Bài giảng quy trình vận hành một trang trại nuôi cá biển quy mô công nghiệp (tài liệu tập huấn cho cán bộ quản lý trang trại) phần 2 TS lê xuân

Cá được chuyển sang lồng nuôi khác hoặc được chuyển qua túi lưới mới sau khi được phân cỡ, hoặc trong trường hợp lồng nuôi được cần được vệ sinh, khắc phục sự cố.. Có 3 phương pháp chủ y

59

BÀI V: KIỂM TRA, LẮP ĐẶT BẢO TRÌ VÀ VẬN HÀNH HỆ THỐNG

1 Kiểm tra lưới lồng nuôi và lưới bảo vệ

1.1 Nguyên nhân rách lưới

Lưới lồng nuôi cá và lưới bảo vệ do các nguyên nhân sau:

- Rách cơ học do lưới cũ, lưới bị chuột, dán… cắn từ trên kho không được kiểm tra kỹ -Sinh vật bám (hàu, hà, sun, rong rêu…) bám là tăng trọng lượng lưới quá sức chịu tải -Do cá dữ: cá kiếm đuổi bắt mồi đâm thủng, cá nóc ăn thức ăn thừa đang bám vào lưới

1.2 Giải pháp

- Có hồ sơ theo dõi từng túi lưới, kho bảo quản lưới cần khô ráo, không có chuột, dán hay côn trùng cắn rách lưới

- Kiểm tra kỹ túi lưới trước khi gắn vào khung lồng

- Hàng ngày lặn kiểm tra 2 túi lưới nếu miếng rách nhỏ có thể vá tại chỗ, túi lưới có

những miếng rách lớn, phải thay túi lưới mới

Hình 5 1: Cá kiếm và cá nóc là địch hại làm rách lưới lồng nuôi

61

Cá chết được thu gom và đưa vào bờ để tiêu huỷ tránh làm ô nhiễm môi trường vùng nuôi hoặc lây lan mầm bệnh, ảnh hưởng sang các lồng nuôi, vùng nuôi khác

3 Kiểm tra định vị lồng nuôi

Việc kiểm tra định vị lồng nuôi cũng được tiến hành hàng ngày hoặc 3-5 ngày/lần, nhằm bảo đảm lồng nuôi không bị lệch so với vị trí đã cố định, ảnh hưởng đến cả hệ thống lồng nuôi Cần tiến hành kiểm tra vị trí các điểm nối dây vào phao, neo và lồng

4 Kiểm tra, bảo dưỡng và vệ sinh lồng

Kiểm tra, loại bỏ chất bẩn, vật bám:

Định kỳ tuần/lần kiểm tra toàn bộ lồng gồm cấu trúc khung lồng, túi lưới, hệ thống dây phao, dây neo, neo… để phát hiện kịp thời các sự cố có thể xẩy ra và có biện pháp khắc phục kịp thời

Vệ sinh lồng sẽ tăng cường lưu thông nước giữa môi trường trong lồng và ngoài vùng nuôi, bổ sung hàm lượng oxy, tạo môi trường tốt cho cá sinh trưởng, Ngoài ra, việc vệ sinh, gia cố các thiết bị, phụ kiện lồng làm cho lồng nhẹ, giảm bớt áp lực lên hệ thống dây, phao và neo lồng, bảo đảm an toàn cho lồng

Kiểm tra khung lồng:

Hình 5 5: Vệ sinh khung lồng, loại bỏ sinh vật bám

62

Kiểm tra phao, dây và neo lồng

Hình 5 6: Kiểm tra phao, dây, neo và lưới lồng nuôi

5 Thay túi lưới lồng nuôi

Ngoài việc lưới lồng bị rách do các sự cố kể trên, các vật bám (rong, tảo, các loài động vật thân mềm…) bám trên bề mặt lưới làm cản trở sự lưu thông nước giữa môi trường trong và ngoài lồng Các vật bám còn làm cho lưới nặng hơn, dễ bị rách hoặc gây chìm lồng Cần định kỳ 3-4 tuần/lần (tùy diều kiện cụ thể) thay túi lưới mới vừa đảm bảo anh toàn cho túi lưới và tạo sự lưu thông nước giữa môi trường trong và ngoài lồng nuôi Trước khi thay túi lưới cần chuyển cá sang túi mới

Hình 5 7: Lưới lồng bị sinh vật bám trên bề mặt

63

Hình 5 8: Thay lưới và giặt túi lưới

6 Chuyển cá sang lồng nuôi mới

Hình 5 9: Thay lưới và chuyển cá sang lưới lồng mới

Cá được chuyển sang lồng nuôi khác hoặc được chuyển qua túi lưới mới sau khi được phân cỡ, hoặc trong trường hợp lồng nuôi được cần được vệ sinh, khắc phục sự cố

Có 3 phương pháp chủ yếu để chuyển cá sang túi lưới hoặc lồng nuôi mới như mô tả bằng các hình dưới đây: (1) thay túi lưới trực tiếp tại lồng (Hình 5.9): khoảng ½ túi lưới được gắn vào khung lồng, 2/ túi còn lại được nối với túi lưới cũ, sau đó cho cá sang túi lưới mới; (2) cá được bắt bằng vợt rồi bỏ vào dụng cụ vận chuyển (thùng/lồng nhỏ-platform) chuyển tới lồng mới (Hình 5.9A); và (3) cá được đưa vào túi lưới lớn rồi chuyển túi lưới này sang lồng nuôi mới (Hình 5.9B)

64

Hình 5 10: Vận chuyển cá bằng Platform (A) và bằng túi lưới (B)

7 Giám sát môi trường vùng nuôi

Hàng ngày cần ghi chép tất cả các yếu tố môi trường chủ yếu và những diễn biến bất thường trong quá trình nuôi Hoạt động này sẽ giúp cho người nuôi có thêm kinh nghiệm, thông tin để xử lý hoặc cảnh báo những rủi ro có thể xảy ra đối với trang trại nuôi

8 Bảo vệ hệ thống lồng nuôi

Hình 5 11: Hệ thống phao cảnh báo vùng nuôi

Việc trông coi, bảo vệ vùng nuôi, trang trại nuôi là việc làm thường xuyên, đòi hỏi phải được tổ chức tốt về con người và trang thiết bị Vùng nuôi phải được xác định bằng hệ thống phao cảnh báo (Hình 5.11), hạn chế sự xâm nhập của tàu lạ, thuyến đánh cá của ngư dân… vào khu vực nuôi Cần có người thường trực ở khu vực nuôi để kịp thời xử lý các tình huống bất thường đối với lồng nuôi, cá nuôi và các thiết bị, phương tiện chuyên dùng khác

B

A

65

BÀI VI: THU HOẠCH VÀ XỬ LÝ SAU THU HOẠCH

1 Thời gian thu hoạch

1.1 Tiếp thị và thông tin thị trường

Đối với các trang trại nuôi cá biển công nghiệp, công tác tiếp thị cần phải dược

ưu tiên hàng đầu và được triển khi ngay trước khi vào vụ nuôi Tốt nhất cần lập kế

hoạch về đối tượng nuôi, sản lượng, trên cơ sở các hợp đồng tiêu thụ sản phẩm đã được ký kết hoặc các cam kết ban đầu Hiện nay, cá biển nuôi đạt cỡ thương phẩm chủ yếu mới được xuất khẩu theo con đường tiểu ngạch sang Trung Quốc; một số ít (của các doanh nghiệp Na uy, Đài Loan, Nga…) xuất theo con đường chính ngạch; sản lượng khá lớn được tiêu thụ ở thị trường trong nước (các nhà hàng, khu du lịch, siêu thị và ở chợ) Một hướng thị trường khác chưa được tìm hiểu, khai thác nhưng nhất định phải khai thác đó là xuất khẩu các sản phẩm chế biến giá trị gia tăng hay đông lạnh nguyên con Cần có sự hợp tác giữa các trại nuôi công nghiệp với các các Doanh nghiệp chế biến thủy sản xuất khẩu trong nước thì mới khai thác và ổn định được thị trường này, các trại nuôi công nghiệp mới có thể phát triển qui mô và sản lượng bền vững

Hoạt động tìm hiểu thông tin thị trường, tiếp thị sản phẩm cá biển còn hạn chế, được đảm nhận bởi các doanh nghiệp lớn Các hộ nuôi quy mô nhỏ, việc tiêu thụ sản phẩm đang còn phụ thuộc vào thương lái Đặc điểm chung của thị trường nhỏ lẻ Việt Nam hienejnay là thương lái, trung gian ăn lãi nhiều hơn người nuôi Đôi khi ế hang cháy hàng là do thương lái đạo diễn, người nuôi có khi lỗ mà thương lái vẫn thu lãi lớn Đây là nguyên nhân quan trọng kìm hãm sự phát triển của nuôi cá biển và các ngành nông nghiệp của Việt Nam hiện nay Nếu không có giải pháp từng bước hạn chế, khắc phục vấn đề này thì khó có thể phát triển nuôi cá biển qui mô công nghiệp Trên cơ sở nhu cầu của thị trường (đối tượng, cỡ thu hoạch, thời gian, sản lượng ) qua Hợp đồng đã ký, người quản lý trang trại lập kế hoạch nuôi (giống, thức

ăn, thời gian, nhân lực….) và kế hoạch thu hoạch sản phẩm Nuôi cá biển đầu tư lớn, giá trị lớn và đòi hỏi ngặt nghèo về thời gian nuôi, thời gian thu hoạch, cần cố gắng hạn chế tối đa sự bị động thị trường

1.2 Cỡ cá thu hoạch

66

Tuỳ theo loài cá nuôi và thị trường tiêu thụ để quyết định cỡ thương phẩm thu hoạch

phù hợp Cỡ cá thương phẩm khác nhau tùy đối tượng nuôi và tùy sản phẩm tiêu thụ là

cá sống, cá đông nguyên con hay chế biến phi-lê v Bảng 7 giới thiệu cỡ cá thương phẩm cho sản phẩm tiêu thụ là cá sống

Bảng 6 1: Cỡ thương phẩm của một số loài cá nuôi

1.3 Thời điểm thu hoạch

- Với sản phẩm cá sống: Nhu cầu tiêu thụ cá biển thường lớn vào dịp cuối năm, Giáng

sinh và năm mới Đây là thời điểm tốt để thu hoạch phục vụ nhu cầu xuất khẩu tiểu ngạch sang Trung Quốc, Hồng kong Với thị trường trong nước, vào mùa Hè (mùa du lịch) và cuối năm nhu cầu tiêu thụ cao hơn so với các thời điểm khác, nên cần tính toán để thu hoạch sản phẩm Việc xác định thời điểm thu hoạch cá ở miền Bắc thường khó hơn do phụ thuộc vào thời tiết, khí hậu: mùa Đông lạnh và mùa hè mưa lũ

- Sản phẩm theo các Hợp đồng chế biến, xuất khẩu: Đây mới là sản phẩm mà các trại

nuôi cá công nghiệp cần quan tâm đầu tư Cỡ thương phẩm cho những sản phẩm đáp ứng nhu cầu này tùy thuộc vào thị trường, đối tượng và sản phẩm xuất khẩu (chế biến sản phẩm giá trị gia tăng, đông nguyên con hay phi- lê…)

67

2.1 Thu tỉa

Là hình thức thu hoạch cá có lựa chọn theo yêu cầu của người mua hoặc cỡ cá phù hợp theo yêu cầu thị trường Cá có thể được giữ sống hoặc bảo quản đông lạnh trước khi chuyển đến nơi tiêu thụ Hình thức thu hoạch này chủ yếu đối với sản phẩm tiêu thụ là

cá tươi sống

2.2 Thu toàn bộ

Là hình thức thu toàn bộ cá trong lồng: cá đồng đều về kích cỡ, khối lượng cá được tiêu thụ lớn Cá sau khi thu hoạch sẽ vận chuyển cá sống, hoặc chuyển dưới dạng được bảo quản đông lạnh đến nơi chế biến, tiêu thụ

3 Xử lý sau thu hoạch(sơ chế, bảo quản sau thu hoạch)

3.1 Sơ chế cá sau thu hoạch

Sau khi thu hoạch, tuỳ vào nhu cầu thị trường tiêu thụ, cá được xử lý, bảo quản phù hợp với 3 hình thức:

- Giữ cá sống bằng cách sử dụng tàu thông thuỷ hoặc giữ ở lồng riêng chờ vận chuyển đến nơi tiêu thụ

- Xử lý, bảo quản lạnh đông sâu ở nhiệt độ âm 500C sau đó chuyển bằng xe lạnh chuyên dụng

- Đối với nơi tiêu thụ gần với vùng nuôi và người mua cần sử dụng sản phẩm tức thì, cần giết cá, cắt cho chảy máu tại chỗ, có thể tách lấy nội tạng, bỏ mang… ướp đá chuyển tới nơi tiêu thụ, Hình thức thu hoạch này nhằm mục đích giữ được chất lượng thịt cá tươi, hấp dẫn hơn cho người tiêu dùng

3.2 Vận chuyển đến nhà máy chế biến, sân bay hoặc nhà phân phối

Cá sau khi thu hoạch sẽ chuyển tới nơi chế biến, tiêu thụ dưới các hình thức: tươi sống, nguyên con hay cắt bỏ đầu, nội tạng Với hình thức giữ cá sống thì vận chuyển bằng ô tô chuyên dụng, tàu thông thủy; với hình thức còn lại thì chuyển bằng xe lạnh chuyên dụng đến địa điểm theo yêu cầu của người mua

3.3 Chất lượng

68

Ưu việt của cá nuôi là chất lượng sản phẩm: giá trị cao, đồng đều và tươi, sống Quá trình nuôi đã có được sản phẩm cá thương phẩm đạt chất lượng nhưng các yếu tố sau cũng sẽ có vai trò quan trọng quyết định chất lượng, dẫn đến giá bán sản phẩm:

- Phương pháp thu hoạch đảm bảo nhanh, gọn, không gây xây xát

-Trang thiết bị, nhân lực, phương tiện vận chuyển và các vấn đề liên quan (thời tiết khi thu hoạch, bến bãi, cầu cảng, phương án giao nhận…) đã chuẩn bị tốt trước khi thu hoạch cá

69

BÀI VII: CÁC HOẠT ĐỘNG HẬU CẦN TRÊN BỜ

1 Quản lý lưới lồng

1.1 Vệ sinh, làm sạch túi lưới

Túi lưới sau khi được chuyển về từ lồng nuôi, được vệ sinh loại bỏ các sinh vật bám và giặt bằng máy bơm nước áp lực vòi phun lớn, làm khô… trước khi kiểm tra để sửa chữa, gia cố, phục vụ cho việc thay thế lần sau

1.2 Sửa chữa túi lưới

Sau khi được loại bỏ sinh vật bám, giặt sạch, làm khô, túi lưới được kiểm tra kỹ, tìm kiếm những chỗ rách, hỏng để sửa chữa Việc kiểm tra được tiến hành trên từng mắt lưới, đường chỉ khâu lưới… Với những vết hỏng nhỏ, sẽ vá bằng chỉ thông thường; với những lỗ thủng lớn, kết hợp xem xét hồ sơ túi lưới để thay thế bằng những tấm lưới mới cùng chất liệu hoặc thay toàn bộ thân lưới mới

1.3 Kiểm tra độ chắc, an toàn của lưới

Trước khi sử dụng, túi lưới cần được kiểm tra lại độ an toàn, chắc chắn thông qua quan sát và các thông tin lưu trữ tại hồ sơ, sau đó mới lắp vào khung lồng

Hình 7 1: Kiểm tra an toàn lưới và vá lưới

1.4 Bảo quản lưới

Lưới sau khi kiểm tra, khắc phục sự cố, được làm khô và cất giữ ở kho Kho giữ lưới phải kín, tránh được chuột và các động vật gặm nhấm khác, nhưng phải thoáng không ẩm mốc Không giữ lưới trực tiếp trên sàn nhà dễ gây ẩm mốc

1.5 Ghi chép, đánh số lưới, ngày sử dụng hoặc lưu giữ:

70

Túi lưới được phân theo cỡ, kích thước và lập hồ sơ đánh số để thuận tiện trong việc ghi chép, theo dõi thời gian, tình trạng sử dụng và sửa chữa Thông tin ghi chép thể hiện thời gian sử dụng lưới (ngoài thực địa, lưu kho) và số lần khắc phục sự cố, vị trí phát sinh sự cố để theo dõi bảo đảm tính an toàn của lồng cá nuôi Các dữ kiện cần ghi chép như sau:

- Hiện trạng khi bảo quản

2 Bảo quản lưu giữ thức ăn, trang thiết bị

2.1 Thức ăn

Thức ăn cho cá có thể vận chuyển về từng đợt Số lượng mỗi đợt không nên quá lượng sử dụng 30 ngày(trừ mùa mưa bão và những biến cố có thể làm giám đoạn sản xuất của nhà máy) Khi nhận thức ăn từ nhà máy cần xem xét kỹ số lô sản xuất, ngày sản xuất, thành phần, cỡ viên… Thức ăn cho cá được bảo quản ở kho khô ráo, không

có chuột, gián và côn trùng khác, nhiệt độ bảo quản tốt nhất -80C để thức ăn không bị

ẩm mốc, biến tính Chỉ xuất kho lượng thức ăn cho cá vừa đủ mỗi ngày, lượng thức ăn thừa trong ngày được bảo quản nơi râm mát (nếu lượng dư ít và không trả trở lại kho được) Thức ăn cũng không được để chung với xăng dầu, hóa chất và các chất độc hại, vật tư khác

2.2 Bảo quản, lưu giữ trang thiết bị

Các dụng cụ, vật tư, thiết bị phục vụ trang trại nuôi phải được bảo quản, lưu giữ trong môi trường an toàn, vệ sinh và có sắp xếp ngăn nắp trong kho Tàu thuyền vận chuyển phải có nơi neo đỗ an toàn, có sổ hành trình và sổ ghi chép tình trạng kỹ thuật, sửa chữa…Kiểm tra dụng cụ, vật tư thiết bị trước và sau khi lưu giữ để bảo đảm an toàn khi chúng được sử dụng

71

3 Hội thảo

Hội thảo, hội nghị, hội ý giao ban… trong trang trại cần được tiến hành hàng ngày, hàng tuần, hàng tháng tùy tính chất công việc để trao đổi thông tin, chia sẻ kinh nghiệm với nhau trong quá trình làm việc giữa cán bộ quản lý và công nhân kỹ thuật, bảo đảm tất cả công việc/ngày/tháng/vụ nuôi… không bị bỏ sót, không bị thụ động Người cán bộ quản lý cần phải sâu sát tất cả các mắt xích hoạt động của trang trại, kế hoạch hoạt động, con giống, thức ăn, vật tư cần thiết cho mỗi giai đoạn, mỗi thời gian trong ngày, trong tháng Cán bộ quản lý phải nhanh nhạy về thị trường, có năng lực quản lý điều hành công việc và nhân lực trên bờ, dưới biển; nắm được năng lực của từng nhân viên để bố trí công việc hợp lý; sở thích, hoàn cảnh, tính tình… để quản lý tốt và phát huy tính tự chủ, tự giác, độc lập công việc của mỗi người

72

BÀI VIII LƯU GIỮ HỒ SƠ

1 Báo cáo kiểm tra lưới, phao, khung lồng, neo, dây…

1.1 Hồ sơ ghi chép công việc hàng ngày

Hàng ngày ghi chép đơn giản tình hình chung: hiện trạng lưới lồng, phao, neo,dây từ các lồng trong trang trại

Các thông tin cần ghi chép:

Các công việc thực hiện hàng ngày;

Các sự cố đã xảy ra đối với cá và hệ thống lồng nuôi;

Tình trạng lồng bè: đánh số, thời gian sử dụng, thời gian bảo dưỡng

1.2 Hồ sơ ghi chép công việc theo lịch trình

Ghi chép các công việc thông thường, bắt buộc phải làm một cách tuần tự theo thời gian (bản nhắc nhở công việc) để công nhân làm và tự đánh giá kết quả đạt được một cách có hệ thống; đánh giá, nhận xét những tồn tại hoặc vấn đề khó khăn nảy sinh Công nhân kỹ thuật, người thực hiện công việc được phân công chỉ thực hiện theo các bước công việc đã thống nhất và có những ghi nhận, báo cáo công việc mình đã làm Ghi chép các hoạt động, nhằm mục đích:

Đúc rút kinh nghiệm;

Hoạch toán kinh tế sản xuất, làm cơ sở tính hiệu quả đầu tư

Các thông tin cần ghi chép:

Tình hình sử dụng thức ăn của cá: lượng thức ăn, chất lượng thức ăn;

Hoạt động của cá: bơi, bắt mồi, tụ đàn…;

Tăng trưởng, tình trạng sức khỏe của cá;

73

Các hoạt động và chi phí khác

Bảng 8 1: Công việc cần thực hiện trong ngày

Ví dụ: Mã lồng 2A

A

- túi lưới chính

- dây giềng

- đáy túi lưới

- dây/điểm nối túi

- điểm nối giữa túi

lưới với khung

lồng