Di sản hát xoan sau vinh danh vẫn cần được chăm lo tiếp

Sở Văn hoá Thể thao và Du lịch Phú Thọ cũng đã cũng phối hợp với nhiều chuyên gia, nhạc sĩ nghiên cứu, sưu tầm biện soạn xuất bản được 4.000 đĩa CD và trên 3000 cuốn sách “Hát Xoan Phú T

Di sản hát Xoan - sau vinh danh vẫn cần được chăm lo tiếp

15:03 | 05/12/2012

Hát Xoan Phú Thọ vinh dự là 1 trong 13 di sản của cả nước được UNESCO công nhận là Di sản Văn hoá thế giới Mất rất nhiều công sức để đạt được vinh dự này, nhưng sau vinh danh còn không ít nỗi lo

Theo thống kê, Phú Thọ còn có 101 nghệ nhân hát Xoan, nhưng hiện nay chỉ còn 37 nghệ nhân có thể nhớ, truyền dạy và am hiểu về hát Xoan Đa số các cụ đều cao tuổi, trí nhớ, sức khỏe ngày càng suy giảm, giọng hát, nhịp phách không còn linh hoạt chuẩn xác Các cụ nghệ nhân tay nghề cao cũng chỉ có thể nhớ

và truyền dạy được 23/31 bài bản Xoan cổ.

Nếu như năm 2010, cả tỉnh còn 33 nghệ nhân trên 80 tuổi, thì đến nay 7 cụ đã lìa xa "cõi tạm", đem theo nhiều thể cách, bài bản mà Phú Thọ chưa kịp tổ chức để các cụ truyền dạy đầy đủ cho con cháu Còn 38 nghệ nhân có tuổi từ 60- 80 cũng không còn nhiều khả năng truyền dạy hát Xoan Bên cạnh đó, môi trường diễn xướng của hát Xoan đang bị đặt trong tình trạng “báo động đỏ”.

Theo các nhà nghiên cứu nhìn nhận, từ 1945 đến 1975 hát Xoan gần như không được thực hành và dần mai một do chiến tranh kéo dài, phần khác do nhận thức chưa đúng, chưa đầy đủ về vai trò, vị trí của hát Xoan trong đời sống cộng đồng Hiện nay, nhiều vùng hát Xoan cổ đang bị đô thị hóa, lớp trẻ ít người yêu thích hát Xoan, những nghệ nhân trẻ theo Xoan chưa thực hành được nhiều bài bản, chưa kế thừa được đầy đủ bài bản, lề lối, phong tục hát Xoan cổ.

Qua khảo sát ở địa bàn Phú Thọ và Vĩnh Phúc cho thấy có 18 xã (trong đó Phú Thọ 15 xã, Vĩnh Phúc 3 xã)

có nguồn gốc về hát Xoan, nhưng hiện nay cũng chỉ còn 4 xã ở Phú Thọ tổ chức hát Xoan vào dịp lễ Hội mùa xuân Đáng tiếc hơn, trước đây, cả 2 tỉnh Phú Thọ và Vĩnh Phúc có 31 di tích liên quan đến hát Xoan, hiện nay 15 di tích đã mất hoàn toàn, còn 2 di tích đang xuống cấp nghiêm trọng Các di tích khác mặc dù còn nhưng việc bảo tồn cũng gặp không ít khó khăn.

Sau 1 năm được vinh danh, hát Xoan Phú Thọ đã có những bước “trở mình” tích cực Tính đến năm nay

đã có 11/30 đình làng - không gian diễn xướng hát Xoan cổ được công nhận là Di tích Văn hóa cấp tỉnh, cấp quốc gia Miếu Lãi Lèn, di tích vật thể gắn với sự tích ra đời của hát Xoan bị hoang phế từ lâu đã được UBND tỉnh Phú Thọ đầu tư khôi phục với tổng kinh phí lên đến 36 tỷ đồng, hiện nay hạng mục chính công trình đã được hoàn thành.

Bên cạnh đó, đã có 13 CLB hát Xoan được thành lập ở Phú Thọ đem đến nhiều hoạt động để duy trì sức sống mới của di sản này trong đời sống đương đại Nhiều huyện, thành thị cũng đã có kế hoạch triển khai thực hiện chương trinh hành động “Bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hoá phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp”.

Sở Văn hoá Thể thao và Du lịch Phú Thọ cũng đã cũng phối hợp với nhiều chuyên gia, nhạc sĩ nghiên cứu, sưu tầm biện soạn xuất bản được 4.000 đĩa CD và trên 3000 cuốn sách “Hát Xoan Phú Thọ”; đồng thời tổ chức các lớp truyền dạy hát Xoan cho đông đảo quần chúng nhân dân tham gia; tổ chức các cuộc liên hoan tiếng hát Xoan tại các dịp lễ lớn…

UBND tỉnh đã lên nhiều kế hoạch hành động cụ thể như: Xây dựng quy chế phong tặng danh hiệu nghệ nhân hát Xoan Phú Thọ; tiến hành nghiên cứu, kiểm kê, truyền dạy hát Xoan cho đông đảo quần chúng nhân dân, đưa hát Xoan vào trong trường học; có kế hoạch đầu tư quy hoạch, bảo tồn, tôn tạo các di tích liên quan đến di sản văn hoá phi vật thể hát Xoan…/.

Các từ khóa theo tin:

Thiếu niên phường xoan Phù Đức (Phú Thọ) trình diễn tại lễ hội đền Hùng năm 2010 - Ảnh: Quốc Hội

TIN BÀI LIÊN QUAN

• Cải biên di sản để bảo vệ khẩn cấp (21/02)

• Vinh danh 26 nghệ nhân hát xoan (19/02)

• Vinh danh hát xoan Phú Thọ (10/02)

• Cấp phép ca khúc sáng tác trước 1975: Ca sĩ đợi, người nghe chờ (13/03)

• Tiếng dương cầm hát trở lại (12/03)

• Chấm dứt thời “có xin mới cấp” (12/03)

• Trấn biên cương - bản hùng ca của người lính biên ải (10/03)

“Theo báo cáo của ban thẩm định hồ sơ thông báo tại Hội nghị Ủy ban liên chính phủ họp tại Bali (từ ngày 21 đến 29-11-2011), hồ sơ hát xoan là hồ sơ duy nhất được sự đồng thuận hoàn toàn của ban thẩm định và đánh giá là hồ

sơ làm tốt nhất trên tổng số 33 hồ sơ khẩn cấp được đệ trình lần này Tổng số di sản được bảo vệ khẩn cấp được ghi nhận sáng 24-11 là 10 di sản của chín quốc gia (Việt Nam, Indonesia, Iran, Trung Quốc, Brazil, Mali, Mauritus, Mông Cổ, UAE” - bà Lý thông báo.

Từ Indonesia, tiến sĩ Lê Văn Toàn (Viện Âm nhạc) cho biết hồ sơ khoa học về di sản hát xoan đã được hội đồng UNESCO đánh giá rất cao, đáp ứng đầy đủ tiêu chí và đã được coi là một trong số những hồ sơ mẫu Hội đồng UNESCO đánh giá hát xoan là loại hình nghệ thuật truyền thống độc đáo bởi tính cổ xưa, chứa đựng nhiều giá trị văn hóa và được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế kỷ

Hát xoan (điệu hát mùa xuân) là loại hình nghệ thuật dân gian có từ rất lâu đời ở Phú Thọ Hiện ở Phú Thọ có bốn phường xoan, trong đó có ba phường xoan cổ và phường An Thái mới thành lập Thống kê của Sở Văn hóa - thể thao và du lịch Phú Thọ cho thấy hiện còn 69 nghệ nhân hát xoan (từ 60 tuổi trở lên), 49 người (từ 60 tuổi trở lên) biết hát xoan, 81 người tham gia các phường xoan, trong đó chỉ có tám nghệ nhân còn khả năng trình diễn và truyềndạy Hồ sơ hát xoan ở Phú Thọ được hoàn thành vào tháng 3-2010, đến tháng 8-2011 nhận được ý kiến đánh giá của các chuyên gia quốc tế kèm khuyến nghị UNESCO ghi nhận đề cử của Việt Nam

* Nhà nghiên cứu Đặng Hoành Loan (thành viên ban soạn thảo hồ sơ hát xoan Phú Thọ trình Unesco):

Phải nhìn thấy hát xoan ở cả ba chiều: lịch sử, văn hóa và nghệ thuật Hát xoan quý ở chỗ là sáng tạo của quákhứ, có bề dày của lịch sử văn hóa và đến nay vẫn còn sức sống trong cộng đồng Đời sống của hát xoan chính là đời sống của cộng đồng, được họ trân trọng, gìn giữ Đó là tiêu chí rất quan trọng để Unesco đánh giá và vinh danh

Giữ hát xoan không có cách nào tốt hơn là giữ nguyên dạng như hiện nay Còn chuyện phục hưng phải từ từ Nếu cứ thêm mắm, thêm muối, thêm lời, thêm từ thì chẳng còn gì là hát xoan cả Phải làm hát xoan sống như thể là hơi thở của đời sống cộng đồng Rất may cho hát xoan hơn nhiều di sản khác là có người nghe Hàng nghìn người dân ở bốn làng xoan đều yêu hát, truyền dạy cho nhau và bảo tồn hát xoan Họ còn dạy cho lớp 9-10 tuổi và các cháu hát rất hay Đôi khi, cũng phải có chút bảo thủ mới giữ được di sản

* Ông Nguyễn Khắc Xương (nhà nghiên cứu hát xoan Phú Thọ):

Hát xoan là điệu hát nghi lễ Hầu hết các làng hát xoan đều hát thờ vua Hùng Có thể nói hát xoan là hát thờ tín ngưỡng Quốc tổ Hùng Vương, cũng là biểu hiện cho tín ngưỡng thờ tổ tiên của người Việt Vì vậy, về mặt nghi lễ, đó là nghi lễ linh thiêng nhất

Hát xoan ngoài phần lễ nghi còn là tập hợp của những điệu hát trữ tình giao duyên, vừa nôm na lại vừa duyêndáng Trong lễ hội của làng xoan, sau phần lễ đều có phần vui chơi mà người phường xoan gọi là hát chơi bờigồm có hát đúm, hát đố, hát đối đáp trai gái mang dáng dấp của các bài dân ca, ví giao duyên, hát trống quân Sức sống của hát xoan chính là tổng hợp của loại hình hát lễ nghi với hát giao duyên, tồn tại lâu dài và được người già đến người trẻ yêu thích

DSVH PHI VẬT THỂ CẦN ĐƯỢC BẢO VỆ KHẨN CẤP

Hát Xoan

Hát Xoan - một loại hình nghệ thuật truyền khẩu đặc sắc, còn có tên gọi khác là Hát Lãi Lèn, Hát Đúm, Hát Thờ, Hát Cửa đình, bắt nguồn từ hình thức hát thờ các Vua Hùng ở nước ta Đến nay, Hát Xoan đã trở thành một trong những nét sinh hoạt văn hóa độc đáo ở tỉnh Phú Thọ.

Tương truyền: Một lần vào mùa xuân, ba anh em Hùng Vương đi tìm đất dựng thành, nhân lúc nghỉ chân

ở ven rừng, vua trông thấy lũ trẻ chăn trâu đùa nghịch và hát đồng dao Vua cho gọi chúng đến trò chuyện và bảo chúng hát cho nghe Nghe xong, vua truyền dạy cho lũ trẻ những điệu hát múa của người Lạc Việt trên đất Văn Lang Để tưởng nhớ ơn vua, nhân dân quanh vùng đã dựng ngôi miếu trên đất đó

để thờ vua, tục gọi là miếu Lãi Lèn Miếu ấy nay ở xã Kim Đức, thành phố Việt Trì, Phú Thọ

Từ khi có miếu Lãi Lèn, cứ đến ngày 30 tháng Chạp hằng năm, dân các làng lại làm cỗ cúng vua Từ sáng mùng 1 đến hết ngày mùng 5 tháng Giêng, dân làng tiếp tục tổ chức những canh hát nghi lễ để thờ vua - trình diễn lại những điệu hát múa được vua trao truyền, với mục đích cầu mong vua giáng phúc cho dân làng một năm an hoà Nghệ thuật Hát Xoan bắt nguồn từ đó

Xưa kia, Hát Xoan được gọi là Hát Xuân, sau từ Xuân được đổi thành từ Xoan Tương truyền, vì ở xã Hương Nha, huyện Tam Nông có đình thờ nàng Xuân, tức nữ tướng Xuân nương; ở Hương Nộn, huyện Tam Nông có đình thờ Thánh mẫu Lê Xuân Lan; ở Hữu Bổ, huyện Lâm Thao có đình thờ Thánh mẫu Xuân Dung Hàng năm, các làng mở hội đình, có lệ mời phường Hát Xuân sang hát thờ Vì Thành hoàng làng có tên là Xuân nên các phường phải đổi từ Xuân thành từ Xoan Vì vậy, có tên gọi Hát Xoan và phường Xoan Tới thế kỷ XVII, nhiều làng xã ở Phú Thọ đã dựng đình làm nơi thờ tự thánh/thần, hội họp làng xã, vui chơi hội hè Sau đó, phường Xoan phải chuyển lối trình diễn tại đền miếu sang lối trình diễn tại cửa đình Sự thay đổi này buộc các phường Xoan phải tìm ra các giải pháp nghệ thuật phù hợp để hoà nhập

và thích nghi với nơi trình diễn mới (Hát Cửa đình)

Tới thế kỷ XVIII, hầu hết làng xã ở Phú Thọ đều đã có đình Cứ đến mùa hội đình, các làng thường mời phường Xoan về hát thờ Có hiện tượng này, bởi hầu hết các đình làng ở Phú Thọ đều thờ hoặc phối thờ những nhân vật lịch sử và thần thoại có liên quan tới thời đại Hùng Vương Dân gian quan niệm, Hát Xoan do vua Hùng truyền dạy, để hát thờ tổ tông người Lạc Việt Vì vậy, đối với người dân trên đất Văn Lang thuở xưa và người dân Phú Thọ ngày nay, không có nghệ thuật hát thờ nào linh thiêng và quyến rũ

họ bằng nghệ thuật Hát Xoan

Thông thường, nghệ thuật Hát Xoan khi được trình diễn đầy đủ sẽ diễn ra theo các chặng sau: (1)- Hát Thờ - tưởng nhớ các Vua Hùng, các vị thần, những người có công với dân, với nước và tổ tiên của các dòng họ; (2)- Hát Nghi lễ - ca ngợi thiên nhiên, con người, đời sống sản xuất, sinh hoạt của cộng đồng, qua 14 làn điệu khác nhau, gọi là 14 Quả cách; (3)- Hát Hội (trong đó có Hát Giao duyên) - bày tỏ khát vọng cuộc sống, tình cảm, tình yêu nam nữ và phục vụ nhu cầu văn hóa của cộng đồng, với những làn điệu đậm chất trữ tình, vui nhộn, được thể hiện qua hình thức hát đối đáp giữa trai, gái làng sở tại và các Đào, Kép của phường Xoan… Tuy nhiên, tùy theo hoạt động hội lệ ở các địa phương, nhiều trường hợp Hát Xoan chỉ trình diễn một hoặc hai trong ba chặng hát nêu trên

Âm nhạc trong hát Xoan được cấu thành chủ yếu từ những thang 3 âm, 4 âm Giai điệu Xoan mộc mạc, tiết tấu đơn giản, giọng hát gần gũi với giọng nói Nhạc cụ trong Hát Xoan chỉ dùng một chiếc trống nhỏ, hai mặt bịt da và đôi ba cặp phách tre

Bài bản Xoan được kết hợp hài hòa giữa nhạc, thơ và giọng điệu Trong Hát Xoan còn có các điệu múa, kết hợp với việc sử dụng các đạo cụ, như quạt, phách tre, nậm rượu Lời Xoan thường được thể hiện dưới dạng thơ song thất lục bát, thất ngôn, lục bát, lục bát biến thể, bốn từ, sáu từ…

Hiện tại, trên địa bàn Phú Thọ còn bảo tồn được 31 bài Xoan và 4 phường Xoan (An Thái, Thét, Phù Đức

và Kim Đái), đều thuộc thành phố Việt Trì Đứng đầu phường Xoan là ông Trùm Trong Hát Xoan, Kép nam thường làm nhiệm vụ hát dẫn (lĩnh xướng), múa, đệm trống con, trống cái; Đào nữ thường đóng vai trò hát phỏng (hát nhắc lại), hát đối đáp, hay múa Ngoài ra, khi Phường Xoan được mời đến trình diễn

ở nơi khác, trong phần Hát Hội còn có sự tham gia của trai, gái đại diện cho cộng đồng sở tại

Với những giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học đặc sắc của loại hình nghệ thuật độc đáo này, ngày 24 tháng

11 năm 2011, Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) đã chính thức công nhận Hát Xoan Phú Thọ là di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp của nhân loại Vì vậy, việc bảo

vệ và phát huy giá trị của nghệ thuật Hát Xoan sẽ góp phần tích cực cho việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc và duy trì tính đa dạng của của văn hóa nhân loại.

Hát Xoan - Di sản văn hóa độc đáo của người Việt

Thứ Tư, 13/02/2013 08:20

Hát Xoan là một di sản văn hóa phi vật thể của vùng đất Tổ Hùng Vương Nó gắn với giai thoại của thời đại Vua Hùng dựng nước.

Theo “Truyền thuyết Hùng Vương,” hát Xoan có từ thời dựng nước với sự tích: “Ngày xưa, có

ba anh em vua Hùng đi tìm đất qua thôn Phù Đức vào buổi trưa và có nghỉ lại một khu rừng gần thôn Từ khu rừng, các vị nhìn ra bãi cỏ trước mặt thấy có đám trẻ chăn trâu vừa chơi, vừa hát, vừa đánh vật, kéo co."

Thấy vậy, Đức Thánh Cả liền bảo những người đi theo đem những bài hát mà họ biết dạy thêm cho lũ trẻ Về sau, cứ hằng năm, đến ngày 30 tháng chạp Âm lịch, dân làng phải làm bánh nẳng

để cúng vào buổi trưa và thịt bò cúng vào buổi chiều ở miếu “Lãi Lèn” để thờ Đức Thánh Cả (vì dân trong thôn đã đãi Đức Thánh Cả, hai món đó) Tới ngày mồng hai, mồng ba tháng Giêng Âm lịch thì dân Phù Đức mở hội cầu, trong hội cầu họ diễn lại cảnh hát xướng, kéo co, đánh vật ở bãi.

Lệ hàng năm phải hát xướng, cầu chúc bắt nguồn từ sự việc ấy Nên hát Xoan còn được gọi là ca Xoan, hát “Lãi Lèn.”

Trình diễn hát Xoan.

(Ảnh: Anh Tuấn/TTXVN).

Lại có một truyền thuyết khác cho rằng, vợ vua Hùng mang thai đã lâu, đã đến ngày sinh đẻ, đau bụng mãi mà không sinh được Nhưng khi nàng Quế Hoa cất tiếng hát thì vợ Vua Hùng bỗng chốc vui vẻ, hết đau bụng và sinh được ba người con trai tuấn tú khác thường Vua rất vui, truyền cho các công chúa và cung nữ đều học hát điệu hát này Lúc đó vào mùa xuân nên vua đặt tên các làn điệu múa, hát đó là hát Xoan…Chữ Xoan là từ chữ Xuân đọc trệch ra.

Có lẽ vì vậy mà các làn điệu Xoan cổ đều được bắt nguồn từ những làng cổ nằm ở địa bàn trung tâm bộ Văn Lang thời các vua Hùng dựng nước Các làng này nối nhau thành một dải, vắt từ sông Lô sang sông Thao, vòng phía trước núi Hùng - nơi có Đền Hùng, mộ Tổ - như một chuỗi ngọc trai Chỉ trừ xã Tây Cốc lùi xa về tây bắc và Tử Du, Hoàng Thượng, Hạ Chuế (nay là tỉnh Vĩnh Phúc).

Chính vì vậy, hát Xoan còn bảo lưu được nhiều yếu tố văn hóa cổ của thời đại bình minh dựng nước Những dấu tích văn hóa Văn Lang-Hùng Vương cũng được bảo lưu trong các lễ hội vùng Xoan Hầu hết các làng Xoan giữ cửa đình đều thờ các nhân vật thời Hùng Vương và các Vua Hùng.

Hát Xoan - một loại hình nghệ thuật dân tộc độc đáo

Hát Xoan, còn có tên gọi là Khúc môn đình (hát cửa đình), là lối hát thờ thần, tương truyền có từ thời các Vua Hùng Hát Xoan là một loại dân ca lễ nghi, phong tục gắn với hội mùa, thờ thành hoàng cũng như hát dặm, hát dô ở đồng bằng sông Hồng.

Hát Xoan được tổ chức vào mùa Xuân, mở đầu cho mùa hát để đón chào năm mới Các họ Xoan

ở vùng đất Tổ lần lượt hát khai xuân ở miếu đình làng xã, sau đó các họ Xoan sẽ đi hát lần lượt ở nơi khác.

Hát có trình tự, gồm ba phần: phần lễ nghi tôn giáo, phần trình diễn các quả cách và phần hát hội Hát vào thời gian nhất định: hát Xoan tổ chức vào mùa xuân Mở đầu cho mùa hát và để đón chào năm mới, các họ Xoan lần lượt khai xuân ở đình, miếu làng nhà Các phường đi hát từ ngày 5/1 Âm lịch cho đến ngày 10/3 Âm lịch (vào dịp lễ hội Đền Hùng).

Hát ở những điểm nhất định: Hát Xoan còn có tên gọi là “Khúc môn đình” (hát cửa đình) Mỗi phường Xoan giữ một số cửa đình nhất định, như một kiểu “xí phần.” Tục giữ cửa đình cũng có một ý nghĩa là tránh sự tranh chấp và dẫm chân lên nhau giữa các phường Xoan Tục giữ cửa đình đã dẫn tới tục kết nghĩa Hát Xoan giữ cửa đình và dân điạ phương kết nghĩa với nhau Tục kết nghĩa cấm ngặt trai gái hai bên (dân và họ) kết hôn với nhau.

Hát Xoan có tổ chức rất chặt chẽ: hát Xoan đòi hỏi phải tổ chức thành phường Xoan hoặc họ Xoan Thường mỗi phường Xoan có một ông trùm, bốn năm kép và từ mười hai đến mười lăm đào.

Hát có trình tự nhất định: Hát Xoan phải theo trình tự đã quy định, gồm ba phần: phần lễ nghi tôn giáo, phần trình diễn các quả cách và phần hát hội Phần lễ nghi tôn giáo: Hát Xoan có những lời chúc tụng, cầu khẩn và được trình diễn theo đúng nghi thức trước cửa đình, nói lên cảm xúc của con người trước thần linh sau đó là ca ngợi thánh thần.

Những lời ca này thường là có sẵn Đào và kép hát xen kẽ, lúc phụ hoạ lúc đuổi nhau Múa hát rộn ràng, khoẻ mạnh gây được không khí tưng bừng cho ngày hội.

Phần trình diễn các quả cách (làn điệu): nội dung các quả cách bao gồm các mặt, hoặc mô tả đời sống và sinh hoạt của các tầng lớp người đương thời ở nông thôn hoặc ca ngợi cảnh vật thiên nhiên hoặc kể truyện cổ tích xưa Mỗi quả cách thường có cấu trúc ba phần: giáo cách (mở đầu) - đưa cách (phần giữa) - kết cách (phần cuối).

Nối tiếp các quả cách thường có láy câu: “Các bạn họ ta lấy qua làn dậm là hỡi dậm nào dậm ấy cho qua” hoặc “Cách ấy cho qua, hỡi bạn chèo ta, giờ sang cách khác, giã tiệc này, ta là Đại Vương.”

Phần hát hội: phần hát này mang tính chất trữ tình, phản ánh những nội dung giao duyên, yêu đương trai gái Đây là giai đoạn ứng tác như hát ví, trống quân bao gồm các tiết mục múa, hát, dựng các hoạt cảnh, các trò chơi.

Đây cũng là phần hứng thú và sinh động nhất trong cuộc hát Xoan nói chung Nghệ thuật của hát Xoan phong phú, độc đáo nhất chính là ở giai đoạn này Giai đoạn này thường được tiến hành theo các thứ tự: hát ghẹo-giao duyên, xin hoa đố chữ, hát đúm và giã cá Giã cá hoặc mó cá được coi là tiết mục kết thúc quá trình diễn xướng của hát Xoan, có tiết tấu nhịp nhàng, khoẻ, gần với tiết tấu của bài hát lao động Điệu múa gồm mười hai đào Xoan và bốn chàng trai làng, múa hát vào lúc gần sáng trước bàn thờ thánh.

Hát Xoan - di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp

Hiện nay, toàn tỉnh Phú Thọ còn gần 70 nghệ nhân hát Xoan, có tới hơn 30 người có độ tuổi từ

80 đến 104 và chỉ có tám người có khả năng truyền dạy Tổng số người tham gia các phường Xoan có hơn 80 người thì chỉ có gần 50 người biết hát.

Các di tích diễn ra hát Xoan thì chỉ có 15/30 di tích diễn ra hát cửa đình là còn tồn tại, còn 15 di tích đã mất hoàn toàn Đa số những người yêu thích hát xoan đều đã ngoài độ tuổi 60, còn những người trẻ tuổi không mấy quan tâm đến loại hình nghệ thuật này Vì vậy việc truyền dạy hát xoan cho hế hệ trẻ đang gặp nhiều khó khăn do các nghệ nhân cao tuổi còn rất ít.

Để khắc phục và phát huy những thế mạnh của những nghệ nhân cao tuổi, Sở Văn hóa, Thể thao

và Du lịch Phú Thọ cũng đã tổ chức mời các nghệ nhân hướng dẫn, truyền dạy loại hình nghệ thuật này cho thế hệ trẻ Đồng thời, tỉnh còn gắn hát Xoan với du lịch, vừa góp phần nâng cao đời sống tinh thần, giúp đồng bào có công ăn việc làm cải thiện cuộc sống, vừa tăng thêm phần hấp dẫn đối với du khách khi đến với Phú Thọ.

Bên cạnh đó là những cuộc hội thảo, hội diễn, những băng hình về hát Xoan, những bài hát, những ca cảnh dựa trên làn điệu Xoan nhằm đưa làn điệu này tới mọi miền Tổ quốc và hơn nữa

sẽ lan tỏa xa hơn, trở thành loại sản văn hóa phi vật thể của nhân loại nếu Hát Xoan giữ được cái hồn, cái cốt lõi của chính nó.

Trước thực trạng loại hình nghệ thuật hát Xoan đang đứng trước nguy cơ ngày càng mai một, Ủy ban Nhân dân tỉnh Phú Thọ đã lập hồ sơ “Hát Xoan Phú Thọ” và được Chính phủ cho phép đệ trình lên UNESCO để tổ chức này công nhận hát Xoan là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại cần bảo vệ khẩn cấp.

Mô hình bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể mà UNESCO đề xướng là bảo tồn di sản đó trong cộng đồng Hình thức này cũng sẽ giúp cộng đồng sở hữu di sản ý thức được giá trị văn hóa của mình để gìn giữ và phát huy nó./.

Giải pháp để bảo tồn và phát triển di sản hát Xoan

Ảnh: Đinh Vũ

Căn cứ vào không gian diễn xướng, hát Xoan còn được gọi là hát cửa đình (khúc môn đình) Trong dân gian còn gọi lối hát này là hát Lãi Lèn, vì bắt nguồn từ câu hát đệm chính của Xoan: “Len là len hỡi là len " và cũng chính vì vậy mà ngôimiếu ở làng Phù Đức - nơi các phường Xoan gốc đến hát đầu năm trước khi đi hát ở các cửa đình khác gọi là miếu LãiLèn

Hát Xoan cũng như các loại hình dân ca khác, là một hiện tượng văn hóa dân gian nói chung và âm nhạc dân gian nóiriêng của người Việt ở vùng đồng bằng và trung du Bắc bộ Hát Xoan còn được gọi là dân ca nghi lễ - phong tục, có nộidung tín ngưỡng với mục đích thờ thần, cầu thần ban phát phù trợ cho dân làng tứ thời tiết lập, mưa thuận gió hòa, nhànhà no đủ, đông đàn dài lũ, nhân khang vật thịnh, quốc thái dân an Trải qua tiến trình phát triển của lịch sử, hát Xoan vẫn tồn tại và đang hiện diện với nghệ thuật đặc sắc riêng: Hát thờ VuaHùng, vợ con, tướng lĩnh và các nhân vật tiêu biểu thời đại Hùng Vương; hát trước cửa đình và hát vào mùa xuân, hát lễ

và hát đám Nét đặc sắc hơn cả của hát Xoan là khi múa có hát và ngược lại khi hát có múa trong âm vang tiếng nhạc cụchỉ là một chiếc trống da Sự hiện diện qua các biến thiên của lịch sử đó, chứng tỏ sức sống mãnh liệt và sự biến đổi theohướng thích nghi để tồn tại của hát Xoan Phú Thọ Các làng Xoan cổ, các xã, các huyện và đặc biệt là 2 tỉnh Vĩnh Phúc

và Phú Thọ thống nhất tên gọi chung là: Hát Xoan Phú Thọ.Hát Xoan là một loại hình nghệ thuật dân gian cổ truyền phát triển theo phương thức truyền khẩu, truyền ngôn, truyềnnghề có lịch sử lâu đời, có vị trí quan trọng trong đời sống văn hóa, trong tập tục cộng đồng Nguồn gốc hát Xoan đượcgắn với những câu chuyện truyền thuyết nhằm giải thích sự ra đời của nó Ở các địa phương khác nhau, sự ra đời của

Người dân vùng đất Tổ Hùng Vương luôn tự hào về sự ra đời của hát Xoan có từ thời Hùng Vương dựng nước, gắn vớihoạt động của các Vua Hùng Có lẽ vì thế mà trải qua hàng ngàn năm lịch sử, hát Xoan đã đồng hành cùng dân tộc,trường tồn trong các lễ hội, gắn với các nghi lễ - phong tục thờ vua Hùng, vợ con, tướng lĩnh và các nhân vật thời HùngVương

Hát Xoan là loại hình nghệ thuật dân gian, thuộc tầng văn hóa cổ của cộng đồng cư dân nông nghiệp làm lúa nước Hiện

nay việc nghiên cứu, sưu tầm bảo tồn và phổ biến dân ca Xoan đang gặp nhiều khó khăn: Các nghệ nhân hát Xoan - lớpbáu vật, nhân văn sống đã ở tuổi cao, già yếu nên sức khỏe, trí nhớ hạn chế; không thể đi biểu diễn trên sân khấu được.Lớp trẻ lại chưa có sự hiểu biết nên chưa yêu thích và đặc biệt hạn chế về ý thức bảo vệ giá trị di sản văn hóa hát Xoan,ảnh hưởng lớn tới việc trao truyền giữa các nghệ nhân với đương đại Mặt khác, do công tác tuyên truyền quảng bá về disản, khôi phục bảo tồn, tôn tạo các thiết chế làm cơ sở vật chất duy trì hát Xoan như: Đình, đền, miếu còn nhiều bất cập.Các phường Xoan gốc và các câu lạc bộ hát Xoan tuy đã được quan tâm củng cố về tổ chức, song đang còn quá mứckhiêm tốn về đầu tư mua sắm trang thiết bị, trang phục và đặc biệt là chính sách đầu tư hỗ trợ kinh phí để tổ chức cáclớp học hát Xoan, cũng như duy trì sinh hoạt của các câu lạc bộ hát Xoan Nếu chỉ thực hiện theo phương thức xã hộihóa sẽ không đủ mạnh để bảo tồn và phát huy giá trị di sản Từ thực tế trên, đã đến lúc Nhà nước phải sớm có “Dự ánbảo tồn và phát triển dân ca Xoan Phú Thọ” trong thời kỳ hội nhập quốc tế - hậu kỳ khi di sản văn hóa hát Xoan Phú Thọ

đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp Nên chăng nội dung của Dự án cần đề

Thứ nhất là tiếp tục điều tra, nghiên cứu, kiểm kê sự phát triển của hát Xoan Phú Thọ: Vùng Xoan gốc và vùng Xoan lantỏa; đánh giá kết quả những hoạt động của chính quyền và cộng đồng trong từng năm để bảo vệ di sản hát Xoan Thựcchất hiện nay việc bảo tồn các phường Xoan cổ, làng Xoan gốc phần nhiều ở dạng tự phát, từ lòng yêu thích chủ yếutrong truyền thống gia đình, dòng họ, do các nghệ nhân truyền lại cho lớp con cháu họ Các nghệ nhân cũng ít hoạt động

và cũng chưa có được sự chăm sóc, nuôi dưỡng, động viên về tinh thần lẫn vật chất trừ khi có nhu cầu biểu diễn phục vụcho công việc nào đó Mặt khác, phải nghiêm khắc mà nhìn nhận để thấy rằng: Cấp chính quyền quản lý đặc biệt là ở cơ

sở do chưa nhận thức được giá trị của hát Xoan, nên chưa có sự quan tâm để có những giải pháp thích hợp nhằm khôi

Thứ hai là phải tăng cường củng cố các phường Xoan gốc Cái đặc sắc của hát Xoan Phú Thọ là hiện nay vẫn tồn tại cácphường Xoan gốc (có 4 phường: Phù Đức, Kim Đới, Thét thuộc xã Kim Đức và phường An Thái thuộc xã Phượng Lâu)

có trên 80 người tham gia, trong đó có 18 cụ tuổi từ 80 trở lên, có cụ đã 102 tuổi Cần tiếp tục có sự củng cố về tổ chứccác phường Xoan sao cho các phường đều có ông trùm, có người dẫn cách, người gõ trống và các đào, kép (khoảng 20

- 25 người) Trước mắt kinh phí hoạt động do ngân sách Nhà nước tài trợ; các năm sau giảm dần ( từ năm thứ 4 trở đi),phường Xoan duy trì sự phát triển cần tạo ra nguồn thu từ biểu diễn phục vụ khách du lịch và thực hiện xã hội hóa vậnđộng lòng hảo tâm ủng hộ của các cơ quan, đơn vị và cá nhân Cùng với củng cố tổ chức các phường Xoan gốc cần đặcbiệt quan tâm tới việc khôi phục, trùng tu, tôn tạo các di tích lịch sử gốc có liên quan đến môi trường hoạt động của Xoan

để tạo lại vị thế cho hát Xoan trong lễ hội, nghi thức và phong tục Trước mắt giao cho ngành văn hóa cải tạo nhà vănhóa Việt Trì thành địa điểm thường xuyên tổ chức biểu diễn hát Xoan phục vụ khách trong các tua tuyến du lịch cũng như

Thứ ba là việc tạo môi trường cho dân ca Xoan phát triển, được lan tỏa và phát triển thực sự góp phần nâng cao đời

Thứ tư là tăng cường công tác tuyên truyền quảng bá giá trị của hát Xoan để đông đảo nhân dân nhận biết được và thực

sự có ý thức yêu thích hát Xoan Đưa hát Xoan vào trường học trong chương trình “Trường học thân thiện - học sinh tíchcực” hàng năm; dạy hát Xoan trên sóng Đài phát thanh truyền hình của tỉnh; tổ chức liên hoan; giao lưu, hội thi, hội diễn

“Hát Xoan Phú Thọ” hàng năm; nghiên cứu khôi phục đưa hát Xoan vào phần nghi lễ Giỗ Tổ Hùng Vương và coi đó làmột trong những hình thức sinh hoạt văn hóa “đặc sản” của lễ hội; tổ chức hát Xoan trong lễ hội Đền Hùng và đặc biệt là

Thứ năm là điều kiện để thực hiện bảo tồn, duy trì phát triển hát Xoan Phú Thọ Đó là việc xây dựng và ban hành cơ chếchính sách đối với nghệ nhân, với các phường Xoan gốc, với các câu lạc bộ hát Xoan và dân ca Phú Thọ và với các

Thứ sáu thành lập “Trung tâm nghiên cứu bảo tồn di sản văn hóa hát Xoan Phú Thọ” Nghiên cứu sưu tầm, kiểm kê, bảotồn di sản hát Xoan; biên soạn, xuất bản các ấn phẩm văn hóa để tuyên truyền, giới thiệu quảng bá di sản hát Xoan; tổchức biểu diễn thể nghiệm các bài bản, làn điệu hát Xoan cổ, Xoan chỉnh lý và Xoan phát triển; xây dựng những chươngtrình hát Xoan có chất lượng cao biểu diễn trên sân khấu, phục vụ hội nghị, giao lưu vùng miền và cả nước; trên sóngphát thanh truyền hình tỉnh và Trung ương góp phần quảng bá phát huy giá trị di sản văn hóa hát Xoan Phú Thọ

Phạm Bá Khiêm

HÁT XOAN Ở PHÚ THỌ (DI SẢN VĂN HÓA PHI VẬT THỂ CẦN ĐƯỢC BẢO VỆ KHẨN CẤP)

Hát Xoan còn được gọi là Khúc môn đình (hát cửa đình), là lối hát thờ thần, tương truyền có từ thời các vua Hùng Thuở xa xưa, người Văn Lang tổ chức các cuộc hát Xoan vào mùa xuân để đón chào năm mới Có 3 hình thức hát xoan: hát thờ cúng các vua Hùng và Thành hoàng làng; hát nghi lễ cầu mùa tốt tươi, cầu sức khỏe; và hát lễ hội là hình thức để nam nữ giao duyên.

Theo sử sách ghi lại thì hát Xoan đã tồn tại hơn 2.000 năm, là di sản văn hóa dân gian hết sức quý báu Trên chặng đường dài đó, loại hình nghệ thuật này đã được nhiều người có vị thế và uy tín trong xã hội, nhiều văn nhân thi sĩ nâng đỡ, tạo điều kiện cho phát triển Trong đó có phần công lao to lớn của bà Lê Thị Lan Xuân, mà phường Xoan truyền tụng như một ân nhân Để tỏ lòng biết ơn bà, các phường Xuân kiêng tên bà gọi chệch đi là hát Xoan

Các làn điệu Xoan cổ đều được bắt nguồn từ những làng cổ nằm ở địa bàn trung tâm bộ Văn Lang thời các vua Hùng dựng nước Gốc của hát Xoan ở vùng Phú Thọ, sau đó lan tỏa tới các làng quê thuộc đôi

bờ sông Lô, sông Hồng, qua cả tỉnh Vĩnh Phúc Bốn phường Xoan cổ là An Thái, Phù Đức, Kim Đới và Thét nằm ở 2 xã Kim Đức và Phương Lâu (Phú Thọ)

Ca nhạc của Xoan là ca nhạc biểu diễn với đầy đủ các dạng thức nhạc hát: hát nói, hát ngâm, ngâm thơ

và ca khúc; có đồng ca nữ, đồng ca nam, tốp ca, đối ca, hát đa thanh, hát đuổi, hát đan xen, hát có lĩnh xướng và hát đối đáp Về sắc thái âm nhạc, nhạc Xoan vừa có những giọng nghiêm trang, thong thả vừa

có những điệu dồn đuổi khỏe mạnh, lại có những giọng duyên dáng, trữ tình.

Trong hát Xoan, múa và hát luôn đi cùng và kết hợp với nhau, dùng điệu múa minh họa nội dung cho lời

ca Các tiết mục múa hát thường theo thứ tự nhất định Mở đầu là 4 tiết mục có tính nghi thức, mang nội dung khấn nguyện, chúc tụng, xen mô tả sản xuất Đây là những bài ca cổ, chủ yếu hát nói hoặc ngâm ngợi; theo thứ tự: giáo trống, giáo pháo, thơ nhang, đóng đám Tiếp theo là phần hát cách (còn gọi là quả cách) Trong phần này, ông Trùm hoặc một kép chính giở sách ngân nga 14 bài thơ nôm dài với giọng phụ họa của các cô đào đứng ở phía sau Mười bốn quả cách trong hát Xoan là những áng thơ khuyết danh với các đề tài khác nhau như: mô tả lao động, sinh hoạt ở nông thôn, ca ngợi cảnh vật thiên nhiên,

kể các tích chuyện xưa Sau phần hát cách đến các tiết mục có tính chất dân gian với nội dung đậm nét trữ tình, mang dáng dấp của các bài dân ca, ví giao duyên, hát trống quân Mỗi tiết mục nối tiếp nhau ở đây thường gắn với những động tác và đội hình múa, hoặc lối diễn mang tính chất hoạt cảnh như: hát gái, bỏ bộ, xin huê, đố huê, đố chữ, gài huê, hát đúm, đánh cá Sức sống của hát Xoan chính là ở sự kết hợp của loại hình hát lễ nghi với hát giao duyên, tồn tại lâu dài và được nhiều thế hệ yêu thích Hát Xoan có tổ chức hết sức chặt chẽ Những người đi hát Xoan thường sống cùng chòm xóm và tổ chức thành phường Đây là một tổ chức văn nghệ nghiệp dư của những người cùng làng, phần lớn có quan hệ họ hàng với nhau Người đứng đầu một phường Xoan (hay họ Xoan) gọi là ông Trùm Ông Trùm

là một người có kinh nghiệm về nghề nghiệp xã giao và viết chữ để hát dẫn một số bài dài được chép bằng văn tự Các thành viên thì gọi trai là Kép, gái là Đào Mỗi phường Xoan có khoảng 15 đến 18 người Nam mặc áo the, khăn xếp, quần trắng; nữ mặc áo năm thân, khăn mỏ quạ, áo cánh trắng, yếm điều, thắt lưng bao, dải yếm các mầu, quần lụa, đeo xà tích Những làng có người đi hát Xoan này nước nghĩa với phường Xoan và các phường Xoan cũng nước nghĩa với nhau Họ coi nhau thân thiết như anh

em, nhưng tuyệt đối đào kép Xoan không được lấy nam nữ thanh niên của làng nước nghĩa

Hát xoan hội đủ các yêu cầu cần thiết để được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại Đó là hình thức âm nhạc cổ, kết hợp được yếu tố văn hóa, lịch sử và nghệ thuật, độc đáo ở lời

ca, giai điệu và làn điệu; chứa đựng nhiều giá trị văn hóa và được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế kỷ, không bị biến mất trong đời sống hiện đại

Ngày 24/11/2011, tại Hội nghị lần thứ 6 của Ủy ban liên chính phủ về Bảo tồn Di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO tổ chức tại Bali - Indonesia, hát xoan - Phú Thọ của Việt Nam đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại

Hát Xoan di sản văn hóa Việt Nam và nhân loại

Xuất bản: 06:43, Thứ Bảy, 18/02/2012, [GMT+7]

Đăng Lên FacebookĐưa Bài Viết Lên LinkhayĐưa Bài Viết Lên Google BookmarksĐăng Lên TwitterChia SẻIn BàiViết Này

PTO- Nhân dịp đầu xuân Nhâm Thìn (2012) Nhà báo Đinh Quang Tú đã gặp gỡ và phỏng vấn đồng chí Nguyễn Doãn Khánh - Ủy viên TƯ Đảng, Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch HĐND tỉnh, Trưởng Đoàn Đại biểu Việt Nam dự Hội nghị lần thứ 6 Ủy ban Liên chính phủ của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc, gọi tắt là UNESCO tại Bali - Indonesia về việc Di sản văn hóa Hát Xoan Phú Thọ - Việt Nam được thế giới vinh danh là di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp.

Đồng chí Nguyễn Doãn Khánh trả lời phỏng vấn của phóng viên quốc tế sau

khi Hát Xoan Phú Thọ được UNESCO vinh danh Di sản văn hóa thế giới.

PV: Được biết trong suốt thời gian đoàn làm việc tại Bali, Hồ sơ Hát Xoan Phú Thọ của Việt Nam được đánh giá cao vànhận được rất nhiều sự quan tâm của bè bạn, đặc biệt là các chuyên gia về DSVH của nhiều nước trên thế giới?Đ/c Nguyễn Doãn Khánh: Đúng vậy, hồ sơ Hát Xoan Phú Thọ là hồ sơ duy nhất được sự đồng thuận hoàn toàn của Banthẩm định và có được sự thống nhất rất cao của các chuyên gia là thành viên Ủy ban liên chính phủ Bà Cécile Duvellekhẳng định: “Khả năng thành công của Việt Nam là rất lớn, bởi hát Xoan đã thỏa mãn tất cả 5 tiêu chí bắt buộc theo đánhgiá của cơ quan tư vấn khoa học, mặc dù điều kiện và phương tiện của Việt Nam để đáp ứng các tiêu chí đó còn rấtkhiêm tốn” Ngay sau khi hát Xoan được Chủ tịch Hội nghị tuyên bố công nhận là di sản văn hóa thế giới, nhiều đại biểucác quốc gia tham dự hội nghị đã đến chúc mừng, chung vui với đoàn Việt Nam Sở dĩ hát Xoan Phú Thọ được đánh giácao vì ngoài việc làm rõ ý nghĩa, tầm quan trọng, tính lịch sử, tính cộng đồng, sức sống mạnh mẽ của hát Xoan trong đờisống tinh thần của người Việt; hồ sơ còn nêu được những hình thức sáng tạo trong cách truyền dạy từ đời này qua đờikhác; cũng như các cam kết bảo tồn, phát huy giá trị di sản để hát Xoan không bị thất truyền trong đời sống hiện đại.Trong quá trình xây dựng hồ sơ, tỉnh Phú Thọ đã chủ động, tích cực tranh thủ sự ủng hộ của các đồng chí lãnh đạoĐảng, Nhà nước, Quốc hội, các Bộ, Ngành ở Trung ương, các tổ chức quốc tế, các cơ quan đại diện ngoại giao tại HàNội để tạo sự đồng thuận cao trong việc đề cử hồ sơ với UNESCO.PV: Xin đồng chí cho biết nguồn gốc của di sản văn hóa Hát Xoan Phú Thọ? Đ/c Nguyễn Doãn Khánh: Hát Xoan là sản phẩm VHDG đặc sắc của nhân dân Phú Thọ - đất Tổ Hùng Vương và dân tộcViệt Nam Hát Xoan là tên gọi khác đi (nói chệch) của hai từ hát xuân (ca xuân) tức ca xoan Hát Xoan còn gọi là hát cửađình, bao gồm ca hát, múa, ca kịch, thơ, thường được biểu diễn vào dịp đầu xuân theo tục giữ cửa đình, phổ biến ở vùngđất Phú Thọ Hát Xoan là lối hát dân ca nghi lễ - phong tục, có nội dung tín ngưỡng với mục đích thờ Vua Hùng, thờthần; ca ngợi các bậc hiền tài có công với dân, kể về cách thức sản xuất của nền văn minh lúa nước Sông Hồng, giaoduyên nam thanh, nữ tú; cầu thần ban phát cho dân làng tứ thời tiết lập, mưa thuận gió hòa, nhà nhà no đủ, nhân khang

vật thịnh, quốc thái dân an Nét đặc sắc hơn cả của hát Xoan là nghệ thuật diễn xướng dân gian, khi múa có hát vàngược lại khi hát có múa trong tiết tấu âm nhạc đơn giản là tiếng vỗ tay, tiếng nhạc cụ chỉ là một chiếc trống da Nguồngốc của hát Xoan được gắn với những câu truyện truyền thuyết lịch sử nhằm giải thích xuất xứ và ra đời của loại hìnhvăn hóa dân gian này Ở các địa phương khác nhau, sự ra đời của hát Xoan lại có thêm tình tiết bổ sung phong phú chonhững truyền thuyết đa dạng… Người dân vùng đất Tổ luôn tự hào về sự ra đời của hát Xoan có từ thời Hùng Vươngdựng nước, gắn với những hoạt động lao động sản xuất và sinh hoạt đời sống của thời đại các Vua Hùng Có lẽ vì thế

mà trải qua nhiều ngàn năm lịch sử, hát Xoan luôn đồng hành cùng dân tộc, trường tồn trong các lễ hội, gắn với các nghi

lễ - phong tục thờ Vua Hùng, vợ con, tướng lĩnh và các nhân vật thời Hùng Vương và nền văn minh Sông Hồng trên vùngđất Tổ

Trình diễn hát Xoan tại đình An Thái xã Phượng Lâu (Việt Trì) Ảnh:

31 người có độ tuổi từ 80-104 và chỉ có 8 người có khả năng truyền dạy Tổng số người mới tham gia các phường Xoanhiện là 81, trong đó có 49 người đã biết hát, múa Xoan Điều đáng lưu ý là trong số 30 di tích - không gian diễn xướngcủa nghệ thuật hát cửa đình này - mới có 13 di tích được bảo tồn, tôn tạo; còn 2 di tích đã xuống cấp, 15 di tích đã trởthành phế tích hoàn toàn Mặt khác, công tác tuyên truyền quảng bá hát Xoan còn nhiều bất cập Các phường Xoan gốc

và các câu lạc bộ hát Xoan tuy đã được quan tâm củng cố về tổ chức, song còn thiếu về trang thiết bị và đặc biệt là chínhsách đầu tư hỗ trợ kinh phí để tổ chức truyền dạy hát Xoan, cũng như duy trì sinh hoạt của các câu lạc bộ hát Xoan Đây

là những vấn đề có tính khẩn cấp đặt ra khi cần bảo vệ, phát triển hát Xoan và phấn đấu đưa hát Xoan vượt qua thửthách để trở thành di sản văn hóa đại diện của nhân loại.P.V: Để bảo tồn và phát huy giá trị khi hát Xoan đã được thế giới vinh danh là di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩncấp, trong những năm tiếp theo tỉnh Phú Thọ sẽ có chủ trương và giải pháp nào thưa đồng chí?Đ/c Nguyễn Doãn Khánh: Di sản văn hóa hát Xoan đã được thế giới vinh danh - Đây vừa là niềm vinh dự tự hào, vừa làtrách nhiệm lớn lao của Đảng bộ, chính quyền và nhân dân các dân tộc tỉnh Phú Thọ nói riêng, trách nhiệm của nhân dân

cả nước, cộng đồng Xoan và cộng đồng quốc tế nói chung trong việc tiếp tục bảo tồn và phát huy giá trị của di sản hátXoan, làm cho hát Xoan tồn tại và phát triển mãi mãi, góp phần quảng bá hình ảnh của tỉnh Phú Thọ; của đất nước vàcon người Việt Nam với bạn bè quốc tế và đưa hát Xoan ra khỏi tình trạng khẩn cấp, bảo vệ để trở thành di sản đại diệncủa nhân loại Trong những năm tới để bảo tồn và phát huy giá trị hát Xoan, tỉnh sẽ chú trọng tới việc quảng bá giới thiệugiá trị của hát Xoan với cộng đồng trong và ngoài nước Tổ chức tốt truyền dạy và phổ biến rộng rãi nghệ thuật hát Xoanđưa hát Xoan vào các trường học Khuyến khích các nghệ nhân truyền dạy cho các thế hệ trẻ Trước mắt sẽ hỗ trợ kinhphí để duy trì thường xuyên tổ chức hoạt động của 4 phường Xoan gốc: Kim Đới, Thét, Phù Đức và An Thái thuộc xã KimĐức và xã Phượng Lâu, thành phố Việt Trì Tổ chức các cuộc liên hoan, giao lưu, hội thi, hội diễn để giới thiệu Hát Xoantới đông đảo công chúng và nhân dân Lập các dự án phát triển du lịch, gắn hát Xoan với các Tour, tuyến du lịch về vớicội nguồn đất Tổ Hùng Vương; giới thiệu quảng bá hát Xoan bằng nhiều hình thức: Trên các phương tiện thông tin đạichúng; xuất bản, in ấn tài liệu; trưng bày giới thiệu Di sản Hát Xoan tại Bảo tàng Hùng Vương; mở chuyên mục dạy hátdân ca Xoan trên sóng Đài phát thanh truyền hình tỉnh; phục hồi các di tích lịch sử văn hóa tại các địa phương có hátXoan truyền thống như: Miếu Lãi Lèn, đình Kim Đái, đình Thét, đình Phù Đức (xã Kim Đức); đình An Thái (xã PhượngLâu), đình Cao Mại, đình Đông Chấn (thị trấn Lâm Thao); đình Tây Cốc (huyện Đoan Hùng) Đề xuất với Nhà nước sớm

có “Dự án bảo tồn và phát triển dân ca Xoan Phú Thọ” Nghiên cứu thành lập Trung tâm nghiên cứu, bảo tồn Di sản vănhóa Hát Xoan Phú Thọ; thành lập Quỹ hỗ trợ tài chính, kinh phí để truyền dạy, luyện tập, xuất bản các ấn phẩm văn hóa,

áp dụng công nghệ thông tin để lập cơ sở dữ liệu, bảo tồn, quảng bá hát Xoan lâu dài tới cộng đồng Đây là nhiệm vụquan trọng hàng đầu, là biện pháp thiết thực để bảo tồn, gìn giữ, phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ

Với sức sống bền bỉ, sức lan tỏa mãnh liệt và lộ trình bảo tồn cụ thể, hát Xoan sẽ mãi mãi trường tồn, không chỉ tỏa sángtrong lòng mỗi người dân nước Việt mà còn đến với bạn bè khắp năm châu Tin rằng thời gian tới, được sự quan tâm củacác ngành, các cấp, sự đồng thuận của cộng đồng, “Hát Xoan Phú Thọ” sẽ được bảo tồn và phát triển để cho Hát Xoankhông chỉ là của riêng Phú Thọ mà còn là Di sản văn hóa của cộng đồng dân tộc Việt Nam và của cả nhân loại, là nguồntài nguyên để đưa du lịch Phú Thọ trở thành khâu đột phá - ngành kinh tế mũi nhọn phát triển kinh tế - xã hội trước mắt

P.V: Xin trân trọng cảm ơn đồng chí

Đinh Quang Tú

Tin vắn:

• Thời tiết và cảnh báo ngày 07/03

• Thị trường chứng khoán ngày 07/03: Chưa dám tin vào sự phục hồi bền vững

Học để bảo tồn và phát huy Di sản Hát Xoan

thứ 6, 25/11/2011 15:37:33- chuyên mụcGiải Trí|Thời Trang|

Ngày càng có nhiều thanh thiếu niên theo học hát xoan, điều đó thể hiện sức sống giá trị Hát Xoan trong lòng người dân Phú Thọ

Vào lúc 11h10 ngày 24/11, nghệ thuật Hát Xoan của Việt Nam đã chính thức được công nhận là Di sản văn hóa phivật thể cần bảo vệ khẩn cấp của nhân loại với số phiếu đồng thuận gần như tuyệt đối Đây là phần thưởng xứngđáng ghi nhận quá trình chuẩn bị hồ sơ kỹ càng, định hướng đúng của các cấp các ngành trong việc bảo tồn và pháthuy giá trị của hát Xoan trong cộng đồng

Hát xoan hay còn gọi là hát xuân đã và luôn là món ăn tinh thần không thể thiếu trong đời sống văn hoá cộng đồngdân cư vùng đất Phú Thọ Đây là một loại hình dân ca nghi lễ và xuất phát từ phong tục và tín ngưỡng thờ cúng vuaHùng

Không ai biết chính xác nghệ nhân Lê Thị Đá năm nay bao nhiêu tuổi Người nhà thì bảo cụ đã 108 tuổi, cán bộ vănhoá thì khẳng định cụ hơn 100 tuổi, còn cụ Đá thì cũng không chắc mình là 112 hay 113 tuổi Những cụ nhớ rất rõ,năm lên 10 tuổi đã theo người nhà ra cửa đình nghe hát xoan, lớn lên đi theo học hát với các trùm phường, đến nay

cụ đã có gần 1 thế kỷ gắn bó với hát xoan

Cách đây mấy chục năm, cụ Đá cũng đã truyền lại nghệ thuật hát cho những ai muốn theo học, truyền là truyềnmiệng, dạy hát theo những gì mình biết, mình nhớ Ở tuổi này, cụ Đá cũng đã lẫn nhiều, tên con cái cũng không cònnhớ rõ lắm, nhưng giai điệu xoan, điệu hát, quả, cách cụ Đá vẫn còn thuộc nhiều lắm

Nghệ nhân Nguyễn Thị Liên, 74 tuổi, ở thôn An Thái, xã Phượng Lâu, thành phố Việt Trì, Phú Thọ cho biết, từ năm

3-4 tuổi bà đã được ra đình xem hát xoan, rồi lớn dần lên qua những câu hát “la vống, vông tầm, vông tầm, tập vông”

Bà đã theo cái nghiệp hát xoan từ đấy Học hết các bài, các quả, cách hát và rồi lấy cái việc dạy lại thế hệ trẻ tronglàng làm trọng Nhờ vậy mà hát xoan Phú Thọ đã không bị mai một đi

Bà Liên cho rằng: “Bây giờ chúng tôi đã cao tuổi, nên chúng tôi mong muốn Việt Nam nên giữ gìn bản sắc dân tộc

mà cha ông đã để lại Giá trị văn hoá này không thể để mai một được, nên cần phải lưu giữ và truyền bá cho thế hệsau thì chúng tôi rất phấn khởi”

Phú Thọ hiện nay chỉ còn 4 phường hát xoan: Phủ Đức, Thép, Kim Đới và An Thái, các phường quản lý theo cácđình trên địa bàn Phú Thọ và một số nơi ở Vĩnh Phúc Thường thì hát xoan chủ yếu được lưu giữ bằng truyền khẩunên vai trò của những nghệ nhân hát xoan, trùm phường hát xoan là vô cùng quan trọng

Gia đình bác Nguyễn Thị Lịch đã trải qua 5 đời làm trùm phường hát xoan An Thái Cái nghề làm trùm phường hát

nó như một cái nghiệp, một tình yêu giá trị văn hoá truyền thống quê hương đã được lưu truyền từ đời này qua đờikhác nên bà Lịch hiểu rất rõ ý nghĩa của việc lưu giữ hát xoan lại cho thế hệ sau

Bà Lịch nói: “Hát xoan là rất khó và truyền dạy cũng rất khó nhưng với tấm lòng đam mê của mình thì mình cũng cố

truyền lại cho các cháu, để các cháu hiểu những giá trị lịch sử của cha ông để lại… Mai đây nếu thế hệ chúng tôi có

ra đi thì vẫn còn những người yêu hát xoan và gìn giữ hát xoan Nếu được thì nên đưa hát xoan vào học đường thì

mới giữ được”

Một điều mừng là trong các đêm trình diễn hát xoan ở Phú Thọ hiện nay đã xuất hiện nhiều thanh niên trẻ theo học

hát xoan, đó là sức sống của giá trị hát xoan trong lòng người dân Phú Thọ, đồng thời cũng khẳng định những giá trịvăn hoá mà hát xoan có được cần phải được lưu giữ

Em Nguyễn Như Quỳnh, một bạn trẻ đang theo học hát xoan của phường xoan An Thái bày tỏ: “Em đã được đi theocác bà nên em cũng mê hát xoan từ thủa bé Em thấy xoan ca ngợi cảnh đẹp, tình yêu quê hương đất nước Emcũng cố gắng theo các bà, các cụ ở đây học hết các quả, cách Xoan có đặc trưng là hát mềm không nhiều giáng,thăng như hát hiện đại…”

Theo đánh giá của các chuyên gia UNESCO, bộ hồ sơ hát xoan của Việt Nam được chuẩn bị chu đáo, kỹ càng nhấttrong 36 hồ sơ của các nước đề nghị phong tặng danh hiệu lần này Đây là phần thưởng xứng đáng, khẳng định sựquan tâm chỉ đạo của chính phủ và các ban ngành chức năng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị của di sản hátXoan

Và giá trị lớn nhất của hát Xoan là đang được các thế hệ người dân Phú Thọ hát, học để bảo tồn, phát huy và gìn

giữ./

Tự M(Nguoiphutho.com) Hiện nay phục hồi hát Xoan có ý nghĩa quan trọng trong việc giáo dục ý thức của giới trẻ về bảo tồn di sản văn hoá của dân tộc Vậy bảo tồn, gìn giữ những làn điệu Xoan như thế nào?

Biểu diễn hát xoan trong chương trình "Về miền lễ hội cội nguồn dân tộc Việt Nam" năm

2011 Ảnh Phương Thanh

Trước hết, những tư liệu đã sưu tầm được phải sử dụng làm tư liệu tại bảo tàng, thư viện củatỉnh đồng thời được nhân bản làm tư liệu nghiên cứu, phổ biến Chúng ta có thể đưa hát Xoan

có chọn lọc và cải tiến vào lễ hội, đặc biệt là với những nơi từng là quê hương của hát Xoan cổtruyền Tuy là môi trường "tái sinh" nhưng nó vẫn là điều kiện thích hợp nhất để bảo tồn vàphát triển hát Xoan

Khuyến khích duy trì các phường Xoan gốc, hoạt động thường xuyên, khuyến khích tục hát giữcửa đình Tổ chức cho các nghệ nhân truyền dạy cho các lớp thanh thiếu niên của địa phương.Khuyến khích nghệ sĩ các đoàn nghệ thuật trong và ngoài tỉnh xây dựng các tác phẩm, chươngtrình tiết mục dựa trên chất liệu đề tài của hát Xoan Đây là hướng đi khó, công phu trong việcbảo tồn và phát triển nghệ thuật cổ truyền trong đó có hát Xoan

Tăng cường tuyên truyền trên các phương tiện thông tin đại chúng giới thiệu về di sản hátXoan Phú Thọ Lưu giữ, giới thiệu, quảng bá tư liệu hát xoan tại Bảo tàng HùngVương tỉnhPhú Thọ (có thể thành lập ngân hàng dữ liệu về văn hoá phi vật thể, trong đó tập trung nghiêncứu, sưu tầm về văn hoá thời đại Hùng Vương) phục vụ cho nghiên cứu và lập hồ sơ đề nghịUNESCO công nhận là di sản văn hoá thế giới

Các giải pháp để bảo tồn và phát huy di sản hát Xoan, chúng ta có thể thành lập các phườnghoặc các CLB hát Xoan Nhà nước hỗ trợ về hướng dẫn chuyên môn để duy trì bảo tồn đượchát Xoan gốc; tổ chức liên hoan, giao lưu, hội diễn thường xuyên các phường, câu lạc bộXoan; hỗ trợ trang thiết bị và một phần kinh phí để tập luyện, truyền dạy, trợ cấp thườngxuyên cho các nghệ nhân lưu giữ và truyền dạy Hình thành các tua, tuyến du lịch gắn với hátXoan và các di tích lịch sử vùng Xoan

Những nghệ nhân hát Xoan đều đã ở cái tuổi xưa nay hiếm, trong khi đó, lớp trẻ kế cận lạichưa thực mặn mà với làn điệu Xoan Bởi vậy, có một cách làm khá hay là phổ cập hoá hátXoan Các thế hệ nối tiếp nhau trên mảnh đất Phú Thọ phải hiểu biết, yêu mến vốn văn hoáquê hương mình để có trách nhiệm bảo tồn, phát huy nó Phổ cập hát Xoan có nhiều cách,nhiều hình thức Cơ bản là chọn lọc, nâng cao hát Xoan để đưa vào chương trình giáo dục-giáo dục phổ thông và chuyên nghiệp

Có như vậy, hát Xoan mới được lưu giữ, bảo tồn và phát triển

Anh Tuấn (Nguồn: www.baophutho.vn )

(Nguoiphutho.com) Truyền thuyết kể rằng: "Vợ vua Hùng Vương mang thai đã lâu, tới ngày sinh nở, đau bụng mãi mà không sinh được Có một người hầu gái bèn nói với vợ vua về nàng Quế Hoa xinh đẹp, múa giỏi, hát hay nên đón nàng về múa hát có thể làm đỡ đau và sinh nở được Vợ vua bèn cho mời nàng Quế Hoa đến Giọng hát trong vắt như chim hót, suối chảy; đôi tay uốn, chân đưa mềm mại như tơ làm cho vợ vua quên cả đau đớn và sinh nở được Vua Hùng hết sức mừng rỡ, khen ngợi nàng Quế Hoa và những lời hát thần kỳ, mới truyền cho các con gái học lấy những lời hát, điệu múa quyến rũ ấy " Và những điệu Xoan