Rai lƠăláăc aăcơyăthu călá do bà conăt ătr ngăl y.ăSau khi thu ho ch, khi lá thu căcònăt iăđư đ cătháiănh ăvƠămangăđiăph iăkhô,ăkhiăkhôăr iăthìăcóăth ăhútăđ c.ăThu căláăkhôăc ngăđ căbƠăconăc tătr ă

đ ădùngăd n Cáchăhútăthu căthôngăth ngălƠ ng iăđƠnăôngădùng t uăcònăđƠnăbƠă

th ngădùngăláăchu iăcu n thu c l iăr i hút

Tínăng ngătruy năth ngăc aăng iăGiaăRaiă ăIaăMlahăch ăy uălƠătínăng ngă

đaăth n hayăcònăg iălƠ v năv tăh uălinh.ă ơyălƠătínăng ngăcóăt ăth iăxaăx aăvƠă

c ngă lƠă tínă ng ngă chungă c aă cácă t că ng iă thi uă s ă b nă đ aă trênă đ aă bƠn Tây

21

ch ,ăcóăr tănhi uăhi năt ngăt ănhiêuăb tăth ngădi năraătrongăcu căs ngăth ngă

nh tămƠăđ ngăbƠoăkhôngăth ăt ălỦăgi iăđ c.ăT ăđó h ăchoăr ngăm iăv tăđ uăcóălinhă

h n vƠănh ngălinhăh nănƠyăđ uăcóăth ătácăđ ngăđ năcu căs ngăc aăconăng iătheoăhaiăchi uăkíchăđ iăl păđóălƠăbanăphúcăvƠăgiángăh a Vìăth ,ăđ ăcu căs ngăđ căanălƠnh,ăthu năl i,ăđ ngăbƠoăph iătinăt ngăvƠăth ăph ngăcácăth ăl căt ănhiênăxungăquanhăh ,ăt ăcơyăc ăchoăđ nănúiăr ng,ăsôngăsu i,ătr iăđ tầăTrênăth căt ,ăđơyăkhôngă

ph iălƠătínăng ngăriêngăc aăng iăGiaăRaiămƠălƠăni mătinăchungăc aănhơnălo iăđưă

đ căs năsinhăvƠăt năt iăt ăngƠnăđ i Choăt iăngƠyănayăthìătínăng ngănƠyăv năcònă

đ căduyătrì,ăđ căbi tă ănh ngăt căng iăcóătrìnhăđ ănh năth căv ăkhoaăh căcònănhi uăh năch ăTínăng ngănƠyăth ăhi năm t tíchăc călƠăconăng iăbi tăkínhătr ng vƠă hoƠă h pă v iă thiênă nhiên,ă t ă đó h nă ch ă nh ngă hƠnhă viă xơmă ph mă đ nă môiă

tr ng.ăNg căl i, đơyăc ngălƠăcôngăc ăđ ăm tăs ăk x uăl iăd ngăđ ăth căhi năcácă

d ăđoan,ăbuônăth năbánăthánhầăđ ăl iănh ngă năt ngăkhôngăđ păv nh ngăy u t ă

v nă hoá c aă t că ng iă ch ă th ă c ngă nh c aă toƠnă xưă h i.ă Ngoài tín ng ngătruy năth ngăra,ăchoăđ nănay,ăng iăGia Rai ăIaăMlah khôngătheoăm tătônăgiáoănào khác

Ch ngă2

2.1 Ngu năg c, quá trình v năhànhăvà bi năđ i c aănghiăl ăth ăth năb năn c 2.1.1.ăNgu năg c

Xétăv ătrìnhăđ ăv năminh,ănhi uăh căgi ăchoăr ng,ăđ năđ uăth ăk ăXX,ăc ădơnă

b năđ aăTr ngăS nă- TơyăNguyênănóiăchungăvƠăt căng iăGia Rai nói riêng v nă

22

đangă ătrongătìnhătr ngăbánăkhai ThƠnhăth ănh ngăphongăt c,ătínăng ngăc aă

ng iădơnăn iăđơyăph nănhi uămangătínhăhoangăs ,ăth ăhi năđ măđ căd uă năc aă

ni mătinăvƠăcácăhìnhăth cătínăng ngănguyênăth y Nh ăđưăđ ăc pătrongăm că1.2.5.2,ădoătrìnhăđ ăhi uăbi tăv ăth ăgi iăxungăquanhăcònăth pănênătr căđơyăcác

c ngăđ ngăb năđ aăTr ngăS nă- Tây Nguyên đ uăchoăr ng: T tăc ăhi năt ngăt ănhiênănh ăs m,ăsétăchoăđ năcácăs ăv tăxungăquanhănh ăsông,ăsu i,ăao,ăh ,ăc ,ăcơy,ăhoa,ăláầ đ uăcóălinhăh n.ăNg iăTơyăNguyênătinăr ngăm iăm tăs ăv t,ăhi nă

t ngăk ătrênăđ uăcó s ăng ătr ăc aăcácăYang - th nălinh.ă ơyălƠăni mătin truy n

th ng còn t năt iăkháăph ăbi năchoăđ năngƠyănayămƠăcácănhƠăkhoaăh căg iăchungălƠătínăng ngăđaăth n,ăd aătrênăquanăni măv năv tăh uălinh.ăM tăkhiăconăng iă

c măth y mình nh ăbé,ăy uăhènătr căv ătr ăbao la thì nhìn xung quanh, cái gì

đ iăv iăh ăc ngăcaoăc và đ yăh măd a.ăT ănh ngăng nănúiăimălìmămƠăbíăhi m,ă

nh ngăthácăn căđ ăƠoă tăchoăđ nănh ngăcơyăc ăth ăumătùm,ănh ngăđêmăm aăbưoă măào vƠănh ngăngƠyăn ngăcháyănh ăthiêu nh ăđ tầT tăc ăđ uăcóăth ăt o thƠnhăn iăámă nhăsiêuănhiênăhuy năbíănh ăluônărình tr căxungăquanh,ăluônăđeă

d aăđ năcu căs ngăđ năs ,ăyênăbìnhăc a h

C ngănh ănhi uăc ngăđ ngăng iăthu căcácăn năv năhóaăkhác,ăng iăGiaăRaiă ă IaăMlah đưă c ă g ngătìmă hi u,ăgi iăthíchă nh ngăhi năt ngăx yă raă hƠngăngƠy.ăM iăkhiăkhôngătìmăth yăđ căm iăliênăh ănhơnăqu ăđ ăgi iăthíchăđ căm tă

hi nă t ngă trongă v ă tr ă hayă trongă đ iă s ngă th ngă nh tă h ă đ uă quayă v ă tìm nguyênănhơnă ănh ngăv ăth n.ă ăh ăcóăm tăni mătinăs tăđáăr ngăm iăs ăv t,ăhi nă

t ngă đ uă doă m tă v ă th nă t oă raă vƠă caiă qu n.ă Doă đó, tr că s ă bi nă đ iă th tă

th ngăc aăcácăhi năt ngăt ănhiênăc ngănh ănh ngăr iădoăliênăt căphátăsinhătrongăquáătrìnhăs năxu t,ăsinhăho t,ăh ăph iătìmăm tăn iăn ngăt a nƠoăđóăv ătinhă

th n,ătìmăm tăquy năl căđ ăcheăch ăT ăđó, trongăđ uăócăh ăn yăsinhăraănh ngăv ă

th n,ăđ yăs căm nh,ăđ yăquy năn ng, s năsƠngăgiúpăđ ăh ăđ ăch ngăl iănh ngă

h măd aăc aăthiênănhiên c ngănh ătr ngăph t,ăth măchíălƠăt căđo tăđiăcu căs ngă

c ăc ngăđ ngăn uănh ăaiăđóălƠmăchoăcácăv ăth năn iăgi n Gi ngănh ă ănhi uă

23

c ngăđ ngăkhác,ăng iăGiaăRaiătinăr ngăđ ăđ căth nălinhăgiúpăđ thìăconăng iă

ph iăcúngăbái,ăth căhi năcácănghiăl ăc uăxinăho căt ă n sauăkhiăth n ban phúc Chínhăvìăv y, hƠngălo tăcácănghiăl ăcúngăth nălinh đưăraăđ i ăth iăk ănguyên s

nh : nghiăl ăcúngăth năs căkh e,ăth nălúa,ăth năchi nătranh,ăth nălƠng,ăth năr ng,ă

th nănúi,ăth nầ n mătrongăh ăth ngăcác nghiăl ănêuătrên,ănghiăl ăth ăth năb nă

n că(Tuh Yang Pin Ia) c ngăđ căraăđ i trongăhoƠnăc nhăđó

2.1.2 Qúa trình v năhànhăvàăbi năđ i

Theoăcácătríăth căb năđ aăthìăth ăth năb năn călƠăm tătrongănh ngănghiăl ăra

đ iăt ăr tăs m,ăg năli năv iăđ iăs ngăs năxu tăvƠăsinhăho tăhƠngăngƠyăc a ng iăGia Rai Tr iăquaăquáătrìnhăl chăs ălơuădƠiăđ yăbi năđ ng, nghiăl ănƠyătheoăđóă

c ngăcóănh ng b căđi th ngătr măkhácănhau.ăC ngătheo ngu năt ăli uăh iăc ădo cácătríăth căb năđ aăcungăc păthì t ăth iăchaăôngătr căđơy,ănghiăl ănƠyăđ căt ă

ch căđ uăđ năhƠngăn m,ălƠ tínăng ngăquanătr ngănh tăc aăđ ngăbƠoăGiaăRai

Dùăcu căs ngăcóănhi uătr cătr ,ădùăbƠăconănhi uăl năph iăthayăđ iăn iă ătheo chu

k ămùaăr yăthì điăđ năđơu,ăkhiăl păbuôn lƠngăm iăc ngălƠălúcăđ aăv ăc aăth năb nă

n cănhanhăchóngăđ căxácăl p tr ăl i

n th iăk ăđ tăn căb ăth cădơnăPhápăvƠăđ ăqu căM ăxơmăl c,ănhơnădơnătaă

ph iăs ngăki pănôăl ăl măthan,ăkh năkhó.ăCácădơnăt căVi tăNam chungătayăg ngă

s c, dành toàn tâm toàn ý đ ăđánhăđu iăquơnăxơmăl căvƠăbèăl ătayăsai,ăgiƠnh l iăquy năt ădoădơnăch ăTh iăk ănƠy,ăvìăth , h uănh ăcácănghiăl truy năth ngăc aăcácădơnăt că ăVi tăNamănóiăchung vƠăng iăGia Rai nóiăriêngăđ uăkhôngăđ căquanătơmănh ătr c Th măchíăcóănh ngăgiáătr ăv năhóaătínăng ngăc ngăvìăth

b ălưngăquên,ămaiăm t

SauăngƠyă30ăthángă4ăn mă1975,ămi năNamăđ căhoƠnătoƠnăgi iăphóng,ă đ tă

n căđ căth ngănh tăthì các giáătr ăv năhóa truy năth ngăc aăđ ngăbƠoăcácădơnă

t cănói chung, trongăđóăcóănghiăl ăth ăth năb năn căc aăng iăGiaăRaiăt iăIa Malh nh ăđ căti păthêmălu ngăsinhăkhíăm i c ngăvƠăNhƠăn cătuyên

24

truy n,ăv năđ ng,ăđ ngăbƠoăcácădơnăt căngƠyăcƠngănh năth căsơuăs căh năv ăgiáă

tr ăc aătruy năth ngăv năhóaădoăt ătiênăsángăt oăvƠătraoătruy năl iăc ngănh ătráchănhi măc aăm iăcáănhơnăvƠăc aăc ăc ngăđ ngăt căng iătrongăvi căgi ăgìnăvƠăphátăhuyănh ng diăs năv năhóaăđó.ă

Theo ngu năt ăli uămƠăchúngătôiăthuăth păđ cătrongăquáătrìnhăđi nădưăthìă

xã Ia Mlah m iăch ăđ căthƠnhăl păt ăn mă1981.ăT ăth iăđi măđóăđ nănay, n mănƠoăt iăcácăbuônătrongăxưăc ngăth căhi năcúngăth năb năn căm tăl n.ăNh ăv y,ăquáătrìnhăth căhƠnh nghiăl ăth ăth năb năn cătrongăgiaiăđo nănƠyălƠăliênăt c

Tr căđơy,ădoăh ăth ngăc ăs ăh ăt ngă ănôngăthônăcònănghèoănƠn,ănh năth căv ă

th ăgi iăxungăquanhăcònănhi uăh năch ănênăđ ngăbƠoăn iăđơyănh năth yămìnhăquáănh ăbéătr căv ătr ăbaoăla,ăcu căs ngăc aăc ngăđ ngăl ăthu căch tăch ăvƠo cácăy uăt ăt ănhiên Xu tăphátăt ănh năth căv ăt măquanătr ngăc aăn cătrongă

s năxu tănôngănghi păc ngănh ătrongăsinhăho tăhƠngăngƠy, vi căcúngăth năb nă

n căđ căđ ngăbƠoăGiaăRaiă ăIaăMlahăxácăđ nhălƠăm tăsinhăho tătínăng ngăquanătr ng nh t.ăC ngăchínhăvìăv yănghiăl ăth ăcúngăv ăth n nƠyăđ căt ăch căr tăchuăđáo,ăthuăhútăđ căs ăquanătơmăc aătoƠnăth ăc ngăđ ng

Trongă nh ngă n mă g nă đơy,ă cùngă v iă s ă phátă tri nă c aă kinhă t ,ă xưă h i,ătrìnhăđ ănh năth căc aăđ ngăbƠoăGia Rai ăIaăMlahăc ngăngƠyăm tăcaoăh n H ă

t ngăc ăs ătiênăti năv iăm ngăl iăth yăl iăhi năđ iăđ aăn căt ăh ăch aătrênănúiă

v ăt nălƠng,ăt năn ngăr yăkhi năbƠăconăngƠyăcƠngăch ăđ ngăh nătrongăvi căs ă

d ngăngu năn căt ănhiên.ăS ăl ăthu căvƠoăcácăhi năt ngăt ănhiênăvìăth ăc ngă

d nă gi mă thi u.ă Ngu nă triă th că v ă môiă tr ng s ngă v ă cácă v nă đ ă khoaă h că

th ngăth căđ căcungăc păt ănhƠătr ngăc ngănh ăt ăcácăph ngăti năthôngătină

đ iăchúngăc ngăđưăgiúpăchoătrìnhăđ ănh năth căc aăbƠăconăti năb ărõăr tăsoăv iă

tr căđơy.ăNi nătinăvƠoăth năthánhăc ngătheoăđóăd nătr nênăm ănh t.ăKhông

n măngoƠi quyălu tăđó,ăni mătinăv ăvaiătròăvƠăv ătríăc aăth năb năn cătrongăđ iă

s ngăc ngăđ ngăc aăđ ngăbƠoăGiaăRaiă ăIaăMlah c ngăd năthuyênăgi m,ăđ căbi tălƠăđ iăv iăth ăh ătr ăS ăth căhƠnhănghiăl ănƠyăvìăth ăc ngăngƠyăcƠngăh iăh t,ăm ă

25

nh tăđiătrongănh ngăn măg năđơy Khôngăth ăkhôngăk ăđ năm tătrongănh ngăkhóă

kh nătrongăquáătrìnhăth căhi nănghiăl ăth ăth năb năn căđóăchínhălƠăv năđ ăv ăkinhăphíăt ăch căl ăh i.ăNgu năkinhăphíăđ cădùngăđ ăti năhƠnhănghiăl ăđ uădoăbƠăconăđóngăgóp.ăM cădùăđưăcóănhi uăti năb ăsoăv iătr căđơyănh ngănhìnăchungă

đ iăs ngăc aăđ ngăbƠoăGiaăRaiă ăIaăMlahăv năcònăr tănhi uăkhóăkh n,ăvi căkêuă

g iăđóngăgópăc aăbanăt ăch căl ăh iăvìăth ăg păkhôngăítăkhóăkh n,ătr ăng i Bênăc nhănh ngăđi uăki năb tăl i k ătrên,ătrongăquáătrìnhăth căhƠnh, nghi l ă

th ăth năb năn căc ng cóăđ cănh ngăthu năl iăvƠ nh tăđ nh,ănghiăl ănƠyămangătínhăch tăc ngăđ ngăchínhăvìăv yănó đ căc ăc ngăđ ngăthôn, buôn cùng chung tayăth căhi n.ăM iăng iădơn đ uămang trongămìnhăni mătin nênăs ăthƠnhăkính, trangănghiêmădƠnhăchoăth năb năn cătuyăcóăm ănh tăđiănh ngăv năcònăkháăph ă

bi nătrongăc ngăđ ng,ăđ căbi tălƠă ăth ăh ănh ngăng iăl nătu i G năđơy,ăs ătr iă

d yăc aătínăng ngădơnăgianătrongăph măviătoƠnăqu căc ngăđưămangăl iănh ngănhăh ngătíchăc cătrongăni mătinăc aăđ ngăbƠoăđ iăv iăv ăth n mƠăh ăđưăkínhă

ng ngălơuăđ i.ăChínhăsáchăb oăt nănh măm căđíchăphátăhuyănh ngăgiáătr ăv năhóaătruy năth ngă ăcácăđ aăph ng,ăcácăt căng iătrongăquáătrìnhăh iănh păqu că

t ăc ngămangăl iăđi uăki năthu năl iăchoăvi c th căhƠnhăvƠăl uăgi ănghiăl ăth ă

th năb năn căc aăng iăGiaăRaiă ăIaăMlah

2.2.1.ăTrênăl nhăv cătinhăth n

Theoăquanăni măc aăc ădơnăb năđ aăTơyăNguyênănóiăchungăvƠăng iăGia Rai ăxưăIaăMlah,ăhuy năKrôngăPa,ăt nhăGiaăLaiănóiăriêng thì trongăv ătr ăcóăhaiăth ă

gi iăsongăsongăt năt iăđóălƠăth ăgi iăc aăng iăs ngă(th ăgi iăth c) vƠăth ăgi iăh ăvô.ăTh ăgi iăth călƠăcu căs ngăc aăconăng i,ăv năv tătrênătráiăđ tămƠăchúngătaăcóăth ădùngăgiácăquanăđ ăc mănh năđ c,ăcònăth ăgi iăh ăvôălƠăth ăgi iăc aăcácă

v ăth n,ămaăqu ăhayăg iăchungălƠăcácăl căl ngăsiêuănhiên,ănh ngăhoangăt ngămƠăng iătaăch ăcóăth ăc mănh năch khôngăch ngăminhărõ rang đ căs ăt năt iă

26

c aănó.ăNh ngăchínhănh ngăy uăt ăvôăhìnhăđóăl iăcóăs căm nhăthiêng liêng chi

ph iăđ i s ngătơmălinhăc aănh ngăconăng iăthu năphácănƠy.ăV iăh , không có

v ăth năcaoănh tăho căth pănh t,ămƠăm iăv ăth năđ uăcóăvaiătrò,ăv ătríăriêngătrongă

cu căs ngăc aăng iădơn,ăho căđôiăkhiăch ăđ năgi nălƠ đ căng iădơnăphơnălo iă

m tăcáchăh tăs căc mătínhăthƠnhăth năt tăvƠ th năx u.ăNh ngăv ăth năđ căxemălƠăt tăthìăđ căng iăGia Rai choălƠăt iăcao,ăcóăquy n uyătuy tăđ iămƠăg iăchungălƠă cácă Yang.ăYangă cóăth ăbană phúc hay giáng h aăxu ngă choă b tăk ă ai trong

c ngăđ ng.ăDoăđó,ăđ iăv iăng iădơnăn iăđơy,ătr căkhiălƠmăb tăc ăm tăcôngă

vi c quanătr ngănào, h ăđ uăcúngăYangăđ ăxinăđ căphùăh ăcheăch ,ăbanăchoăs ămayăm n,ăthƠnhăcôngăvƠăđ ngăth iătránhăđ cănh ngătaiă ng,ăhi măho

Trongăquáătrìnhăcúngăt ,ăcóăm tăv ăth nămƠăng iăGia Rai luôn nh căđ năđ uătiênăđóălƠă“ôngătr i”.ăTuyăđ căxemălƠăv ăth năt iăcaoănh ngătrongătơmăth căc aă

ng iăGiaăRaiă“ôngătr i” l iăkhôngătácăđ ngătr căti păđ năcu căs ngăc aăh ănh ăcác v ăth năkhác:ăth nănhƠ,ăth năr ng,ăth năb năn c.ăCácăv ăth nănƠyăđ căxemălƠăquanătr ngănh tă(sauăôngătr i),ăđ căg iălƠăth ngăđ ng th n7 Nh ngăv ăth nă

xuyên phùăh ăvƠăhi nădi nătrongăkhôngăgianătơmălinhă(nh ngăđi măth ăcúng),ă

nh tălƠ th năb năn c

Ng iă Giaă Raiă tină r ngă h ă s ngă đ că lƠă nh ă th nă b nă n c.ă V ă th nă nƠyăkhôngăch ămangăđ năphúcălƠnhămƠăcònăgiúpăxuaăđu iăm iăđi uăr iădo trongăcu că

s ng,ănh ăcóăth năphùătr ămƠ h ăcóăth ăv tăqua muônăvƠnăkhóăkh n,ătr ăng i Doăđó,ădù thu căt ngăl păhayătrìnhăđ ăhi uăbi tănƠo,ăng i dơnăn iăđơyăđ uăr tăcoiătr ngăth năb năn c.ăNi mătinăr ng th năb năn căluônă ăbênăc nh,ăcheăch ăchoăc ngăđ ng đưăxu tăhi năvƠăđ căhunăđúcăt ăhƠngăngƠnăn mătr cătrongăc ngă

đ ngăng iăGia Rai.ăXu tăphátăt ni mătinămưnhăli tăvƠăvƠoăv ătrí,ăvaiătròăc aă

7 Cóăl ătrongăcáchăg iănƠyăđưăcóăs ăti păbi năv năhoáăv iăng iăKinh.ă ăng iăKinh,ăngayăt ăn mă1472,ăvuaăLêă

Thánh Tông đưăgiaoăchoă ôngăcácăđ iăh căs Nguy năBínhăthuăth păvƠăhi uăđínhăth năph ăc aăcácăv ăth năđ că

th ătrong dơnăgianăvƠăphơnăraăthƠnhă3ălo iăd aătrênălỦăl chăvƠăcôngătr ngăc aăh :ăTh ngăđ ngăth n;ăTrungăđ ngă

th năvƠăH ăđ ngăth n

h ngăngƠy,ăngoƠiăraăcúngăth năcònăth ăhi năs ăkínhătr ngăc aăc ngăđ ng ng iă

v iăth ăgi iăsiêuănhiên

2.2.2.ăTrongăđ iăs ngăs năxu t

Nh ăđưătrìnhăbƠyă ăm că2.2.1,ăv iăm tăc ăc uăkinhăt ăch ăy uăd aăvƠoăho tă

đ ng nôngănghi p,ăđ iăs ngăc aăđ ngăbƠoăGiaăRaiă ăIaăMlahăcòn g pănhi uăkhóă

kh n,ăph ăthu cănhi uăvào đi uăki năt ănhiên Trongăs năxu tănôngănghi păthì trìnhăđ ăcanhătácăcònăl căh u,ăthôăs ,ăv iăk ăthu tăcanhătácătruy năth ng,ăch ăy u dùng nh ngăcôngăc ăcu c,ăxƠăg c,ărìu,ădao,ăg yăch căl ăchínhăvìăv yăhi uăqu ăvƠăn ngăxu tălaoăđ ngăkhôngăcao,ăkhôngăđápă ngăđ c nhuăc uăc ăb năv ăv năhoáăv tăch tăc aăđ ngăbƠo

Khôngănh ngăv y, Ia Malh còn là vùngăđ tăcó khíăh uăt ngăđ iăkh cănghi tăkhi n cho s ăphátătri năkinhăt ăv năđưăkhôngăđ căthu năl iăv ăcácăngu nătƠiănguyênăkhácăl iăcƠngătr ănênăkhóăkh năh n.ăT ăch căxưăh iăvƠăho tăđ ngăkinhăt ăăđơyălƠăt ăch căxưăh iătruy năth ng,ăkhépăkín, chínhăvìăv yămƠăkhoaăh căk ăthu tăítăcóăc ăh iăxơmănh păvào trong buôn làng Khôngănh ngăv y,ăv ăm tăỦă

th că ch ă quan,ă h uă h tă đ ngă bƠoă n i đơyă v nă ti pă t că s ă d ngă ph ngă th cătruy năth ngăl căh uăkhôngăch uăti păthuănh ngăti năb ăc aăkhoaăh căk ăthu t

H ăchoăr ng, nh ngăthiênătai,ăđ chăho mƠăh ăg păph iătrong quá trìnhăs năxu t vƠă sinhă s ngă lƠă doă th nă linhă mangă l i.ă Doă v y, m iă khiă g pă ph iă nh ngă hi nă

t ngăb tăl i nh :ăkhôăh n,ăl ăl t,ăb nhăd chầăthìăng iăGia Rai l iăti năhƠnhăcác nghiăl ăg năv iăm iăv ăth năđ căxemălƠă“ph ătrách”ăhi năt ngăđó Vi căth ăcúng th năb năn căc ngăkhôngăn măngoƠiănguyênăt că ngăx ăk ătrên.ăDoăđó, trongătơmăth căc aăng iăGiaăRaiă ăIaăMlah, cáchăduyănh tăđ ăchoăm aăthu nă