Đổi mới dạy học lịch sử địa phương ở trường trung học cơ sở tỉnh hà giang

Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn về đổi mới dạy học bộ môn lịch sử ở nhà trường phổ thông, trên cơ sở các công trình nghiên cứu về lịch sử Hà Giang, thực tiễn giảng dạy LSĐP ở trường phổ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

NGUYỄN MINH NGUYỆT

ĐỔI MỚI DẠY HỌC LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG

Công trình được hoàn thành tại: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Trịnh Đình Tùng

TS Nguyễn Thị Bích

1

2.

Phản biện 1: PGS.TS Đỗ Hồng Thái

Phản biện 2: PGS.TS Nguyễn Đình lê

Phản biện 3: TS Nguyễn Văn Ninh

(Theo Quyết định thành lập Hội đồng chấm luận án tiến sĩ cấpTrường số / QĐ-ĐHSPHN, ngày tháng năm 2016

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Trường họp tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội vào hồi 8 giờ 30 ngày 26

tháng 5 năm 2016

Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện: Thư viện Quốc Gia, Hà Nội

hoặc Thư viện Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Bước sang thế kỷ XXI, nhân loại đang đứng trước những chuyểnbiến mạnh mẽ của xu thế toàn cầu hóa ở hầu hết các lĩnh vực của đờisống Bài học thành công từ nhiều quốc gia có nền giáo dục tiên tiến chothấy chất lượng giáo dục luôn gắn với chất lượng nguồn nhân lực và sựphát triển kinh tế, ổn định xã hội và ở mỗi giai đoạn lịch sử nhất định

Vì thế, đổi mới giáo dục hiện nay là yêu cầu cấp thiết, mang tính toàncầu

Văn kiện Đại hội XI của Đảng đã khẳng định: “Phát triển giáo dục là quốc sách hàng đầu Đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục Việt Nam theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa, xã hội hóa, dân chủ hóa

và hội nhập quốc tế” Cùng với các môn khoa học khác trong nhàtrường phổ thông, bộ môn Lịch sử (trong đó có LSĐP) có vai trò vị tríquan trọng trong giáo dục và đào tạo nguồn nhân lực trong tương lai,đáp ứng yêu cầu thực tiễn xã hội Việc đổi mới dạy học LSĐP ở phổthông hiện nay góp phần quan trọng trong đổi mới dạy học bộ môn lịch sử

Hiện nay, tại các tỉnh miền núi nước ta, trong đó có Hà Giang, vấn

đề dạy học lịch sử địa phương ở trường phổ thông còn bộc lộ nhiều bấtcập, khó khăn Do chưa có tài liệu đầy đủ và thống nhất, giáo viên cáctrường phổ thông thường tự nghiên cứu, biên soạn giáo án dựa trênnhững tài liệu sưu tầm từ nhiều nguồn khác nhau Những hạn chế vềnăng lực biên soạn tài liệu dạy học LSĐP của nhiều giáo viên đã tácđộng lớn tới hiệu quả dạy học bộ môn

Nhiệm vụ giáo dục lịch sử, đặc biệt là LSĐP tỉnh Hà Giang cầngắn liền với giáo dục thế hệ trẻ hiểu về lịch sử quê hương, biết trân trọngnhững giá trị truyền thống và rút ra những bài học trong cuộc sống hômnay; gắn với thực hiện mục tiêu chiến lược quốc gia về bảo vệ biêncương Tổ quốc; với nhiệm vụ quốc tế về bảo tồn và phát huy giá trị disản văn hóa truyền thống trên Công viên địa chất Toàn cầu Cao nguyên

đá Đồng Văn trong giai đoạn hiện nay và những năm tiếp theo, đây lànhiệm vụ rất cấp thiết và mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc

Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn về đổi mới dạy học bộ môn lịch sử

ở nhà trường phổ thông, trên cơ sở các công trình nghiên cứu về lịch sử

Hà Giang, thực tiễn giảng dạy LSĐP ở trường phổ thông nói chung và

trường THCS tỉnh Hà Giang nói riêng, chúng tôi chọn vấn đề "Đổi mới

dạy học LSĐP ở trường THCS tỉnh Hà Giang" làm luận án Tiến sỹ

chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học Lịch sử

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

2.1 Đối tượng nghiên cứu của đề tài là quá trình đổi mới dạy họcLSĐP ở trường THCS tỉnh Hà Giang

2.2 Phạm vi nghiên cứu của đề tài: chỉ tập trung vào đổi mới dạyhọc LSĐP ở trường THCS tỉnh Hà Giang, cụ thể:

- Nghiên cứu lý luận về đổi mới dạy học lịch sử ở trường phổthông nói chung, từ đó đi sâu vào nghiên cứu vấn đề đổi mới dạy họcLSĐP ở trường THCS tỉnh Hà Giang về : Mục tiêu, chương trình, nộidung, hình thức và phương pháp dạy học (PPDH)

- Điều tra thực tiễn tại một số trường THCS tỉnh Hà Giang trên 03vùng ̣: Vùng 1 (TP, thị trấn), vùng 2 (nông thôn), vùng 3 (vùng sâu,vùng xa) của tỉnh Hà Giang

- Thực nghiệm sư phạm từng phần và toàn phần trong một sốtrường THCS trên 03 vùng

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu chương trình, nội dung SGK lịch sử phổ thông; phânphối chương trình LSĐP ở một số địa phương trong nước và ở trườngTHCS tỉnh Hà Giang Qua đó đề xuất định hướng đổi mới chương trình,mục tiêu và biện pháp đổi mới nội dung, hình thức và PPDH LSĐP ởtrường THCS tỉnh Hà Giang

- Thực nghiệm sư phạm từng phần và toàn phần những biện pháp

sư phạm đề xuất; rút ra kết luận, khuyến nghị

4 Cơ sở phương pháp luận và PP nghiên cứu

4.1 Cơ sở phương pháp luận

Dựa trên cơ sở lí luận của chủ nghĩa Mác - Lê nin, tư tưởng HồChí Minh, các quan điểm đường lối của Đảng và Nhà nước ta về giáodục và giáo dục lịch sử.

4.2 Phương pháp nghiên cứu

* Nghiên cứu lý thuyết

Phân tích, tổng hợp các công trình nghiên cứu về Tâm lý học,

Giáo dục học, Giáo dục lịch sử và lịch sử có liên quan tới đề tài

Nghiên cứu nội dung chương trình Bộ môn lịch sử ở trường phổthông, xác định thời lượng dành cho LSĐP ở trường THCS; xác địnhmục tiêu, nghiên cứu tư liệu, xây dựng nội dung dạy học LSĐP; từ đó đềxuất hình thức, biện pháp sư phạm nhằm đổi mới dạy học LSĐP ởtrường THCS tỉnh Hà Giang

* Nghiên cứu thực tiễn

Điều tra thực tiễn việc dạy học LSĐP ở trường THCS tỉnh HàGiang thông qua phiếu điều tra, dự giờ, quan sát, phân tích phiếu điềutra, phỏng vấn trực tiếp, hội thảo khoa học (GV, HS, cán bộ quản lý giáodục), nhằm làm rõ bức tranh toàn cảnh về thực trạng dạy học LSĐP ởtrường THCS tỉnh Hà Giang

* Thực nghiệm sư phạm từng phần và toàn phần ở một số trườngTHCS tỉnh Hà Giang nhằm khẳng định tính khả thi của các biện pháp sưphạm đề xuất trong luận án

* Sử dụng phương pháp thống kê toán học và các thành tựu củacông nghệ thông tin trong phân tích, xử lý kết quả thực nghiệm

5 Giả thuyết khoa học

Chúng tôi cho rằng, nếu vấn đề đổi mới dạy học LSĐP ở trường

THCS tỉnh Hà Giang được thực hiện một cách hệ thống, đồng bộ, từmục tiêu, chương trình, nội dung, hình thức và PPDH, sẽ từng bước giảiquyết những bất cập, hạn chế trong dạy học LSĐP ở trường THCS tỉnh

Hà Giang, góp phần nâng cao chất lượng dạy học Bộ môn lịch sử trongnhà trường THCS tỉnh Hà Giang

- Phác hoạ bức tranh toàn cảnh về thực trạng dạy học LSĐP ởtrường THCS tỉnh Hà Giang

- Biên soạn các bài học LSĐP dùng trong nhà trường THCS tỉnh

Hà Giang

- Đề xuất một số biện pháp đổi mới hình thức tổ chức, PPDHLSĐP ở trường THCS tỉnh Hà Giang

7 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Nghiên cứu đề tài có ý nghĩa quan trọng về lí luận và thực tiễn

- Về lí luận: Góp phần làm phong phú thêm lí luận về đổi mới dạyhọc nói chung và đổi mới dạy học LSĐP nói riêng ở trường THCS tỉnh

Hà Giang

- Về thực tiễn:

Những đóng góp của luận án sẽ góp phần nâng cao nhận thức vềtầm quan trọng của LSĐP trong dạy học lịch sử đối với các cấp quản lýgiáo dục các nhà trường, GV và HS ở trường THCS tỉnh Hà Giang Từ

đó, giúp giáo viên THCS tỉnh Hà Giang biết vận dụng những vấn đề củaLSĐP vào đổi mới dạy học lịch sử ở trường THCS tỉnh Hà Giang Luận

án có thể là tài liệu tham khảo cho sinh viên, học viên cao học, nghiêncứu sinh chuyên ngành lý luận và PPDH lịch sử

8 Cấu trúc của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận

án được chia làm 4 chương

Chương 1: Tổng quan

Chương 2: Vấn đề đổi mới dạy học học LSĐP ở trường phổ thông

- Lí luận và thực tiễn

Chương 3: Đổi mới chương trình, nội dung và hình thức tổ chứcdạy học LSĐP ở trường THCS tỉnh Hà Giang

Chương 4 Đổi mới phương pháp dạy học LSĐP ở trường THCS

tỉnh Hà Giang Thực nghiệm sư phạm

Chương 1 TỔNG QUAN

Trong lĩnh vực giáo dục lịch sử nói chung, LSĐP (LSĐP) nóiriêng, vấn đề đổi mới đã được các nhà tâm lý học, giáo dục học, giáodục lịch sử trong và ngoài nước đề cập đến ở nhiều góc độ, cách tiếp cậnkhác nhau:

1.1 Các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài của các tác giả nước ngoài

1.1.1 Tài liệu giáo dục học, tâm lý học

Ở Liên Xô (trước đây), các nhà giáo dục và tâm lý học đã tiếp cận

vấn đề đổi mới nhằm nâng cao chất lượng dạy học ở nhiều góc độ khácnhau:

Bàn về PPDH và vấn đề đổi mới PPDH ở trường phổ thông, cáctác giả Đaniôp.M.A, Xcatkin M.N;M.Aleecxêep, N.V Savin ,I.F.Kharlamop , T.A.Ilina đã phân tích những dấu hiệu biểu đạt tính tíchcực của người học; tiếp cận việc đổi mới dạy học thông qua phát triểnnăng lực nhận thức cho HS gắn với mối quan hệ tâm lý học - lý luận dạyhọc - logic học

Unesco - Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hiệp

Quốc đã xuất bản nhiều ấn phẩm về phát triển giáo dục, đặc biệt đối với

các quốc gia đang phát triển Các tài liệu "Phát triển mô hình giảng dạy trong đào tạo giáo viên" (bản tiếng Anh), "Những cơ hội cho sự đổi mới

giáo dục trong và sau xung đột" của tác giả Susan Nicolai" (bản tiếng

Anh), đã cho thấy những kinh nghiệm đổi mới giáo dục: đó chính là việcxác định mục tiêu giáo dục, vai trò người thầy trong phát huy hiệu quảgiáo dục

Bộ sách "Đổi mới phương pháp dạy học" của tổ chức ASCD

-(Association for Supervision and Curriculum Development) Hoa

Kì (NXB Giáo dục Việt Nam, Hà Nội, 2011) đã cho chúng ta thêm

những phương thức tiếp cận mới về đổi mới PPDH

1.1.2 Tài liệu giáo dục lịch sử

Ở Liên Xô (trước đây), Ở Nga và châu Âu (hiện nay), rất chú

trọng vấn đề đổi mới dạy học lịch sử trong nhà trường phổ thông Cáccuốn sách về PPDH lịch sử đã tiếp cận nhiều góc nhìn về đổi mới dạyhọc bộ môn, là sự chia sẻ những cách nhìn trong dạy học lịch sử thờihiện đại, thể hiện ở sự trân trọng các ý tưởng từ người học, tầm quantrọng của thực hành, hiệu quả của phương pháp dạy học lịch sử, tínhchuyên nghiệp trong đổi mới trong dạy học…

1.1.3 Tài liệu về dạy học LSĐP

Liên Xô (trước đây) và Nước Nga (ngày nay) : Từ đầu thế kỷ

XVIII, các nhà nghiên cứu LSĐP đã cho ra đời những công trình nghiêncứu có giá trị Từ thời nước Nga Xô Viết cho tới ngày nay, giáo dụcLSĐP rất được coi trọng trong giáo dục cộng đồng và giáo dục trườnghọc

Tại Mỹ, nghiên cứu LSĐP rất được coi trọng Từ những năm

1980, LSĐP đã được đưa vào chương trình dạy học lịch sử và xã hộihọc ở tất cả các cấp học Hiện nay, các nhà nghiên cứu, giáo dục đã lập

nên những trang web riêng về LSĐP (AASLH - The American

Association for State and Local History), ở đó có thể truy cập rất nhiều

nguồn tài nguyên phục vụ cho nghiên cứu và giảng dạy LSĐP

Tại Anh, đầu thế kỷ XX, LSĐP là nội dung được khuyến khích

trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông Hiện nay, nguồn tài liệu phục vụnghiên cứu và giảng dạy LSĐP ở Anh rất phong phú, đa dạng cuốn

“Giảng dạy LSĐP” của tác giả W.B.Stephen, bản tiếng anh (W.B.Stephen (1977), “Teaching local history”, Manchester University Press), được sử

dụng như một tài liệu tham khảo rất có giá trị trong lĩnh vực dạy học

LSĐP trong nhà trường sư phạm và phổ thông tại nước Anh …

Ở Pháp, hệ thống trường học thường sử dụng nội dung giáo dục

địa phương như một phương tiện hữu ích trong việc giáo dục truyềnthống yêu nước cho thế hệ trẻ Nhiều diễn đàn trao đổi phương pháp dạyhọc LSĐP được các GV lập nên khẳng định vị trí của giáo dục lịch sửtrong việc thúc đẩy xã hội phát triển

Các hội nghị sử học Quốc tế đã bàn đến việc nghiên cứu và giảng

dạy LSĐP như hội nghị tại Cộng hòa Dân chủ Đức (năm 1979), hội nghịtại Rumani (năm 1980) Khuyến nghị của Nghị viện Châu Âu số 1283,ngày 22-1-1996 đã nhấn mạnh việc mở rộng nội dung của các chương

trình lịch sử và coi“LSĐP cũng như LSDT phải được giảng dạy, cũng như lịch sử các tộc người thiểu số” Những vấn đề về LSĐP cũng được

đề cập tại các hội nghị quốc tế

Ở Trung Quốc, Vu Hữu Tây trong giáo trình “Giáo học pháp lịch

sử” xuất bản ở Bắc Kinh năm 1988 và tái bản năm 2009, 2011, cho rằng: "LSĐP là nguồn tài nguyên quan trọng trong giảng dạy lịch sử Vì thế, việc dạy học lịch sử cần bắt đầu từ LSĐP”.

1.2 Công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài của các tác giả trong nước

1.2.1 Tài liệu tâm lý học, giáo dục học

Chúng tôi điểm qua những nghiên cứu có thể vận dụng trọng đổimới dạy học LSĐP ở trường THCS tỉnh Hà Giang như sau:

Nghiên cứu về giáo dục học của nhiều tác giả đã bàn hình thức dạyhọc cần thay đổi để nâng cao chất lượng dạy học, tiếp cận việc đổi mớiPPDH : dạy học tích cực, lấy người học làm trung tâm…

Tiếp thu và vận dụng những công trình nghiên cứu của các nhàgiáo dục học, tâm lý học trong nước về đổi mới dạy học với nhiềuhướng tiếp cận khác nhau, chúng tôi nhận thấy những biểu hiện củaphạm trù đổi mới : sự hiệu quả, tính tích cực, sự tự học, sự sáng tạo vàthay đổi

1.2.2 Tài liệu Giáo dục lịch sử (trong đó có LSĐP):

* Trong lĩnh vực Giáo dục lịch sử:

Đã có nhiều công trình nghiên cứu từ năm 1966 đến nay, manggiá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc đối với quá trình đổi mới dạy học Bộmôn lịch sử hiện nay

Các giáo trình “Phương pháp dạy học lịch sử” của xuất bản từ năm

1966, 1976, 1980, 1992, 2002, 2009, 2010 đã đặt cơ sở nền tảng những

vấn đề có tính chất lý luận và thực tiễn của phương pháp dạy học lịch sửvới tư cách là một khoa học; đi sâu phân tích những yêu cầu cơ bản đốivới một giờ học lịch sử; bài học nội khoá và cách thức tiến hành bài lịch

sử nội khoá ở trường phổ thông; các biện pháp nâng cao hiệu quả bàihọc lịch sử ở trường phổ thông, đặc biệt nhấn mạnh tới vai trò của ngườithầy trong đổi mới Hội thảo “Đổi mới phương pháp dạy học lịch sử ởtrường phổ thông” (các năm 1999, 2006, 2008, 2012); Các luận văn thạc

sĩ, luận án tiến sĩ được bộ môn phương pháp DHLS ở một số trường Đạihọc Sư phạm, đặc biệt là Đại học sư phạm Hà Nội thực hiện hàng nămđều nghiên cứu những vấn đề làm thế nào để nâng cao chất lượng dạyhọc bộ môn

Nhìn chung, các nhà nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam ởnhững mức độ nhất định đã tiếp cận tới vấn đề đổi mới dạy học, đổi mớitrong dạy học Bộ môn lịch sử, đề xuất một số giải pháp nâng cao chấtlượng dạy học lịch sử hiện nay Đây là những nguồn tư liệu quý, có ýnghĩa với tác giả trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận án

* Tài liệu LSĐP

Đã có nhiều công trình nghiên cứu về LSĐP Trong giáo trình

"Phương pháp dạy học lịch sử" của các tác giả Phan Ngọc Liên, TrầnVăn Trị, xuất bản các năm 1976, 1980, 1992, 1998, 2002, nhấn mạnhđến việc cần phải gắn công tác học tập bộ môn lịch sử trong nhà trườngvới thực tiễn xã hội

Giáo trình LSĐP, sách chuyên khảo về PPDH Bộ môn lịch sử khibàn tới các biện pháp sư phạm trong DH bộ môn thường quan tâm tớiviệc dạy học sử cần gắn với thực tiễn, chú trọng mối liên hệ giữa LSDTvới LSĐP trong DHLS Dự án Việt Bỉ về “Nâng cao chất lượng đào tạobồi dưỡng GV Tiểu học và THCS các tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam”

với cuốn "Tài liệu hướng dẫn địa phương biên soạn tài liệu nội dung

địa phương môn lịch sử" (2012) đã chỉ rõ những vấn đề lý luận về biên

soạn và dạy học LSĐP và tài liệu minh họa

Các bài viết trên các tạp chí nghiên cứu, các công trình thạc sỹ vàtiến sỹ cũng đề cập đến những khía cạnh của đổi mới dạy học LSĐP đềukhẳng định tính cấp thiết phải đưa nguồn tài liệu LSĐP vào giảng dạy

trong nhà trường Hầu hết các tỉnh trong cả nước đã biên soạn LSĐP và

đưa vào giảng dạy trong trường học Ở Hà Giang, đã có nhiều công trình

nghiên cứu về LSĐP như: "Lịch sử Đảng bộ tỉnh Hà Giang" được tái bản nhiều lần; "Văn hoá truyền thống các dân tộc Hà Giang" năm 1994; "Hà Giang thời tiền sử" năm 2000, "Hà Giang 110 năm" năm 2001, "Những sự kiện lịch sử tiêu biểu tỉnh Hà Giang" năm 2000

Những nguồn tài liệu trên rất hữu ích, nếu GV biết cách khai thác,đưa vào giảng dạy LSĐP Tuy nhiên, tình trạng thiếu thống nhất về nộidung dạy học LSĐP giữa các cấp học, đã diễn ra ở Hà Giang từ rất lâu

Vì vậy, chất lượng dạy học LSĐP còn nhiều hạn chế, giáo viên chậmđổi mới, các giờ học nội khóa được thực hiện một cách hình thức, cáchoạt động ngoại khóa LSĐP thì rất hiếm, nếu có cũng chưa đúng nghĩa

là hoạt động ngoại khóa LSĐP

1.3 Những vấn đề luận án kế thừa và cần tiếp tục giải quyết

Trên cơ sở kế thừa những thành tựu của các nhà khoa học, chúngtôi xác định những vấn đề chưa được giải quyết để đặt ra mục tiêu cầnthực hiện những nội dung nghiên cứu trong luận án:

1 Tiếp thu kết quả nghiên cứu đã đạt được và từng bước nâng cao

cơ sở lí luận của việc đổi mới dạy học LSĐP trong nhà trường phổ thông.

2 Tập trung làm rõ thực trạng dạy học LSĐP ở trường THCS tỉnh

Việc dạy học LSĐP ở nước ta đã được cụ thể hóa trong chủtrương, chính sách của Đảng và nhà nước, Hướng dẫn thực hiện chươngtrình giáo dục phổ thông trong các năm học của Bộ Giáo dục và Đàotạo Vấn đề đổi mới dạy học LSĐP ở trường THCS tỉnh Hà Giang nhằm

kế thừa và phát triển những cơ sở lý thuyết về đổi mới dạy học gắn vớithực tiễn địa phương; thể hiện ở việc đổi mới : về mục tiêu, chươngtrình, nội dung, phương pháp dạy học LSĐP; góp phần đổi mới dạy học

Bộ môn lịch sử hiện nay

Cuối cùng, cho đến thời điểm thực hiện luận án, ở Việt Nam

chúng tôi chưa thấy có một công trình nghiên cứu lịch sử mang tính

chuyên sâu và có hệ thống về “Đổi mới dạy học LSĐP ở trường THCStỉnh Hà Giang”

Luận án vừa là sự kế thừa những thành tựu nghiên cứu của các họcgiả, các nhà nghiên cứu đi trước, vừa là sự cố gắng của bản thân tác giả

luận án trong việc nghiên cứu, góp phần làm rõ vấn đề: “Đổi mới dạy học LSĐP ở trường THCS tỉnh Hà Giang”.

Chương 2 VẤN ĐỀ ĐỔI MỚI DẠY HỌC LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG

Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG - LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

2.1 Cơ sở lý luận

2.1.1 Một số khái niệm cơ bản liên quan đến đề tài

2.1.1.1 Quan niệm về LSĐP

a Địa phương: Tựu chung lại, có thể hiểu "Địa phương" là khái

niệm nhằm chỉ không gian địa lý của các vùng miền địa phương khácnhau, có ranh giới nhất định, là bộ phận cấu thành đất nước Khái niệm

"địa phương" còn được hiểu là những yếu tố thuộc phạm trù văn hóa,gắn với con người, chỉ các lĩnh vực liên quan tới đời sống của con người

ở mỗi địa phương: đơn vị hành chính, các lĩnh vực chuyên ngành, đờisống văn hóa tộc người tại các khu vực, vùng miền khác nhau

b LSĐP: Có nhiều định nghĩa khác nhau từ các nhà giáo dục

lịch sử nước ngoài và trong nước : Rogers với “Phương pháp tiếp cậnLSĐP”, W.B.Stephen trong “Dạy học LSĐP”, IAAMSS với “Dạy học

lịch sử ở trường trung học cơ sở” (IAAMSS (1975); tác giả Nguyễn

Cảnh Minh định nghĩa: “LSĐP là lịch sử của các địa phương, chẳnghạn lịch sử của làng xã, huyện, tỉnh, vùng, miền LSĐP còn bao hàm

cả lịch sử của các đơn vị sản xuất, chiến đấu, các cơ quan, xí nghiệp.Như vậy, khái niệm LSĐP như vậy rất phong phú và đa dạng cả về nộidung và thể loại

2.1.1.2 Đổi mới dạy học LSĐP

a Thế nào là đổi mới? Tiếp cận từ điển Oxford, Wikipedia, từ điển

tiếng Việt của Trung tâm ngôn ngữ Hà Nội với những khái niệm về đổimới Từ đó, chúng tôi cho rằng, nội hàm của khái niệm đổi mới bao gồmhai đặc trưng: 1 Sự thay đổi/ 2 Có tiến bộ nhiều hơn cái trước đó

b Đổi mới dạy học

Theo cách hiểu như trên về “Đổi mới”, chúng ta đã sử dụng kháiniệm đổi mới ở nhiều góc độ, nhiều khía cạnh khác nhau trong giáo dục:

Để làm rõ hơn vấn đề “Đổi mới dạy học”, chúng tôi đã tiếp cậnmột số tài liệu giáo dục của nước ngoài từ newschools.org bàn về vấn đề

đổi mới giáo dục Các bài viết của các nhà khoa học tới từ các trường đạihọc ở Mỹ cùng chung quan điểm về đổi mới dạy học Theo đó, vấn đềđổi mới dạy học được các nhà nghiên cứu giáo dục tiếp cận dựa trên 4

dấu hiệu: Sự thay đổi, sự phát triển, sự mới lạ và sự cải thiện.

Các tài liệu giáo dục trong nước bàn về đổi mới dạy học :

Thứ nhất, phạm trù "đổi mới dạy học" xưa và nay trong các tài liệu giáo dục; thứ hai, cần phân biệt giữa "Mới" và "Cũ" như thế nào? Tiếp

cận qua 2 góc nhìn về đổi mới trong kiểm tra, đánh giá và đổi mớiphương tiện dạy học hiện nay

Từ những phân tích trên, chúng tôi xin đưa ra cách hiểu về đổi mớidạy học trong tình hình hiện nay như sau:

Một là, đổi mới không có nghĩa là loại bỏ hoàn toàn cái cũ, cái truyền thống

Hai là, đổi mới mang tính sáng tạo và phát triển trên cơ sở cái cũ

Ba là, đổi mới phải có hiệu quả, có chất lượng, bởi mục tiêu của

đổi mới dạy học là để mang lại một hiệu quả, chất lượng dạy học nhấtđịnh Đổi mới mà không hiệu quả thì không gọi là mới

Như vậy, đổi mới là một phạm trù vừa mang tính kế thừa, vừamang tính sáng tạo và phát triển

c Đổi mới dạy học LSĐP

Xét về tổng thể quan niệm đổi mới dạy học hiện nay, cần bắt đầu

từ triết lý, mục tiêu giáo dục: dạy học nhằm phát triển năng lực ngườihọc, đáp ứng yêu cầu thực tiễn Từ đó xác định đổi mới chương trình,nội dung, phương pháp, hình thức dạy học và hình thức kiểm tra đánhgiá quá trình dạy học

2.1.2 Các văn bản chỉ đạo của Đảng, Nhà nước về đổi mới giáo dục

Vấn đề đổi mới giáo dục hiện nay ở nước ta được cụ thể hóathông qua các Chỉ thị, Nghị quyết của Đảng, Quốc hội, Chính phủ; Luậtgiáo dục 2005; Nghị quyết Trung ương 8 - Khóa XI của Đảng về đổimới căn bản Giáo dục và Đào tạo sau 2015 Đặc biệt, đối với việc pháttriển giáo dục vùng đông đồng bào dân tộc thiểu số, vùng khó khăn, Vìthế, việc đổi mới dạy học LSĐP là phù hợp với yêu cầu thực tiễn đặt ratrong dạy học hiện nay

2.1.3 Đặc điểm tri thức LSĐP

Tri thức lịch sử nói chung ở trường phổ thông có những đặc điểmnổi bật: tính quá khứ, tính không lặp lại, tính cụ thể, tính hệ thống và sựthống nhất giữa “sử” và “luận” LSĐP còn có những đặc điểm riêng nhưtính cụ thể, tính thực tiễn địa phương Vì vậy, đặc điểm tri thức LSĐP

thiên về dạng "ẩn", hình thành qua trải nghiệm thực tiễn nhiều hơn là trithức lịch sử nói chung.

2.1.4 Vai trò, ý nghĩa của việc đổi mới dạy học LSĐP ở trường THCS tỉnh Hà Giang

a Vai trò: LSĐP có vai trò, vị trí quan trọng trong việc nâng cao

chất lượng dạy học lịch sử ở trường phổ thông LSĐP và LSDT có mộtmối quan hệ biện chứng không thể tách rời, nằm trong cặp phạm trù "cáichung và cái riêng" Dạy học LSĐP ở trường THCS tỉnh Hà Giang đóngvai trò quan trọng trong giáo dục ý thức và tinh thần dân tộc, bảo vệ vàxây dựng biên cương phía Bắc của Tổ quốc

b Ý nghĩa

- Tri thức lịch sử Hà Giang luôn gắn liền với tiến trình phát triểncủa LSDT và lịch sử thế giới từ thời nguyên thủy đến nay Việc dạy họcLSĐP tạo nên sự thống nhất, gắn kết, hoàn thiện mục tiêu giáo dục bộmôn: LSTG, LSDT, LSĐP

- Quá trình dạy học LSĐP ở trường THCS tỉnh Hà Giang hìnhthành cho học sinh nhiều kỹ năng cần thiết, giúp hoàn thiện nhân cách

và phát triển năng lực bản thân người học Dạy học lịch sử đặc biệt làLSĐP luôn có ưu thế trong giáo dục toàn diện thế hệ trẻ, góp phần nângcao chất lượng, thực hiện mục tiêu đổi mới giáo dục bộ môn lịch sửtrong giai đoạn hiện nay

2.2 Thực tiễn dạy học LSĐP ở trường THCS tỉnh Hà Giang

2.2.1 Đặc điểm tâm lí và nhận thức của học sinh THCS miền núi

2.2.2 Điều tra khảo sát

2.2.2.1 Địa điểm, thời gian

Chúng tôi tiến hành khảo sát, điều tra một số trường THCS trên địabàn tỉnh Hà Giang theo 3 vùng Kết quả thu được giúp chúng tôi hiểu rõ về

thực trạng dạy học LSĐP và việc xác định mục tiêu đổi mới dạy học LSĐP ởtrường THCS tỉnh Hà Giang.

2.2.2.2 Đối tượng, qui mô khảo sát : GV giảng dạy lịch sử, học

sinh THCS trên địa bàn tỉnh Hà Giang Chúng tôi tiến hành khảo sát, điều tratrên bình diện toàn tỉnh Hà Giang, chia làm 03 vùng Tổng số GV khảo sát là: 99, tổng số HS khảo sát là : 1320

2.2.2.3 Kế hoạch và nội dung điều tra, khảo sát

- Soạn phiếu điều tra, khảo sát GV, HS, tiếp xúc, phỏng vấn và phát

phiếu điều tra, khảo sát

- Tiếp cận chương trình dạy học bộ môn lịch sử của Sở GD & ĐT HàGiang và một số tỉnh thành trong cả nước trong các năm học (2008 - 2009,

2009 - 2010, 2010 - 2011); xác định các nhóm tiêu chí về nội dung khảo sátthể hiện trong phiếu điều tra, khảo sát GV và HS

2.2.2.4 Kết quả điều tra, khảo sát

* Về phân phối chương trình dạy học LSĐP

Còn nhiều bất cập, hạn chế: kết quả khảo sát trong 3 năm học (2008

-2009, 2009 - 2010, 2010 - 2011) về phần LSĐP:

(1) Chưa chú ý tới tính thống nhất, mối liên hệ LSĐP - LSDT - LSTG,

thể hiện ở sự phân bố chủ đề tiết học ở cả 4 lớp: 6, 7, 8, 9

(2) Chủ đề dạy học trùng lặp ở lớp 7 và lớp 9 (Đảng bộ và ND các dân

tộc Hà Giang trong công cuộc đổi mới đất nước)

(3) Việc bố trí tiết LSĐP sau bài ôn tập và làm bài tập lịch sử cho thấy

nội dung LSĐP ít được coi trọng ngay trong chương trình qui định

(4) Số tiết LSĐP bố trí còn thiếu so với qui định

(5) Chương trình chưa chú ý tới hình thức tổ chức ngoại khóa LSĐP

* Kết quả điều tra GV

Thứ nhất, nhận thức của GV về vai trò của LSĐP và vấn đề đổi mới dạy học bộ môn lịch sử ở trường THCS hiện nay: Các GV đều xác định rõ

vai trò quan trọng, ý nghĩa của việc dạy học LSĐP trong DHLS ở trườngTHCS

Thứ hai, điều kiện và mức độ thực hiện việc dạy học LSĐP của GV Thứ ba, những điều kiện cần thiết để đổi mới dạy học LSĐP ở trường THCS tỉnh Hà Giang: Xắp xếp lại phân phối chương trình dạy học, phần