Khảo cứu việc dịch trạng từ tiếng anh sang tiếng việt (qua tác phẩm harry potter)

Đối với người học, để sử dụng ngôn ngữ một cách vững chắc, thì cần có những hiểu biết nhất định về hệ thống, quy tắc, hoạt động ngữ pháp của các từ loại, quy tắc về kết hợp từ và vị trí

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN

-o0o -VÕ TÚ PHƯƠNG

KHẢO CỨU VIỆC DỊCH TRẠNG TỪ TIẾNG ANH SANG TIẾNG VIỆT

(QUA TÁC PHẨM HARRY POTTER)

(CHÍNH VĂN)

Mã số: 62.22.01.10 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – 2012

Mã số: 62.22.01.10

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học:

TS Nguyễn Thị Phương Trang

TS Nguyễn Hữu Chương

Tp Hồ Chí Minh - 2012

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình do tôi nghiên cứu Kết quả nghiên cứu là trung thực và chưa được ai công bố.

Nha Trang, ngày 16 tháng 01 năm 2012

Người cam đoan

Võ Tú Phương

LỜI CẢM ƠN

Luận án này có lẽ đã không viết nên được nếu thiếu sự động viên và giúp

đỡ, góp ý tận tình của các thầy cô ngành Ngôn ngữ học cả trong và ngoài ngôi trường của tôi, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thành phố Hồ Chí Minh Lời cảm ơn chân thành này tôi xin gởi đến tất cả họ

Tôi xin bày tỏ lòng kính trọng và sự biết ơn sâu sắc tới hai người thầy hướng dẫn luận án của tôi: TS Nguyễn Thị Phương Trang và TS Nguyễn Hữu Chương đã tạo mọi điều kiện, động viên và giúp đỡ tôi hoàn thành tốt luận án này Đặc biệt tôi xin bày tỏ lòng kính trọng và sự biết ơn sâu sắc tới TS Nguyễn Thị Phương Trang, người đã hết lòng hướng dẫn, trợ giúp và động viên tôi rất nhiều Cô không quản những lúc mệt nhoài sau 12 giờ làm việc để gặp và góp ý cho bài viết của tôi, không quản những lúc ốm đau vẫn chỉnh sửa luận án cho tôi Những hiểu biết và những góp

ý tỉ mỉ của cô khiến tôi biết ơn và cố gắng nhiều hơn

Một lời cảm ơn cũng xin gởi đến GS TS Lê Quang Thiêm, GS TS Bùi Khánh Thế GS TS Nguyễn Văn Hiệp, PGS TS Vũ Kim Bảng, PGS TS Đinh Điền, TS Đỗ Thị Bích Lài, TS Nguyễn Thị Kiều Thu, PGS TS Nguyễn Công Đức, PGS TS Đặng Ngọc Lệ, TS Huỳnh Thị Hồng Hạnh, TS Huỳnh Bá Lân, PGS TS Dư Ngọc Ngân, đã đọc và góp ý chân tình từ những đoạn viết ngắn, đến những chuyên đề, đến bố cục, nội dung, các thuật ngữ trong các chương bản thảo Đặc biệt PGS TS Đinh Điền người đã hướng dẫn tôi từ những bước đầu tiên cho đến những bước phức tạp hơn về nguồn tư liệu và phần mềm riêng cho luận án

Tôi cũng xúc động và cảm kích người thầy GS TS Nguyễn Đức Dân dù tuổi

đã cao và vừa trải qua cơn phẫu thuật vẫn đến trao đổi, góp ý luận án cho tôi

Tôi cũng xin cảm ơn lãnh đạo, các đồng nghiệp và các sinh viên Trường Cao Đẳng Văn hóa Nghệ thuật và Du lịch Nha Trang đã động viên, tạo điều kiện

và giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện luận án

Không thể quên người chồng đã cảm thông, chia xẻ những khó khăn của tôi

và thời gian ít ỏi mà tôi dành cho anh trong thời gian nghiên cứu Những giọt mồ hôi lăn trên trán anh vào những buổi trưa oi ả, hay những giọt nước mưa thấm đẫm áo anh trong những trận kẹt xe hàng tiếng đồng hồ để chở tôi đi tìm sách, tìm tài liệu tham khảo, hay trao đổi các vấn đề học thuật với các thầy cô là những hình ảnh ghi sâu trong lòng tôi

Và cuối cùng tôi xin cảm ơn cha mẹ tôi, những người tôi mang ơn suốt đời vì công ơn sinh thành và nuôi dưỡng, vì sự động viên và giúp đỡ tôi trong quá trình làm luận án cả về vật chất và tinh thần, mà nguồn tinh thần lớn nhất đối với tôi là đứa con bé bỏng đến nay đã được 2 tuổi

Nha Trang, ngày 11 tháng 11 năm 2011

Tác giả

Võ Tú Phương

MỤC LỤC

Trang PHẦN MỞ ĐẦU 1 Lý do chọn đề tài và mục đích nghiên cứu 1

2 Lịch sử vấn đề .4

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu .9

4 Phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu 10

5 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của luận án 13

6 Kết cấu của luận án .14

CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ THUYẾT 1.1 Đại cương về từ loại và sự phân định từ loại 16

1.1.1 Từ loại trong tiếng Anh .22

1.1.1.1 Sự phân định từ loại tiếng Anh .23

1.1.1.2 Trạng từ tiếng Anh .25

1.1.2 Từ loại trong tiếng Việt .29

1.1.2.1 Sự phân định từ loại tiếng Việt 31

1.1.2.2 Bàn về vấn đề trạng từ trong tiếng Việt .35

1.2 Tổng quan về dịch thuật .36

1.2.1 Khái niệm dịch .36

1.2.2 Lý thuyết dịch 37

1.2.3 Tương đương trong dịch thuật 39

Tiểu kết chương 1 42

CHƯƠNG 2: TRẠNG TỪ TIẾNG ANH (CÓ SO SÁNH VỚI ĐƠN VỊ TƯƠNG ĐƯƠNG TRONG TIẾNG VIỆT) 2.1 Định nghĩa trạng từ tiếng Anh và phương thức cấu tạo trạng từ tiếng Anh 44

2.1.1 Định nghĩa trạng từ tiếng Anh 44

2.1.2 Phương thức cấu tạo trạng từ tiếng Anh 46

2.1.2.1 Trạng từ đơn (Simple adverbs) 47

2.1.2.2 Trạng từ láy .47

2.1.2.3 Trạng từ ghép 47

2.1.2.4 Những cụm từ cố định có chức năng như là trạng từ .55

2.2 Chức năng của trạng từ tiếng Anh 55

2.2.1 Bổ nghĩa cho tính từ 55

2.2.2 Bổ nghĩa cho trạng từ khác 56

2.2.3 Bổ nghĩa cho động từ 56

2.2.4 Trạng từ bổ nghĩa cho những yếu tố khác 58

2.2.5 Những từ loại và những dạng cấu trúc thực hiện chức năng của trạng từ 59

2.3 Vị trí trạng từ tiếng Anh 62

2.3.1 Khái quát vị trí của trạng từ tiếng Anh trong câu 62

2.3.2 Vị trí trạng từ tiếng Anh theo sách ngữ pháp phổ thông 63

2.3.3 Vị trí của trạng từ theo cách nhìn ngôn ngữ học .71

2.4 Những yếu tố trong tiếng Việt tương đương với trạng từ tiếng Anh .73

2.4.1 Phụ từ tiếng Việt 73

2.4.2 Tính từ tiếng Việt .79

2.4.3 Trạng ngữ tiếng Việt .82

2.5 Khảo sát trạng từ tiếng Anh và phụ từ tiếng Việt 86

2.5.1 Khảo sát trạng từ tiếng Anh và phụ từ tiếng Việt trên ngữ liệu từ điển 86

2.5.2 Khảo sát trạng từ tiếng Anh và phụ từ tiếng Việt trên ngữ liệu Harry Potter .90

Tiểu kết chương 2 .96

CHƯƠNG 3: KHẢO SÁT VIỆC DỊCH TRẠNG TỪ TIẾNG ANH SANG TIẾNG VIỆT 99

3.1 Các cách chuyển dịch trạng từ trong tác phẩm Harry Potter 99

3.1.1 Thay đổi từ loại 99

3.1.1.1 Thay đổi từ loại khi dịch trạng từ cách thức 99

3.1.1.2 Thay đổi từ loại khi dịch trạng từ năng diễn 103

3.1.1.3 Thay đổi từ loại khi dịch trạng từ địa điểm 104

3.1.1.4 Thay đổi từ loại khi dịch trạng từ thời gian 104

3.1.1.5 Thay đổi từ loại khi dịch trạng từ mức độ .106

3.1.2 Thay đổi vị trí .108

3.1.2.1 Trạng từ cách thức .109

3.1.2.2 Trạng từ năng diễn 114

3.1.2.3 Trạng từ địa điểm 121

3.1.2.4 Trạng từ thời gian .125

3.1.2.5 Trạng từ mức độ .128

3.2 So sánh cách chuyển dịch trạng từ cách thức trong tác phẩm Harry Potter với cách chuyển dịch thường gặp 131

3.2.1 So sánh cách chuyển dịch trạng từ cách thức trong tác phẩm Harry Potter với cách chuyển dịch của sinh viên .132

3.2.1.1 Khảo sát cách chuyển dịch trạng từ cách thức của sinh viên 132

3.2.1.2 So sánh cách chuyển dịch trạng từ cách thức trong tác phẩm Harry Potter với cách chuyển dịch của sinh viên 136

Tiểu kết chương 3 138

CHƯƠNG 4: ỨNG DỤNG CÁC KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀO DỊCH THUẬT VÀ GIẢNG DẠY 140

4.1 Ứng dụng các kết quả nghiên cứu vào dịch thuật 140

4.1.1 Đề xuất phương pháp dịch trạng từ 140

4.1.2 Cách dịch trạng từ cách thức .145

4.1.3 Vị trí trạng từ trong câu khác nhau tạo nghĩa khác nhau 146

4.2 Đề xuất ý kiến về việc giảng dạy 147

4.2.1 Những lỗi sai về trạng từ mà sinh viên hay mắc phải 147

4.2.2 Một số đề xuất về giảng dạy trạng từ tiếng Anh 152

4.2.2.1 Phân biệt trạng từ và tính từ 152

4.2.2.2 Các hình thức và cấu trúc trạng từ .167

Tiểu kết chương 4 182

KẾT LUẬN 184

DANH SÁCH CÁC BẢNG BIỂU TRONG LUẬN ÁN

Bảng 1.1.1.1 : Bảng tóm tắt 8 từ loại trong tiếng Anh

Bảng 1.1.2.1 : Tóm tắt từ loại tiếng Viêt theo cách phân loại của sách “Ngư phap

tiêng Viêt” cua Ủy ban Khoa học Xã hội Việt Nam (1983) Bảng 2.1.2.3 : Bảng tóm tắt về cách thành lập trạng từ tận cùng bằng “-ly” Bảng 2.3.2.2a : Trật tự trạng từ trong ngữ tính từ tiếng Anh

Bảng 2.3.2.2b : Trật tự trạng từ trong ngữ trạng từ tiếng Anh

Bảng 2.3.2.2c : Trật tự trạng từ trong ngữ động từ tiếng Anh

Bảng 2.3.2.2d : Trật tự trạng từ khi nhấn mạnh

Bảng 2.4.1a : Trật tự phụ từ trong ngữ động từ tiếng Việt

Bảng 2.4.1b : Trật tự phụ từ trong ngữ tính từ tiếng Việt

Bảng 2.4.1c : So sánh trạng từ tiếng Anh và phụ từ tiếng Việt

Bảng 2.4.2 : So sánh trạng từ tiếng Anh và tính từ tiếng Việt

Bảng 2.4.3 : So sánh trạng từ tiếng Anh và trạng ngữ tiếng Việt

Biểu đồ 2.5.1a : Biểu đồ biểu diễn các loại trạng từ tiếng Anh xét về cấu tạo

Biểu đồ 2.5.1b : Biểu đồ biểu diễn các loại phụ từ tiếng Việt xét về cấu tạo

Bảng 2.5.2a : Bảng tổng hợp số lượt xuất hiện các loại trạng từ trong tác

phẩm Harry Potter Biểu đồ 2.5.2b : Biểu đồ về mức độ xuất hiện của trạng từ tiếng Anh ở từng vị

trí trong câu Biểu đồ 2.5.2c : Biểu đồ về mức độ xuất hiện của phụ từ tiếng Việt ở từng vị trí

trong câu Bảng 3.1.1.1 :Bảng tóm tắt sự thay đổi từ loại khi dịch trạng từ cách thức

tiếng Anh sang tiếng Việt Bảng 3.1.1.2 : Bảng tóm tắt sự thay đổi từ loại khi dịch trạng từ năng diễn

tiếng Anh sang tiếng Việt Bảng 3.1.1.3 : Bảng tóm tắt sự thay đổi từ loại khi dịch trạng từ địa điểm

tiếng Anh sang tiếng Việt Bảng 3.1.1.4 : Bảng tóm tắt sự thay đổi từ loại khi dịch trạng từ thời gian

tiếng Anh sang tiếng Việt

Bảng 3.1.1.5 : Bảng tóm tắt sự thay đổi từ loại khi dịch trạng từ mức độ

tiếng Anh sang tiếng Việt Bảng 3.1.1 : Bảng tóm tắt sự thay đổi từ loại khi dịch trạng từ tiếng Anh

sang tiếng Việt Bảng 3.1.2.1 : Bảng tóm tắt sự thay đổi vị trí khi dịch trạng từ cách thức

tiếng Anh sang tiếng Việt Bảng 3.1.2.2 : Bảng tóm tắt sự thay đổi vị trí khi dịch trạng từ năng diễn

tiếng Anh sang tiếng Việt Bảng 3.1.2.3 : Bảng tóm tắt sự thay đổi vị trí khi dịch trạng từ địa điểm

tiếng Anh sang tiếng Việt Bảng 3.1.2.4 : Bảng tóm tắt sự thay đổi vị trí khi dịch trạng từ thời gian

tiếng Anh sang tiếng Việt Bảng 3.1.2 : Bảng tóm tắt sự thay đổi ví trí của các loại trạng từ khi được

dịch sang tiếng việt Bảng 3.2.1.1 : Biểu đồ thống kê ý kiến về cách dịch trạng từ cách thức của

sinh viên Bảng 4.1.2 : Bảng đối chiếu cách chuyển dịch trạng từ tiếng Anh sang tiếng

Việt (qua ngữ liệu Harry Potter) Bảng 4.2.2.2.1.a : Hình thức so sánh hơn và so sánh nhất của một số trạng từ

đặc biệt Bảng 4.2.2.2.1.b : Bảng tóm tắt các hình thức so sánh của trạng từ

Bảng 4.2.2.2.4 : Bảng tóm tắt cấu trúc đảo ngữ với trạng từ

để đi du học ở các nước có nền học thuật hàng đầu thế giới như Hoa Kỳ, Anh,

Úc, Canada, New Zealand, để kinh doanh, buôn bán với các đối tác nước ngoài,

để định cư ở các nước nói tiếng Anh… Còn đối với học sinh, sinh viên thì tiếng Anh là một môn học ở trường phổ thông, được giảng dạy từ cấp một đến cấp ba Dạy và học tiếng Anh hiện đang trở thành nhu cầu lớn

Trong hoàn cảnh đó chúng tôi thấy cần phải nghiên cứu so sánh đối chiếu hai ngôn ngữ Anh – Viêt nhằm mục đích tìm ra những điểm giống và khác nhau, giúp những người Việt học tiếng Anh tốt hơn Ngoài lý do khách quan bên trên chúng tôi còn có những lý do riêng để thực hiện đề tài này:

Thứ nhất, tiếng Việt là ngôn ngữ mẹ đẻ, là ngôn ngữ được sử dụng hàng ngày, ngay từ khi còn bé, của tôi nói riêng và của người Việt Nam nói chung Nhưng tiếng Việt chỉ được tôi hiểu như là một công cụ để giao tiếp, trao đổi cho đến khi học các lớp về ngữ âm, âm vị học tiếng Việt, ngữ pháp tiếng Việt, lô-gich tiếng Việt, dụng học Việt ngữ thì tôi mới hiểu hơn về các khía cạnh mới mẻ của nó Và bản chất của một người với tình cảm dành cho đất nước, dành cho ngôn ngữ mẹ đẻ đã thôi thúc tôi nghiên cứu để có những hiểu biết hơn về tiếng Việt yêu mến của mình

Thứ hai, khi bắt đầu làm quen với bộ môn ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu, tôi cảm thấy thích thú khi bước chân vào địa hạt này Khi so sánh đối chiếu hai ngôn ngữ Anh – Việt tôi không những hiểu rõ hơn về tiếng Anh mà còn biết thêm nhiều điều mới, nhiều khía cạnh mới của tiếng Việt, một ngôn

ngữ mà tôi đã quá quen thuộc, sử dụng hàng ngày nhưng vẫn chưa hiểu thấu đáo về nó.

Thứ ba, khi nghiên cứu về lĩnh vực ngôn ngữ tôi nhận thấy trong lịch sử ngôn ngữ học, từ loại đã được nghiên cứu từ thời Hi Lạp cổ đại Từ loại là một phần quan trọng không thể thiếu trong bất kỳ một ngôn ngữ nào, ngay cả trong tiếng Việt Việc phân định từ loại cũng đã được tiến hành nhằm mục đích nhận thức bản chất, quy luật hoạt động của từ, giúp cho việc nắm bắt, nhận thức và truyền đạt ngôn ngữ tốt hơn

Việc phân định từ loại có ý nghĩa rất quan trọng đối với người dạy và học ngôn ngữ Người dạy khi truyền thụ ngôn ngữ trước hết cần phải nắm rõ

về từ, vì từ là yếu tố cơ bản nhất, quan trọng nhất trong câu Từ có thể tạo thành từ mới, tạo thành cụm từ, tạo thành câu dựa trên các quy luật Đối với người học, để sử dụng ngôn ngữ một cách vững chắc, thì cần có những hiểu biết nhất định về hệ thống, quy tắc, hoạt động ngữ pháp của các từ loại, quy tắc về kết hợp từ và vị trí của từ loại trong câu Khi nắm được quy tắc về dùng

từ, tạo câu thì mới có thể nói và viết đúng

Khi nghiên cứu từ loại tôi nhận thấy danh từ, động từ, tính từ thường

được quan tâm nhiều vì ba từ loại này đóng vai trò đặc biệt, quan trọng trong câu Chúng là những từ nòng cốt của câu Chúng có vai trò truyền tải nội dung chính của một câu, một phát ngôn, hay một văn bản Tuy nhiên cũng có từ loại khác tuy ít được quan tâm hơn, nhưng có ý nghĩa quan trọng không kém Nó có chức năng giúp người đọc, người nghe xác định thời gian, mức độ, nơi chốn,

cách thức của hành động, trạng thái của sự vật hiện tượng Đó chính là trạng từ

Có nhiều sách ngữ pháp bản ngữ viết về trạng từ tiếng Anh Tuy nhiên chưa có sách nào đi sâu phân tích đối chiếu trạng từ tiếng Anh với những từ loại tương đương với nó trong tiếng Việt Chưa có sách nào nghiên cứu về cách dịch của từ loại này sang tiếng Việt Đây là những mảng còn trống trong nghiên cứu đối chiếu giữa hai ngôn ngữ Anh – Việt Trong khả năng của mình, tôi mong muốn thực hiện đề tài này để bù đắp những khoảng trống đó

Thứ tư, từ kinh nghiệm trong quá trình giảng dạy của một giáo viên tiếng Anh đã thôi thúc tôi ý muốn nghiên cứu các vấn đề liên quan đến tiếng Anh: từ loại nói chung và trạng từ nói riêng, về sự chuyển dịch từ loại từ tiếng Anh sang tiếng Việt và cụ thể là trạng từ Những hiểu biết về các khía cạnh này trong tiếng Anh sẽ giúp ích cho tôi trong việc soạn bài, thiết kế bài giảng về ngữ pháp tiếng Anh, và bài giảng về dịch thuật cho học sinh, sinh viên.

Từ những lý do trên, chúng tôi thấy rất cần thiết đi sâu, tìm hiểu, so sánh đối chiếu trạng từ giữa hai ngôn ngữ tiếng Anh và tiếng Việt, và nghiên cứu về việc dịch trạng từ tiếng Anh sang tiếng Việt Do vậy chúng tôi tiến hành đề tài:

“Khảo cứu việc dịch trạng từ tiếng Anh sang tiếng Việt (qua tác phẩm Harry Potter)”.

1.2 Mục đích nghiên cứu

Luận án được thực hiện nhằm mục đích nghiên cứu đối chiếu việc dịch trạng từ tiếng Anh sang tiếng Việt, góp phần hỗ trợ, cung cấp những kiến thức, những cách dịch từ loại này cho người dạy, người học và người dịch thuật Người dạy và người học có thể ghi nhớ, sử dụng cách dịch này để nâng cao khả năng nghe, nói, viết, đọc hiểu tiếng Anh, ứng dụng những kiến thức về từ loại này trong công việc và trong học thuật Và người dịch với những kiến thức về việc dịch trạng từ tiếng Anh sang tiếng Việt sẽ có những bản dịch đúng và hay hơn

Việc nghiên cứu của luận án sẽ tập trung vào những vấn đề sau:

Thứ nhất là nghiên cứu các bình diện của trạng từ tiếng Anh như là vị trí,

cấu tạo, chức năng

Thứ hai là so sánh trạng từ tiếng Anh và những yếu tố tương đương trong

tiếng Việt trên các mặt: hình thái, chức năng, vị trí

Thứ ba là khảo sát cách chuyển dịch của từng loại trạng từ trong tác phẩm

Harry Potter để thấy những thay đổi khi dịch trạng từ như là: thay đổi từ loại, thay đổi vị trí, thay đổi cấu trúc

Thứ tư là so sánh các cách chuyển dịch trạng từ cách thức trong tác phẩm

Harry Potter với các cách chuyển dịch của sinh viên

Thứ năm là ứng dụng các kết quả nghiên cứu vào dịch thuật

Thứ sáu là đề xuất ý kiến về giảng dạy trạng từ tiếng Anh

Chúng tôi hi vọng công trình này sẽ đóng góp vào việc nghiên cứu chung

cả hai ngôn ngữ trên bình diện giảng dạy và dịch thuật

2 Lịch sử vấn đề

Qua khảo sát tình hình nghiên cứu, chúng tôi thấy rằng đã có rất nhiều sách, nhiều công trình và nhiều tác giả viết về vấn đề trạng từ tiếng Anh, vấn đề nghiên cứu đối chiếu hai ngôn ngữ Anh – Việt và vấn đề dịch thuật được thể hiện ở nhiều khía cạnh và góc độ khác nhau

Thứ nhất, đối với vấn đề nghiên cứu trạng từ tiếng Anh thì đã có nhiều

tác giả, nhiều công trình, bài viết Đặc biệt những vấn đề về chức năng, vị trí, cấu tạo và các loại trạng từ tiếng Anh thì có rất nhiều công trình bàn đến như

là: “A Student’s Grammar of the English Language” (Ngữ pháp tiếng Anh của

sinh viên) của Sidney Greenbaum & Randolph Quirk (2006) NXB Longman

Công trình này được tác giả chú trọng nhiều về chức năng của trạng từ Trong sách này chức năng của trạng từ được làm rõ và có những ví dụ cụ thể minh họa

Nghiên cứu về vấn đề này còn có những công trình khác được thể hiện

rõ trong những sách ngữ pháp như là: English Grammar in Use (Ngữ pháp

tiếng Anh thực hành) của Raymond Murphy (2004) NXB Cambridge

University Press Quyển sách này chú trọng về việc sử dụng trạng từ, dùng trạng từ trong câu như thế nào cho đúng ngữ pháp, cho phù hợp với mục đích nói và ứng dụng những câu có nghĩa và đúng ngữ pháp vào trong từng ngữ cảnh cụ thể

Với cùng mục đích như trên thì có các sách Practical English Usage

(Luyện tập sử dụng tiếng Anh) của Michael Swan (2005) NXB Oxford University

Press; The Essential English Grammar (Ngữ pháp tiếng Anh thiết yếu), của Alexander (1993), NXB Longman; Longman Grammar of Spoken and Written

English (Ngữ pháp Longman về tiếng Anh trong văn nói và văn viết), của Biber

(1999), Longman; Current English Grammar (Ngữ pháp tiếng Anh hiện hành),

của Chalker, S (1992), Macmillan Publisher Limited

Những nghiên cứu sâu hơn về ngôn ngữ tiếng Anh, về cách sử dụng tiếng

Anh theo chức năng, theo mục đích giao tiếp thì có các sách: Language Grammar

and Communication (Ngữ pháp và giao tiếp ngôn ngữ), của Delahurty (1994),

McGraw Hill, INC A University Course in English Grammar (Bài giảng Đại học

về ngữ pháp tiếng Anh), của Downing (1995), Phoenix ELT Advanced English Practice (luyện tập tiếng Anh nâng cao), Third edition, của Graver (1991), Oxford

University Press; Functional English Grammar (Ngữ pháp tiếng Anh theo chức

năng), của Lock (1996), Cambridge University Press; A University Grammar of English (Ngữ pháp tiếng Anh bậc Đại học), của Randolph (1993) Longman

Group: Essex, England

Thứ hai, về vấn đề nghiên cứu đối chiếu ngôn ngữ nói chung và hai ngôn

ngữ Anh – Việt nói riêng thì có các tác giả, các sách, bài viết như sau:

Sách về nghiên cứu đối chiếu ngôn ngữ thì có “Bàn về khả năng so sánh

các ngôn ngữ” của Solnsev, (Bùi Khánh Thế dịch từ tiếng Nga, 1981), và Ngôn ngữ học xuyên qua các nền văn hóa, của Lado, R (Hoàng Văn Vân dịch (2003))

Những công trình này là nền tảng lý thuyết cho việc so sánh đối chiếu các ngôn ngữ

Lê Quang Thiêm (2004) có công trình “Nghiên cứu đối chiếu các ngôn

ngữ”, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội Trong đó có chương “Đối chiếu khuôn hình câu tiếng Việt và thành phần câu Việt Anh” và “Đối chiếu câu nghi vấn

và câu phủ định Việt – Anh” Hai phần này chuyên về so sánh, đối chiếu điểm

tương đồng và khác biệt giữa câu tiếng Anh và câu tiếng Việt Vũ Ngọc Tú

(1996) cũng có công trình “Nghiên cứu đối chiếu trật tự từ Anh-Việt trên một

số cấu trúc cơ bản” Phạm Thị Tuyết Hương (2002) có công trình nghiên cứu

“Trật tự từ trong cấu trúc động ngữ tiếng Anh và tiếng Việt” Trong nghiên

cứu này tác giả đã đưa ra một số điểm tương đồng và khác biệt giữa trật tự từ trong cấu trúc động ngữ của tiếng Anh và tiếng Việt Các công trình này đã so

sánh đối chiếu những điểm khác biệt giữa hai ngôn ngữ Việt – Anh trên khía cạnh cấu trúc

Thứ ba, về vấn đề trạng từ và trạng ngữ thì có Võ Huỳnh Mai (1971-1973)

với các bài viết: Vấn đề trạng ngữ trong tiếng Việt, “Ngôn Ngữ” (HN), s3; Bàn

thêm về phạm vi của trạng ngữ trong tiếng Việt TC Ngôn Ngữ, s2/1973 Liên

quan đến đối chiếu chuyển dịch có luận án của Hà Thành Chung (2007) “Cú

phân từ định ngữ và trạng ngữ trong tiếng Anh và các biểu thức tương đương

trong tiếng Việt” được bảo vệ tại Trường Đại học KHXH & NV Hà Nội Đây là

đề tài nghiên cứu về định ngữ và trạng ngữ tiếng Anh và tìm ra những biểu thức tương đương với tiếng Việt về mặt lý thuyết

Thứ tư, về vấn đề dịch thuật thì có rất nhiều tác giả trong nước và ngoài

nước, nhiều quyển sách, bài viết học thuật bàn về vấn đề này Những nghiên cứu

về dịch thuật của tác giả nước ngoài chẳng hạn như Nhập môn nghiên cứu dịch

thuật: Lý thuyết và ứng dụng, của Jeremy Munday (Trịnh Lữ dịch) (2009) NXB

Tri Thức Đây là một tài liệu giáo khoa cung cấp một cái nhìn toàn cảnh về những đóng góp chủ chốt trong lĩnh vực nghiên cứu dịch thuật Quyển sách liệt

kê các khái niệm về dịch thuật và giới thiệu một số lý thuyết Ngoài ra còn có các văn bản minh họa kèm theo bản dịch Trong mỗi chương sách tác giả bàn về một lý thuyết dịch và áp dụng ngay vào các văn bản cụ thể để thử thách giá trị và tác dụng của lý thuyết ấy

Về vấn đề nghiên cứu dịch thuật thì ngoài công trình nêu trên còn có các

công trình của Catford (1965), A Linguistic Theory of Translation (Lý thuyết

ngôn ngữ dịch thuật) nhà xuất bản Oxford University, Oxford Hay Gentzler

(1993) cũng có công trình Contemporary Translation Theories (Những lý thuyết

dịch thuật đương đại) nhà xuất bản Roudledge, London & New York Tác giả

Hatim và Mason (1990) cũng viết sách Discourse and the Translator (Diễn

ngôn và dịch giả) nhà xuất bản Longman, UK, Jakobson (1959) cũng có bài viết

On Linguistic Aspects of Translation (Những khía cạnh ngôn ngữ của dịch thuật), trên tạp chí The Translation Studies Reader, L Venuti (ed.),

Roudledge, London & New York, 1998 Học giả Newmark cũng giới thiệu

sách A Textbook of Translation (Sách học về dịch thuật), nhà xuất bản Prentice

Hall, London 1988

Đối với vấn đề nghiên cứu dịch thuật trong nước thì nhà ngôn ngữ học

Cao Xuân Hạo cũng đã có bài viết Suy nghĩ về dịch thuật (được đăng trên

Vietbao.vn 18/01/2006) Bài viết bàn về các phương pháp dịch và đưa ra quan điểm dịch thuật của tác giả Theo tác giả, người dịch phải lấy các tiêu chuẩn

“tín”, “đạt”, “nhã” làm căn cứ và khi dịch phải trung thành cả về nội dung và hình thức

Nhà nghiên cứu ngôn ngữ Nguyễn Hồng Cổn đã có rất nhiều bài viết về vấn đề dịch thuật trên các mặt: lược sử dịch thuật, phương pháp thủ thuật dịch và

vấn đề tương đương trong dịch thuật Cụ thể là bài viết “Về vấn đề tương đương

trong dịch thuật”, đăng trên tạp chí Ngôn ngữ, số 11/2001, “Dịch thuật: Bản chất và một số mô hình lí thuyết” trong: Việt ngữ học dưới ánh sáng các lí thuyết

hiện đại, Nxb KHXH, 2005 “Các phương pháp và thủ pháp dịch thuật” trong: Những vấn đề ngôn ngữ học, Nxb ĐHQG Hà Nội, 2006 “Lược sử nghiên cứu

dịch thuật” trong tạp chí Ngôn ngữ số 11, 2006 và bài viết “Lược sử về dịch thuật” trong tạp chí Ngôn ngữ số 8, 2006

Nói tóm lại, các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước đã nghiên cứu lịch

sử dịch thuật và đưa ra nhiều lý thuyết dịch làm căn cứ, cơ sở chung cho vấn đề dịch thuật cho các ngôn ngữ

Về vấn đề nghiên cứu việc dịch từ tiếng Anh sang tiếng Việt thì phải kể

đến quyển sách: “Dịch thuật: Từ lý thuyết đến thực hành”, của Nguyễn

Thượng Hùng, (2005), NXB Văn Hóa Sài Gòn Quyển sách này không chỉ đề cập đến lý thuyết dịch thuật, các hình thái dịch thuật, các dạng ngôn ngữ và chuyển đổi trong dịch thuật, mà còn đề cập đến các bước thực hiện trong quá

trình dịch Một quyển sách khác về dịch thuật đó là “Hướng dẫn kỹ thuật dịch

Anh-Việt”, Nguyễn Quốc Hùng (2005) Nxb KHXH cũng đề cập đến cách dịch

và kỹ thuật dịch từ tiếng Anh sang tiếng Việt Tuy nhiên những công trình

này chỉ đề cập một cách chung nhất về vấn đề dịch thuật từ Anh sang Việt, về

kỹ thuật dịch nói chung chứ không đi sâu vào việc dịch một từ loại cụ thể

Thứ năm, về việc nghiên cứu chuyển dịch một từ loại cụ thể thì có thể kể

đến luận văn “Khảo sát thuật ngữ kinh tế trong văn kiện Đại hội Đảng CSVN

và việc dịch tương ứng sang tiếng Anh” của tác giả Nguyễn Ngọc Toàn (2010)

Luận văn chỉ đề cập đến việc dịch của một thuật ngữ chứ không phải một từ loại Ngoài ra nó chỉ đề cập đến việc dịch từ tiếng Việt sang tiếng Anh chứ không phải từ tiếng Anh sang tiếng Việt

Nhìn chung, những nghiên cứu, những bài viết về từ loại trạng từ tiếng Anh thì rất nhiều nhưng việc nghiên cứu sự chuyển dịch trạng từ tiếng Anh sang tiếng Việt thì chưa có công trình nghiên cứu cụ thể Nếu có chỉ là những công trình lẻ tẻ về một khía cạnh của trạng từ chứ không tập trung đi sâu phân tích những vấn đề liên quan đến trạng từ như là vị trí, cấu tạo, chức năng, phân loại và cách chuyển dịch trạng từ sang tiếng Việt Việc khảo cứu, miêu tả trạng

từ tiếng Anh chưa có nhiều, trong lúc đó lỗi học tiếng Anh liên quan đến trạng

từ, đến chuyển dịch khá phổ biến và tâm lý ngại, sợ trạng từ thường gặp trong người học nói chung và trong sinh viên nói riêng Do vậy chúng tôi thực hiện

đề tài “Khảo cứu việc dịch trạng từ tiếng Anh sang tiếng Việt (qua tác phẩm

Harry Potter)” với mong muốn bù đắp những mảng còn trống về trạng từ trong

phạm vi có thể của mình và mong muốn góp một phần nhỏ vào việc nghiên cứu chung của hai thứ tiếng: tiếng Việt (tiếng mẹ đẻ được sử dụng hàng ngày của chúng tôi) và tiếng Anh (công cụ ngôn ngữ giao tiếp quốc tế)

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Có thể nói tiếng Anh thuộc loại hình ngôn ngữ không giống với loại hình ngôn ngữ tiếng Việt Cho nên vấn đề chuyển di ngôn ngữ (language transfer) là điều khó tránh khỏi và tất yếu Sự chuyển di ngôn ngữ diễn ra ở nhiều bình diện như: ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp Đây là vấn đề hiện nay đang được nhiều người quan tâm, đặc biệt là những người làm công tác giảng dạy ngoại ngữ

Tuy nhiên theo như tên gọi của đề tài luận án, chúng tôi sẽ không đi sâu

nghiên cứu hết tất vả mọi vấn đề mà chỉ tập trung nghiên cứu một từ loại: trạng

từ Đối tượng nghiên cứu của luận án là những trạng từ trong tiếng Anh và việc

dịch trạng từ tiếng Anh sang những yếu tố tương đương trong tiếng Việt (được

khảo sát chủ yếu qua tác phẩm “Harry Potter”) Như thế cũng có thể thấy rằng

những yếu tố như là những cụm trạng từ hoặc những mệnh đề trạng từ thì không được nghiên cứu trong luận án

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Trong luận án chúng tôi không thể bao quát mọi vấn đề về trạng từ.

Chúng tôi không tìm hiểu trạng từ trên tất cả các bình diện ngôn ngữ mà chỉ tập trung nghiên cứu các trạng từ tiếng Anh về vị trí, cấu tạo, chức năng Sau đó chúng tôi sẽ tiến hành khảo sát việc dịch trạng từ cách thức tiếng Anh sang tiếng Việt (được khảo sát chủ yếu qua tác phẩm Harry Potter) Ở phần này chúng tôi đặc biệt đi sâu tìm hiểu, khảo sát về những thay đổi của loại trạng từ này khi dịch sang tiếng Việt như: thay đổi từ loại, thay đổi vị trí

Lý do của việc giới hạn khảo cứu trạng từ cách thức tiếng Anh là vì trạng từ cách thức tiếng Anh chiếm số lượng khá lớn (theo như khảo sát ban đầu là có hơn 80% trạng từ là trạng từ cách thức) và hầu hết loại trạng từ này được nhận diện dễ

dàng nhờ hậu tố -ly Ngoài ra các đặc điểm về cấu tạo, vị trí, chức năng của trạng

từ cách thức là đặc trưng của từ loại trạng từ

Việc nghiên cứu sự chuyển dịch của trạng từ sẽ được tiến hành trên văn bản tiếng Anh hiện đại, cụ thể là văn bản tiếng Anh của bộ sách Harry Potter của nhà văn Anh J.K Rowling và bản dịch tiếng Việt của nhà văn Lý Lan Chúng tôi sẽ tiến hành khảo sát trên 6 tập đầu tiên của bộ sách gồm 7 tập này (vì khi tiến hành khảo sát đầu năm 2007 thì chỉ có 6 tập đầu tiên được xuất bản) Chúng tôi cũng sẽ so sánh cách dịch trạng từ cách thức của sinh viên và của giáo viên với cách dịch trạng từ cách thức trong tác phẩm Harry Potter để thấy điểm giống và điểm khác nhau từ đó đề ra các cách chuyển dịch hợp lý cho loại trạng từ này

Ngoài vấn đề nghiên cứu về sự chuyển dịch trạng từ tiếng Anh sang tiếng Việt, luận án cũng nghiên cứu những lỗi sai trạng từ mà sinh viên hay mắc phải, tìm ra nguyên nhân gây ra lỗi và đề xuất ý kiến về việc giảng dạy trạng từ tiếng Anh.

4 Phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu

4.1 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này chúng tôi đã tiến hành các phương pháp nghiên cứu sau:

Phương pháp so sánh đối chiếu sẽ được sử dụng chính trong toàn bộ luận

án, giữ vai trò chủ đạo và thường trực vì mục đích của đề tài là so sánh việc dịch trạng từ trong hai loại văn bản tiếng Anh và tiếng Việt Phương pháp này sẽ tập trung vào chương 2 của luận án bao gồm hai bước: bước thứ nhất là bước miêu

tả và bước thứ hai là bước so sánh đối chiếu Bước miêu tả được sử dụng để miêu tả từ loại trạng từ tiếng Anh và bước so sánh để chỉ ra sự giống và khác nhau của từ loại trạng từ với những đơn vị khác trong tiếng Anh và những yếu tố tương đương với nó trong tiếng Việt

Phương pháp khảo sát - thống kê được sử dụng để liệt kê, khảo sát,

thống kê các trạng từ tiếng Anh và phụ từ tiếng Việt trong từ điển và trong tác phẩm được chọn Từ kết quả thống kê thực tế, chúng tôi sẽ kiểm nghiệm lại giả thuyết đã nêu để điều chỉnh hoặc bổ sung Chúng tôi sử dụng phần mềm được viết riêng cho luận án của tiến sỹ Đinh Điền (tiến sỹ tin học, giảng viên Trường Đại học Khoa học Tự nhiên Thành phố Hồ Chí Minh) để tổng hợp Phần mềm

này được dùng để liệt kê và tổng hợp những trạng từ có cùng hậu tố trong Bảng

thống kê các trạng từ tiếng Anh và tiếng Việt (bảng này trong phần Phụ lục) và

một phần mềm khác được viết riêng cho luận án (cũng do tiến sỹ Đinh Điền viết) để tổng hợp, liệt kê những trạng từ xuất hiện trong tác phẩm Harry Potter nguyên bản tiếng Anh, và phụ từ xuất hiện trong bản dịch tiếng Việt Kế tiếp, chúng tôi khảo sát về vị trí của trạng từ và phụ từ trong câu Từ đó chúng tôi có thể đưa ra nhận xét về vị trí thường xuất hiện nhất của trạng từ và so sánh vị trí của trạng từ và vị trí của phụ từ trong câu Ngoài ra chúng tôi còn sử dụng phần

mềm thống kê SPSS (Statistic Package for Social Science) để thống kê ý kiến khảo sát Đây là phần mềm quản lý cơ sở dữ liệu và xử lý thống kê chuyên nghiệp, linh họat, đa năng và rất mạnh so với các phần mềm có chức năng thống kê khác Nó được sử dụng rộng rãi trong công tác nghiên cứu, xử lý, phân tích dữ liệu thống kê, đặc biệt đối với các ngành khoa học xã hội và nhân văn.

Phương pháp miêu tả được sử dụng để xác định vị trí của trạng từ trong

câu tiếng Anh từ đó sẽ so sánh đối chiếu với những yếu tố tương đương với nó trong tiếng Việt

Ngoài các phương pháp nêu trên luận án còn sử dụng một số phương pháp khác như là: phương pháp lập biểu đồ, phương pháp mô hình hóa, phương pháp phân tích và phương pháp tổng hợp Các phương pháp này giúp cho việc minh họa những luận điểm trong luận án rõ ràng và cụ thể hơn

4.2 Nguồn tư liệu

Để thực hiện những yêu cầu đặt ra của luận án là khảo sát cấu tạo trạng

từ tiếng Anh và phụ từ tiếng Việt thì không thể không sử dụng những quyển

từ điển có uy tín, có chất lượng, được đông đảo người học và người nghiên

cứu biết đến Về tiếng Anh thì có từ điển Oxford Advanced Learner’s

Dictionary của Hornby, A S (1992) Nxb Oxford University Press và tiếng

Việt là Từ điển tiếng Việt, của Hoàng Phê (chủ biên), (2001), NXB GD.

Để thấy rõ sự thay đổi của trạng từ tiếng Anh (về vị trí, cấu tạo, chức năng) khi dịch sang tiếng Việt, chúng tôi sẽ tiến hành khảo sát, so sánh trên

ngữ liệu song ngữ Anh-Việt của tác phẩm khá nổi tiếng hiện nay là “Harry

Potter” của nhà văn J.K Rowling và bản dịch tiếng Việt của nhà văn Lý Lan

Trước hết, chúng tôi sẽ khảo sát trên cứ liệu tiếng Anh của nhà văn bản ngữ

Cứ liệu này bao gồm 6 tập do nhà xuất bản Bloomsbury ấn hành (năm 2007):

tập 1 “Harry Potter and the Sorcerer's Stone” gồm 309 trang, tập 2 “Harry

Potter and the Chamber of Secrets” gồm 352 trang, tập 3 “Harry Potter and the Prisoner of Azkaban” gồm 448 trang, tập 4 “Harry Potter and the Goblet

of Fire” bao gồm 752 trang, tập 5 “Harry Potter and the Order of the Pheonix” gồm 870 trang và tập 6 “Harry Potter and The Half Blood Prince”

gồm 672 trang Tổng cộng 6 tập sách này có 3403 trang, với hơn 1.000.000 từ tiếng Anh Kế tiếp, việc khảo sát sẽ tiến hành trên bản dịch tiếng Việt của nhà văn Lý Lan1 Việc khảo sát được tiến hành với 6 tập đầu tiên của bộ truyện

được dịch sang tiếng Việt do Nhà xuất bản Trẻ phát hành: tập 1 “Harry Potter

và Hòn Đá Phù Thủy” gồm 341 trang, tập 2 “Harry Potter và Phòng Chứa Bí Mật” gồm 404 trang, tập 3 “Harry Potter và Tên Tù Nhân Ngục Azkaban”

gồm 513 trang, tập 4 “Harry Potter và Chiếc Cốc Lửa” gồm 849 trang, tập 5

“Harry Potter và hội Phượng Hoàng” gồm 1137 trang, tập 6 “Harry Potter và Hoàng tử lai” gồm 679 trang Tổng cộng 6 tập sách này có 4.123 trang, với

hơn 1.100.000 từ tiếng Việt Chúng tôi chọn tác phẩm này để khảo sát vì nguyên bản tiếng Anh và bản dịch tiếng Việt là của những cây bút được đông đảo người đọc biết đến, mang phong cách đại chúng, và phản ánh trạng thái ngôn ngữ đương đại Ngoài ra số lượng trang sách và số lượng từ trong nguyên bản tiếng Anh và bản dịch tiếng Việt khá lớn (hơn 4.000 trang với hơn 1.000.000 từ), có tác dụng tạo nên tính thuyết phục cho các luận điểm mà chúng tôi nêu lên trong công trình nghiên cứu

Trên hai cứ liệu này chúng tôi sẽ khảo sát việc dịch từ Anh sang Việt của các loại trạng từ

5 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của luận án

1 Lý Lan là nhà văn khá nổi tiếng của Việt Nam với nhiều tác phẩm văn chương được đông đảo bạn đọc

ủng hộ như Đất Khách (NXB Văn Nghệ, TP HCM, 1995), Người đàn bà kể chuyện (NXB Văn Nghệ, TP HCM, 2006) Không những thế bà còn là một dịch giả nổi tiếng với những bản dịch Thơ Gary Snyder, Thơ

William Butler Yeats và truyện Harry Potter Khi dịch truyện Harry Potter sang tiếng Việt, bằng ngôn từ

phong phú của mình, Lý Lan đã khiến cho Harry Potter để lại dấu ấn đậm nét trong người đọc Việt Nam Việc dịch truyện Harry Potter không đơn giản, bởi vì câu chuyện chứa đựng nhiều từ tiếng Anh rất khó xác định nghĩa nhưng nhà văn Lý Lan đã dịch một cách khá chính xác và nhanh chóng tìm ra nghĩa tiếng Việt phù hợp cho những từ tiếng Anh đó Bản dịch Harry Potter tiếng Việt có chất lượng và được đông đảo người đọc Việt Nam ủng hộ.

Việc khảo cứu sự chuyển dịch trạng từ trong văn bản tiếng Anh sang văn bản tiếng Việt có ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn như sau:

5.1 Về mặt lý luận

Thứ nhất, việc so sánh trạng từ tiếng Anh với những yếu tố tương đương

với nó trong tiếng Việt sẽ cung cấp thêm những hiểu biết về vị trí, cấu tạo, chức năng của trạng từ tiếng Anh và các yếu tố tương đương trong tiếng Việt góp phần nâng cao sự hiểu biết trên cả hai ngôn ngữ: tiếng Anh và tiếng Việt

Thứ hai, khảo cứu việc dịch trạng từ tiếng Anh sang tiếng Việt sẽ định

ra các phương thức dịch trạng từ tiếng Anh hợp lý, hiệu quả nhằm có những bản dịch chính xác, góp phần xây dựng nền tảng của lý thuyết dịch, nâng cao hiệu quả trong công tác dịch thuật, giúp người dịch chọn cách truyền tải hiệu quả nhất để diễn đạt

Thứ ba, đề tài nghiên cứu góp phần khẳng định sự hiện hữu của tiếng

mẹ đẻ (mà cụ thể ở đây là tiếng Việt) trong quá trình dạy và học ngoại ngữ nói chung Do vậy người học Việt Nam hiển nhiên có dùng tiếng mẹ đẻ của mình để lĩnh hội tiếp thu một ngôn ngữ khác và tất yếu có sự chuyển dịch tiêu cực khi gặp những kiến thức tương tự hay gần giống với tiếng Việt mà cụ thể

ở đây là những lỗi sai khi dùng trạng từ, khi dịch trạng từ tiếng Anh sang tiếng Việt của sinh viên

5.2 Về mặt thực tiễn

Đề tài nghiên cứu này trước hết rất thiết thực với chúng tôi, những người đang trực tiếp giảng dạy tiếng Anh cho sinh viên tại các trường Đại học, Cao đẳng Kết quả nghiên cứu của luận án giúp ích cho tôi rất nhiều trong việc biên soạn giáo trình, xác định phương pháp dạy học, thiết kế bài giảng để dạy tiếng Anh cho sinh viên Với những kiến thức về cấu tạo, vị trí, chức năng của trạng từ tiếng Anh và các yếu tố tương đương trong tiếng Việt thì người học có thể hiểu những bài đọc tốt hơn và sử dụng trạng từ tốt hơn khi viết Ngoài ra, có thể ứng dụng kết quả này trong việc dạy dịch (translation) Hơn thế nữa, những kết quả trong nghiên cứu có thể áp dụng vào thực tế giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài

Kế tiếp, kết quả nghiên cứu này sẽ là tài liệu tham khảo cho những nhà nghiên cứu về ngôn ngữ và những nhà nghiên cứu về dịch thuật trên các bình diện về cấu tạo, vị trí, chức năng, cách dịch của trạng từ tiếng Anh sang tiếng Việt Nghiên cứu này của chúng tôi sẽ giúp họ có thêm một tư liệu nữa để bổ sung vào vấn đề nghiên cứu của mình.

Cuối cùng, kiến thức về những điểm tương đồng và dị biệt giữa trạng từ tiếng Anh và những đơn vị tương đương trong tiếng Việt trong nghiên cứu này

sẽ giúp nâng cao hiệu quả trong công tác dịch thuật, giúp người dịch chọn lựa từ chính xác để diễn đạt, truyền tải hiệu quả nhất ý của người viết, của tác giả

6 Kết cấu của luận án

Ngoài Phần mở đầu và Kết luận, luận án bao gồm 4 chương với nội dung

được tóm tắt như sau:

Chương 1 của luận án đề cập đến những vấn đề lý thuyết của từ loại, về cách phân định từ loại nói chung và phân định từ loại cụ thể trong tiếng Anh và tiếng Việt nói riêng Ngoài ra chương này cũng đề cập những vấn đề về lý thuyết dịch và về tương đương trong dịch thuật

Chương 2 của luận án đi sâu nghiên cứu chi tiết trạng từ tiếng Anh ở các khía cạnh: vị trí, cấu tạo, chức năng Bên cạnh đó có đối chiếu với những đơn vị tương đương trong tiếng Việt để tìm ra các điểm tương đồng và khác biệt của các cặp so sánh Bên cạnh đó chúng tôi cũng tiến hành khảo sát số lượng trạng từ tiếng Anh và phụ từ tiếng Việt để thấy rõ có sự thay đổi trong việc dịch trạng từ tiếng Anh sang tiếng Việt

Chương 3 là phần khảo sát các cách dịch trạng từ tiếng Anh sang tiếng Việt Việc khảo sát được thực hiện trên ngữ liệu thuần nhất của tác phẩm Harry Potter (gồm 6 tập đầu của bản gốc và bản dịch) Trong phần này sẽ khảo sát những thay đổi trong chuyển dịch các loại trạng từ như là thay đổi từ loại, thay đổi vị trí Ngoài ra ở chương này chúng tôi có khảo sát cách dịch trạng từ cách thức của học sinh và so sánh cách dịch của họ với cách dịch trong tác phẩm Harry Potter (bản dịch tiếng Việt)

Chương 4 của luận án phân tích các khả năng ứng dụng các kết quả nghiên cứu của luận án vào việc công tác dịch thuật và đề xuất ý kiến về giảng dạy trạng từ tiếng Anh

Phần cuối của luận án là danh sách tài liệu tham khảo và các phụ lục

CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ THUYẾT

1.1 Đại cương về từ loại và sự phân định từ loại

Việc nghiên cứu ngôn ngữ đã có từ thế kỷ thứ 4 trước Công nguyên qua sự

mô tả của Panini về một ngôn ngữ tế lễ trong quyển sách ngữ pháp Sanskrit Và cũng vào đầu thế kỷ thứ 4 trước Công nguyên người Hy Lạp và Trung Quốc cổ đại

đã phát triển ngữ pháp của họ Trong thời Trung cổ, ngữ pháp Ả Rập và ngữ pháp Hebrew cũng phát triển Như vậy có thể thấy rằng nghiên cứu ngôn ngữ không chỉ xuất hiện gần đây mà ngay từ trước Công nguyên con người đã có ý thức tìm hiểu

về công cụ giao tiếp này

Khi tìm hiểu về ngôn ngữ thì người ta nhận thấy rằng trong mỗi ngôn ngữ có nhiều từ nhưng không phải tất cả các từ đều đảm nhận cùng một chức vụ mà có những từ diễn tả hành động, có những từ diễn tả sự vật, những từ khác thì nối kết từ này với từ kia Tất cả những từ này tạo nên ngôi nhà của một ngôn ngữ Mỗi phần của ngôi nhà có vai trò và nhiệm vụ riêng của nó Việc thành lập một câu cũng giống như việc xây nhà Chúng ta dùng nhiều từ loại Mỗi một từ loại có một nhiệm

vụ riêng, một chức năng riêng Việc nhận diện từ loại là rất quan trọng Nó giúp chúng ta phân tích được câu và hiểu nghĩa các câu hơn Ngoài ra nó còn giúp chúng

ta xây dựng những câu đúng và hay

Để miêu tả bất kỳ ngôn ngữ nào thì không thể thiếu phạm trù thiết yếu đó

là phạm trù từ loại Trong các ngôn ngữ, từ loại được phân định nhằm mục đích phát hiện bản chất ngữ pháp, các quy tắc hoạt động ngữ pháp và sự hành chức của các lớp từ loại khi thực hiện các chức năng cơ bản của ngôn ngữ

Trong ngữ pháp, từ loại (part of speech hay word class) được xác định là vai

trò của một từ (thỉnh thoảng là một cụm từ) thực hiện trong một câu Trong ngữ

pháp tạo sinh chuyển đổi (transformational-generative grammar) thì từ loại được

xem như là các từ loại từ vựng - ngữ nghĩa (lexical categories).

Việc phân định từ loại đã xuất hiện từ rất sớm trong lịch sử ngôn ngữ học

Trong tác phẩm Nirukta, được viết vào thế kỷ thứ 5 hoặc thứ 6 trước Công nguyên, nhà ngữ pháp học tiếng Sanskrit là Yaska đã xác định 4 từ loại chính đó là: 1 nāma

(danh từ ), 2 ākhyāta (động từ), 3 upasarga (tiền tố trước động từ, tiền tố) 4 nipāta (tiểu từ, mạo từ, giới từ) Khoảng hai thế kỷ sau thì Plato một học giả người

Hy Lạp đã viết trong sách Cratylus là: “Tôi nghĩ các câu là sự kết hợp của những động từ [rhēma] và những danh từ [ónoma]" Sau đó thì học giả Aristotle đã thêm vào từ loại “liên từ” (conjunctions) Từ loại mà Aristotle gọi là liên từ thì bao gồm

cả liên từ (conjunctions), đại từ (pronouns) và mạo từ (article)

Vào cuối thế kỷ thứ hai trước Công nguyên thì người ta thấy trong tác phẩm

Tékhnē grammatiké (theo tiếng Hy Lạp thì gramma có nghĩa là từ, và tựa đề này có nghĩa là “nghệ thuật của các từ" ) của Dionysius Thrax thì sự phân định từ loại đó

đã mở rộng ra thành 8 loại như sau:

Thứ nhất là danh từ (noun): là một từ loại được biến cách theo từng hoàn

cảnh, tình huống

Thứ hai là động từ (verb): là một từ loại không có biến cách theo hoàn cảnh

tình huống, nhưng có biến cách theo thì, theo ngôi, theo số Nó thể hiện một hành động, một quá trình được thực hiện hoặc đang diễn ra

Thứ ba là phân từ (participle): là một từ loại có các đặc điểm của danh từ

và động từ

Thứ tư là mạo từ (article): là từ loại biến cách theo hoàn cảnh và được

đặt trước hoặc đặt sau những danh từ (đại từ quan hệ được xác định nghĩa bởi những mạo từ đứng sau)

Thứ năm là đại từ (pronoun): là từ loại thay thế cho một danh từ chỉ sự

vật hoặc thay thế danh từ chỉ người

Thứ sáu là giới từ (preposition) là từ loại được đặt trước từ khác trong

kết cấu và trong cú pháp

Thứ bảy là trạng từ (adverb) là từ loại không có biến cách, dùng để bổ

nghĩa cho động từ

Thứ tám là kết từ (conjunction) là từ loại kết nối bài viết và lấp đầy

khoảng trống trong cách hiểu

Nhà ngữ pháp học tiếng Latin là Priscian đã bổ sung vào hệ thống 8 từ loại trên

Ông đã thay thế từ loại mạo từ (article) bằng thán từ (interjection) Và mãi đến năm

1767 thì tính từ mới được tách ra thành một từ loại.

Như vậy từ loại là vấn đề được các nhà ngôn ngữ học ở những thời gian khác nhau, ở những nơi khác nhau đều quan tâm đến Có thể khẳng định, từ loại đóng một vai trò rất quan trọng trong bất kỳ một ngôn ngữ nào, ở bất kỳ thời đại nào.

Trong mỗi thời kỳ, mỗi một ngôn ngữ có cách phân định từ loại khác nhau

Sự khác nhau này là do quan điểm chọn lựa các tiêu chí phân loại Trong thời cổ đại, sự phân định từ loại dựa vào tiêu chí ngữ nghĩa Ví dụ người phân định thời

đó cho rằng danh từ là từ loại được dùng để gọi tên sự vật hiện tượng như tên người, đồ vật, các hiện tượng… Tuy nhiên nếu chỉ sử dụng tiêu chí này để phân định từ loại thì vẫn chưa đủ Những câu hỏi luôn đặt ra là tại sao có những từ loại này vẫn được dùng như từ loại khác Đến thế kỷ 20, tư tưởng về cấu trúc ngôn ngữ hay chủ nghĩa cấu trúc của Ferdinand de Saussure , một giáo sư ngôn ngữ học

người Thụy Sĩ, đã gây ảnh hưởng mạnh mẽ trong nghiên cứu ngôn ngữ Trường phái này nhấn mạnh đến tiêu chí hình thái học Theo họ, khi muốn xác định một từ thuộc loại nào thì phải dựa vào các từ xung quanh nó, dựa vào mối quan hệ của nó với các từ xung quanh Nói cách khác là dựa trên sự phân bố và khả năng kết hợp của từ đó trong câu thì sẽ xác định được từ loại của một từ Nghĩa là khi phân tích

từ loại của một từ thì không chỉ dựa vào tiêu chí ngữ nghĩa mà phải kết hợp tiêu chí ngữ nghĩa này với cú pháp Về sau có quan niệm cho rằng để phân định từ loại thì dựa vào phạm trù nghĩa của từ, tức là xem từ loại thuộc phạm trù từ vựng ngữ nghĩa Một quan niệm khác cho rằng từ loại là một phạm trù ngữ pháp và nó được xác định bằng tổng thể các thuộc tính hình thái và cú pháp Nhưng quan niệm phổ biến về từ loại trong ngôn ngữ hiện nay đó là từ loại là một phạm trù từ vựng ngữ pháp, nghĩa là các từ loại trong một ngôn ngữ được phân biệt với nhau bằng những đặc trưng về ý nghĩa ngữ pháp và hình thức ngữ pháp Từ loại không chỉ thể hiện mối quan hệ giữa các từ mà còn là mối quan hệ giữa người và thực tế khách quan

Như vậy có rất nhiều ý kiến khác nhau về vấn đề từ loại Cơ sở để phân định từ loại thì rất đa dạng phong phú Việc phân loại nó có thể dựa trên những đặc điểm riêng lẻ hoặc dựa trên việc tổng hợp các đặc điểm của chúng nhưng không có đặc điểm nào được xem là chủ đạo cho việc phân định từ loại Chúng ta biết rằng các ngôn ngữ khác nhau thì có những cách phân định từ loại khác nhau

Sự phân định đó có thể dựa trên một vài đặc điểm mà ngôn ngữ đó có Chẳng hạn như tiếng Nhật có ít nhất là ba loại tính từ trong khi đó tiếng Anh chỉ có một; tiếng Trung Quốc và tiếng Nhật có các từ đo lường (measure words) trong khi các ngôn ngữ Châu Âu không có những từ tương tự như vậy; nhiều ngôn ngữ không có sự phân biệt giữa tính từ và trạng từ, tính từ và danh từ… cho nên nhiều nhà ngôn ngữ học cho rằng các tiêu chí chính thức để phân biệt từ loại phải được làm theo khung riêng của mỗi một ngôn ngữ hay khung riêng của mỗi một gia đình ngôn ngữ và không nên dùng khung đó cho ngôn ngữ khác hay cho những gia đình ngôn ngữ khác.

Kể từ khi những nhà ngữ pháp người Hy Lạp (thế kỷ thứ 2 trước công nguyên) phân định từ loại, thì cho đến nay từ loại đã được xác định bởi ba tiêu chí: ngữ nghĩa (semantic), hình thái (morphological) và cú pháp (syntactic)

Đối với tiêu chí ngữ nghĩa, trên thực tế mỗi khi cần dẫn ra một định nghĩa

cho từ loại người ta bắt đầu từ nghĩa của chúng Chẳng hạn trong các sách định nghĩa danh từ là từ loại chỉ sự vật hiện tượng, động từ là từ chỉ hành động, tính từ là

từ chỉ trạng thái, tính chất Điều này đúng nhưng chưa đủ Định nghĩa này là đặc trưng cơ bản nhất nhưng nó không phải là yếu tố duy nhất để quyết định bản chất của từ loại Trong nhiều ngôn ngữ, nhiều danh từ không hề chỉ sự vật nhưng lại có

đủ các đặc điểm ngữ pháp của danh từ Ví dụ như trong tiếng Anh có các danh từ:

happiness (niềm hạnh phúc), feeling (cảm giác), freedom (sự tự do), success (sự thành công)… hay trong tiếng Việt có các danh từ: việc mua bán, sự nghiệp cách mạng, sự thắng lợi,… Do tiếng Việt là ngôn ngữ đơn lập không có sự biến hình từ

nên không có dạng thức để nhận diện từ loại riêng Việc nhận diện từ loại thường được nhận ra bằng con đường cú pháp, nghĩa là để phân định bản chất của từ loại thì cần phải dựa trên những đặc điểm ngữ pháp chứ không chỉ dựa vào ý nghĩa của từ

Đối với tiêu chí hình thái, khi nói đến hình thái của từ là nói đến khả năng

kết hợp của từ được hiển thị trong ngôn liệu thể hiện cú pháp, thể hiện mối quan hệ giữa từ với từ trong ngữ lưu và mối quan hệ của các khái niệm trong tư duy Trong những ngôn ngữ khác nhau thì khả năng kết hợp từ được thể hiện bằng những phương thức ngữ pháp khác nhau Đối với các ngôn ngữ biến hình như là tiếng

Anh, tiếng Pháp… thì các hình thái ngữ pháp của từ diễn đạt các phạm trù ngữ

pháp, ví dụ trong tiếng Anh động từ work (làm việc) đã biến đổi hình thái để thể hiện các phạm trù ngữ pháp như sau: work (động từ này thể hiện thì hiện tại, đi với những chủ từ số nhiều), works (động từ này thể hiện thì hiện tại đi với chủ từ ngôi thứ ba số ít), is working (động từ này thể hiện thì hiện tại tiếp diễn đi với chủ từ ở ngôi thứ ba số ít), worked (động từ này thể hiện thì quá khứ), have worked (động từ

này thể hiện thì hiện tại hoàn thành đi với các chủ từ số nhiều)… Còn đối với các ngôn ngữ đơn lập như trong tiếng Việt thì đó là sự biến đổi trật tự từ và sử dụng

các từ phụ, hư từ ví dụ như là: đã ăn cơm (đã được dùng trong thì quá khứ), sẽ đến đúng giờ (sẽ được dùng trong thì tương lai), đang học bài (đang được dùng trong

thì tiếp diễn)

Đối với tiêu chí cú pháp, thành phần câu là chức vụ cú pháp của từ ở trong

câu, nghĩa là chức vụ cú pháp của từ ở trong câu chỉ mang tính chất tạm thời, cho nên không thể lấy nó là cơ sở duy nhất cho sự phân loại Có thể một từ loại nào đó thường mang một chức vụ ngữ pháp nào đó nhưng nó cũng mang những chức vụ ngữ pháp khác ở một số câu khác Nghĩa là một từ loại nào đó có thể giữ nhiều chức vụ trong câu, và sẽ có một chức vụ nào đó nổi trội, nhưng không thể lấy đó

Cách hiểu thứ hai là ý nghĩa từ loại gắn với các phạm trù ngữ pháp của từ Chẳng hạn các ý nghĩa ngữ pháp về giống, số, cách của danh từ; ngôi, thời, thể, dạng, thức của động từ; dạng so sánh của tính từ… Mặc dù các hư từ cũng có ý nghĩa ngữ pháp nhưng chúng nằm ngoài hệ thống phân tích

Cách hiểu thứ ba là ý nghĩa từ loại là ý nghĩa khái quát nhưng trong đó có sự thống nhất giữa các yếu tố từ vựng với các yếu tố ngữ pháp

Dựa trên ba tiêu chí hình thái (morphological), cú pháp (syntactic) và ngữ nghĩa (semantic) người ta đã đưa ra bảng phân loại chức năng (functional classification) chung cho tất cả các ngôn ngữ trên thế giới đó là: từ loại mở (open word classes) và từ loại đóng (closed word classes) Trong hai nhóm từ loại lớn này

lại được phân chia thành các nhóm từ loại nhỏ đó là:

Các từ loại trong nhóm từ loại mở bao gồm: tính từ ( adjectives), trạng từ (adverbs), thán từ (interjections), danh từ (nouns), động từ (ngoại trừ các trợ động từ

(auxiliary verbs )) Các từ loại trong nhóm từ loại mở giữ vai trò quan trọng vì nó

mang nét nghĩa chính của câu Số lượng của chúng luôn gia tăng, được mở rộng

không ngừng Chính vì vậy mà chúng được gọi là từ loại mở (open word class)

Các từ loại trong nhóm từ loại đóng bao gồm: trợ động từ ( auxiliary verbs), những từ không mang trọng âm (clitics), động từ phụ, trợ động từ (coverbs) có trong các ngôn ngữ như tiếng Hà Lan, tiếng Nga ở châu Âu, tiếng Trung Quốc ở đông Á, tiếng Yoruba ở tây Phi, liên từ (conjunctions), từ hạn định (determiners) gồm mạo từ

( articles ), từ số lượng (quantifiers), tính từ chỉ định (demonstrative adjectives) và tính

từ sở hữu (possessive adjectives ), tiểu từ ( particles ), những từ đo lường ( measure words ), những từ thêm vào (adpositions) bao gồm: những từ thêm vào vị trí phía trước (prepositions), những từ thêm vào vị trí phía sau (postpositions) và những từ thêm vào tùy hoàn cảnh (circumpositions), những yếu tố đứng trước tách rời động từ

(preverbs), đại từ (pronouns), dạng rút gọn của một từ (contractions), số từ, từ chỉ số lượng (cardinal numbers)

Nhiều từ trong các ngôn ngữ có nhiều hơn một chức năng, hay nói cách khác là mang chức năng của nhiều hơn một từ loại Ví dụ như trong tiếng Anh từ

“work” có thể là một động từ (có nghĩa là: làm việc) hoặc là một danh từ (nghĩa của nó là: công việc), “but” có thể là liên từ (có nghĩa là: nhưng, nhưng mà) và cũng là một giới từ (có nghĩa là: trừ ra, ngoài ra); “well” có thể là một tính từ (có nghĩa là: khỏe mạnh), một trạng từ (có nghĩa là: tốt, giỏi), hoặc là một thán từ (có nghĩa là: ờ, vậy thì), và nhiều danh từ có thể hoạt động như những tính từ, ví dụ như là afternoon (buổi chiều) là danh từ trong câu “We go to school in the afternoon” (Buổi chiều chúng tôi đi học), và afternoon (buổi chiều) hoạt động như một tính từ trong câu “I have afternoon tea with my grandmother”(Tôi đã uống

trà chiều với bà tôi) Trong tiếng Việt chúng ta cũng thấy có hiện tượng này Chẳng hạn như từ “cân” là danh từ trong câu “chúng ta cần có một cái cân”, là động từ trong câu “tôi muốn cân con gà này”, là tính từ trong câu “bức tranh chưa cân” Vậy để biết từ loại của một từ thì chúng ta nên xem xét từ đó làm công

việc gì trong câu, có chức năng gì trong câu

1.1.1 Từ loại trong tiếng Anh

Vì tiếng Anh thuộc họ ngôn ngữ Ấn - Âu, và những thành tựu sớm nhất trong việc nghiên cứu ngôn ngữ đều bắt nguồn từ khu vực này (việc nghiên cứu ngôn ngữ khởi nguồn từ Ấn Độ, Hy Lạp, La Mã) Do vậy các nhà ngôn ngữ học Anh chịu tác động bởi các hoạt động nghiên cứu này Từ loại trong ngữ pháp truyền

thống Anh được gọi là “part of speech” Từ này có nguồn gốc từ tiếng Latin “pars orationis” (dịch nghĩa là “thành phần của lời nói”), từ “pars orationis” lại được dịch nghĩa từ hai cụm từ gốc Hy Lạp là méros tès léxèos (tên gọi này của Aristotle) và méros lógou (tên gọi này của Dionysus Thrax) Loại ngữ pháp tiếng Anh truyền

thống này vẫn còn được dạy trong các trường học và được dùng trong các sách từ điển Theo cách phân loại của ngữ pháp truyền thống thì có 8 từ loại là: danh từ

(noun), động từ (verb), tính từ (adjective), trạng từ (adverb), đại từ (pronoun), giới

từ (preposition), liên từ (conjunction), và thán từ (interjection) Tuy nhiên những

nhà ngữ pháp hiện đại trong quá trình nghiên cứu tiếng Anh đã có những cải biến Các trường phái cấu trúc luận và các trường phái tạo sinh sau này đã dùng những

tên gọi khác để gọi từ loại như là “word class” (cách gọi của trường phái cấu trúc luận) hoặc là “lexical category”, “lexical class” (cách gọi của trường phái ngữ pháp

tạo sinh) Tiếng Anh được xếp vào loại ngôn ngữ biến hình chính vì vậy trong tiếng Anh có phạm trù từ loại

Việc phân định từ loại trong tiếng Anh dựa trên các tiêu chuẩn: hình thái (morphological), cú pháp (syntactic) và ngữ nghĩa (semantic)

1.1.1.1 Sự phân định từ loại tiếng Anh

a Phân định từ loại tiếng Anh theo cách truyền thống

Ngữ pháp truyền thống tiếng Anh phân định từ loại thành hai nhóm chính

là: từ loại mở (open word classes) và từ loại đóng (closed word classes) Trong

hai nhóm từ loại lớn này lại đươc phân chia thành các nhóm từ loại nhỏ hơn

Các từ loại trong nhóm từ loại mở bao gồm: tính từ (adjectives), trạng từ (adverbs), danh từ (nouns), động từ, ngoại trừ các trợ động từ (verbs) Các từ loại trong nhóm từ loại mở đóng vai trò quan trọng vì nó mang nét nghĩa chính của câu

Số lượng của chúng luôn gia tăng, được mở rộng không ngừng Chính vì vậy mà

chúng được gọi là từ loại mở (open word class)

Nhóm từ loại đóng bao gồm: liên từ (conjunctions), đại từ (pronouns), giới

từ (preposition), thán từ (interjection) Đây là những từ loại không có nghĩa từ vựng nên chúng có thể được gọi bằng các tên khác như: từ chức năng, từ ngữ pháp, từ cấu trúc

Từ những vấn đề nêu trên chúng tôi tóm tắt 8 từ loại trong tiếng Anh như sau:

Bảng 1.1.1.1: Bảng tóm tắt 8 từ loại trong tiếng Anh

This is my dog He lives

a/an, the, 69, some, good, big,

quickly, silently, well, badly, very, really

My dog eats quickly When he is very hungry, he eats really

quickly.

đại từ

( Pronoun )

Thay thế danh từ

I, you, he, she, some

Tara is Indian She is

Từ loại Chức năng Ví dụ Câu ví dụ

and, but, when I like dogs and I like

cats I like cats and dogs I like dogs but I

don't like cats.

oh!, ouch!, Ouch! That hurts! Hi!

Một số nguồn ngữ pháp khác đã phân chia tiếng Anh thành 9 hay 10 từ loại

Theo cách phân loại này thì động từ được chia thành hai loại là: vị từ thực nghĩa (lexical verbs) (ví dụ như: work, like, run) và trợ động từ (auxiliary verbs) (như là:

be, have, must), từ chỉ định (determiners) (như là this, that, these, those) có thể

được xem như là một từ loại riêng, hoặc có thể được xem như một bộ phận thuộc từ loại tính từ

Cách phân loại nhóm từ mở và nhóm từ đóng của ngữ pháp truyền thống Anh có nét giống cách phân định thực từ và hư từ trong ngữ pháp truyền thống tiếng Việt Sự phân định này vẫn còn có chỗ chưa hợp lý thế nhưng nó có giá trị rất lớn trong việc nghiên cứu và phân tích ngôn ngữ

b Phân định từ loại tiếng Anh theo những cách thức khác

Nhiều nhà nghiên cứu ngôn ngữ đã thấy sự không thỏa đáng trong sự phân định từ loại trong ngữ pháp truyền thống Anh (phân loại dựa vào ngữ nghĩa và chức năng) nên đã đưa ra tiêu chí hình thái và vị trí vào việc định nghĩa và phân chia từ loại Bloomfield và các nhà cấu trúc luận đã đưa ra cơ sở phân bố để phân định từ loại Họ cho rằng những từ xuất hiện trong cùng một ngữ cảnh những từ được xếp vào cùng một nhóm thì thuộc một loại

Khi ngữ pháp cải biến ra đời đã định nghĩa từ loại trên tiêu chí hình thái, thể hiện phạm trù giống, số, thì, thể, nét nghĩa, ngữ âm và sự phân bố Ngữ pháp cải

biến phân định từ vựng thành hai nhóm: từ nội dung và từ chức năng Cách phân

định này khá giống cách phân định trong ngữ pháp truyền thống Nhóm từ mở trong ngữ pháp truyền thống giống như nhóm từ nội dung và nhóm từ đóng trong ngữ pháp truyền thống giống như nhóm từ chức năng Tuy nhiên cũng có điểm khác đó

là nhóm từ chức năng được mở rộng thêm ra các lớp từ như là: trợ từ, định từ, lượng từ, phân từ Ngữ pháp cải biến cũng đã phát triển các từ loại lên thành cấu

trúc ngữ đoạn như là danh ngữ, động ngữ, tính ngữ

Trong những cách phân loại trên, theo chúng tôi cách phân loại truyền thống (phân loại dựa vào ngữ nghĩa) tuy còn một số điểm chưa hợp lý nhưng sự phân loại này ổn định và được dùng khá phổ biến trong trường học và trong từ điển Chính vì thế chúng tôi chọn cách phân loại này để nghiên cứu trong luận án

1.1.1.2 Trạng từ tiếng Anh

Cách hiểu thông thường về trạng từ

Trạng từ (adverb) được cấu tạo bởi ‘ad-verb’ gợi ý rằng nó thêm (adding) nghĩa cho một động từ (verb), bổ sung ý nghĩa cho động từ và bởi vậy trong tiếng Việt ta thường gọi nó là trạng từ Trạng từ bổ nghĩa cho động từ bởi vì nó cho ta biết một điều gì đó về một hành động được diễn đạt bởi động từ trong câu, ví dụ hành động đó xảy ra hoặc được thực hiện ở đâu, lúc nào, như thế nào…, ví dụ: -

Peter played the violin beautifully (Peter chơi vĩ cầm tuyệt vời.)

Trạng từ không phải là thành phần cốt yếu của một cấu trúc câu, song nó thường

có ảnh hưởng đến ý nghĩa của câu Bên dưới đây là những ví dụ cho ta thấy ảnh hưởng của trạng từ đến ý nghĩa câu, ví dụ:

- Doris has left (Doris đã đi.)

- Doris has just left (Doris vừa đi khỏi.)

- I have finished work (Tôi đã xong công việc.)

- I have nearly finished work (Tôi đã gần xong công việc.)

Trong các câu trên các trạng từ just (vừa mới), nearly (gần như) làm cho ý nghĩa câu có sự thay đổi: just nhấn mạnh hành động vừa mới xảy ra, nearly nhấn

mạnh hành động gần kết thúc

Những từ đơn (ví dụ: slowly – chậm) hoặc những cụm từ (ví dụ: in the garden

– trong vườn) có chức năng như trạng từ Nhưng trong nghiên cưu nay chung tôi chi

xet trang tư la nhưng tư đơn, chư không xet nhưng cum tư co chưc năng như la trang tư.

Các định nghĩa về trạng từ tiếng Anh

Max Morenberg [150] cho rằng trạng từ là để mở rộng câu Trong một câu thường có thể thêm hai, ba hay nhiều hơn những trạng từ Trạng từ cho chúng ta biết về cách thức, thời điểm, lý do, phương tiện hay cách thức, mức độ, độ xa gần, hoàn cảnh hay điều kiện

Theo như định nghĩa của từ điển Oxford Advanced Learner’s Dictionary [141] thì trạng từ (adverb) là từ thêm thông tin về nơi chốn, thời gian, hoàn cảnh, cách thức,

mức độ… cho một động từ, một tính từ, một cụm từ hay một trạng từ khác

Còn theo từ điển Macmillan English Dictionary for Advanced Learners

[157] thì trạng từ (adverb) là một từ dùng để miêu tả một động từ, một tính từ, một trạng từ khác hoặc cả câu Những trạng từ trong tiếng Anh thường bao gồm một

tính từ được thêm vào hậu tố “-ly” ví dụ như các từ “quickly”(nhanh chóng),

“mainly”(chính, chủ yếu) và “cheerfully”(vui vẻ)

Và theo từ điển Longman Dictionary of Contemporary English [133] thì trạng từ

là một từ hoặc một nhóm từ mô tả hoặc thêm vào nghĩa cho một động từ, một tính từ,

một trạng từ khác hoặc cả câu, ví dụ như là từ “slowly” (chậm) trong câu “He ran slowly” (anh ấy chạy chậm), “very” (rất) trong câu “It’s very hot” (trời rất nóng) hay là

từ ‘naturally’ (tự nhiên) trong câu “Naturally, we want you to come” (thật tình thì chúng tôi muốn bạn đến).

Theo từ điển Wikipedia [171] thì trạng từ (adverb) là một từ loại (a part of

speech) Đó là từ bổ nghĩa cho những phần khác của ngôn ngữ như là động từ (verbs), tính từ (adjectives), các mệnh đề (clauses), các câu (sentences), và những trạng từ khác (adverb), ngoại trừ danh từ (noun) Các trạng từ thường trả lời cho 3 câu hỏi là như thế nào (how?), khi nào (when?), hoặc là ở đâu (when?) Chức năng này được gọi là chức năng trạng từ (adverbial function) và được nhận ra không chỉ bằng một từ (ví dụ là những trạng từ) mà bằng những cụm trạng ngữ (adverbial phrases) và mệnh đề trạng ngữ (adverbial clauses) Những trạng ngữ cũng bổ sung ý nghĩa cho tính từ, động từ và những trạng từ khác

Theo định nghĩa của từ điển bách khoa toàn thư New World Encyclopedia

[181] thì trạng từ là một từ loại Trạng từ là những từ bổ nghĩa cho động từ, tính từ, những mệnh đề, những câu và cả những trạng từ khác Những trạng từ thường trả lời cho những câu hỏi như là: “bằng cách nào?”, “khi nào?”, “ở đâu?”, “tại sao?”,

“tới mức độ nào?” Chức năng này được gọi là chức năng trạng từ (adverbial function), và thực hiện chức năng này không chỉ bởi một từ mà có thể là những cụm trạng ngữ (adverbial phrases) hoặc những mệnh đề trạng ngữ (adverbial clauses), ví

dụ như: “she answered me in a loud whisper” (cô ấy trả lời tôi bằng cách rỉ tai nói lớn”, hoặc là “he was playing well, although he was very tired” (Anh ta chơi rất tốt mặc dù anh ấy rất mệt)

Theo định nghĩa của ngành Ngôn Ngữ Học [179] thì có hai nghĩa dành cho trạng từ Theo nghĩa hẹp, trạng từ là một từ loại bổ nghĩa cho động từ về thời gian, cách thức, nơi chốn, hoặc là phương hướng Theo nghĩa rộng, trạng từ là một từ loại

bổ nghĩa cho các từ loại khác danh từ như là động từ, tính từ, trạng từ, cụm từ, mệnh

đề hoặc là câu Theo định nghĩa này thì từ loại có thể bổ nghĩa phụ thuộc vào từ loại được bổ nghĩa

Theo định nghĩa của từ điển The Encyclopedia of Language and Linguistics

(Bách khoa toàn thư về ngôn ngữ và ngôn ngữ học) cuả Asher [106] thì trạng từ

(adverb) của tiếng Anh bắt nguồn từ adverbium của những nhà ngữ pháp người Rome, sau đó được dịch sang tiếng Hi Lạp là epirrhema Từ này có nghĩa là trạng

từ là một từ đi kèm với động từ, hay nói theo ngữ nghĩa học thì nó bổ nghĩa cho động từ Cho dù người ta bây giờ nhận thấy rằng mối liên kết giữa trạng từ và động

từ không chặt như người ta vẫn tưởng, nhưng trạng từ nói chung vẫn được sử dụng

và đã tạo ra thuật ngữ “adverbial”, là một danh từ dùng để chỉ những trạng từ

(adverbs) cũng như là những cụm từ (phrases) hay những mệnh đề (clauses) mà có cùng chức năng như những trạng từ [106, tr39] Theo từ điển bách khoa toàn thư này thì trạng từ có những đặc điểm sau:

Thứ nhất, trạng từ là một từ loại Từ loại trạng từ cũng có những tiêu chí riêng

của nó để phân loại với những từ loại khác Khi xem xét trạng từ carefully (cẩn thận) trong câu “John had carefully opened the door” (John cẩn thận mở cửa) thì thấy nó

có 4 đặc tính: một là, nó không thay đổi theo số (number), theo giống (gender), theo

cách (case); hai là, nó bổ nghĩa cho động từ; ba là, nó có thể được lượt bỏ mà không

làm thay đổi nghĩa của câu; bốn là, nó nằm ở vị trí dành cho trạng từ Các đặc tính nêu trên đều là những đặc tính của trạng từ Tuy nhiên những đặc tính này vẫn còn phải bàn thêm

Thứ hai, trạng từ là bất biến (invariable) về hình thức Điều này có nghĩa là

trạng từ không thay đổi theo số (number), theo giống (gender), theo cách (case) như

vậy với đặc tính này thì nó cũng giống danh từ và tính từ

Thứ ba trạng từ bổ nghĩa cho một động từ (verb) Trong câu John had carefully opened the door, thì trạng từ carefully (cẩn thận) bổ nghĩa cho động từ (open: mở cửa) Trạng từ này đã chỉ ra cách thức mà John mở cửa Tuy nhiên không phải John lúc nào cũng mở cửa cẩn thận (carefully) mà chỉ trong trường

hợp cụ thể này thì John mới mở cửa cẩn thận, cho nên người ta sẽ thấy rằng trạng

từ carefully không chỉ bổ nghĩa cho động từ opened mà là bổ nghĩa cho toàn bộ cụm động từ opened the door (mở cửa) Trong câu “Briefly, he will meet me” (nói ngắn gọn, Anh ta sẽ gặp tôi) thì trạng từ briefly (vắn tắt) bổ nghĩa cho toàn bộ mệnh đề theo sau nó chứ không chỉ bổ nghĩa cho động từ meet (gặp) Cho nên kết

luận rằng trạng từ không chỉ bổ nghĩa cho động từ mà nó bổ nghĩa cho cụm động

từ hoặc toàn bộ mệnh đề

Thứ tư, trạng từ là không bắt buộc (optional) Trong những câu sau đây nếu

lượt bỏ trạng từ thì về mặt ngữ pháp câu vẫn đúng: John had carefully opened the door (John cẩn thận mở cửa) hoặc Briefly, he will certainly meet me here (Nói ngắn gọn, anh ta chắc chắn sẽ gặp tôi ở đây.) Như vậy trong những trường hợp này thì trạng từ là không bắt buộc Tuy nhiên trong câu John lived here (John đã sống ở đây) thì trạng từ here (ở đây) là bắt buộc phải có Vậy từ here trong câu trên có phải là

trạng từ không? Những trường hợp như vậy của trạng từ phải tìm cách giải thích khác

Thứ năm, về vị trí trạng từ Trong tiếng Anh vị trí giữa câu là vị trí của trạng

từ Khu vực của trạng từ là giữa động từ nguyên mẫu (nonfinite verb) và động từ được chia, hay còn gọi là động từ biến ngôi (finite verb) Như vậy câu John had carefully opened the door là đúng ngữ pháp Tuy nhiên trạng từ đôi khi không cần

phải đứng giữa câu, ví dụ như John had opened the door carefully Nói tóm lại vị trí

của trạng từ là uyển chuyển

Thứ sáu, sự đồng thuận của các đặc tính của trạng từ Không có đặc tính nào được đề cập bên trên vừa thỏa mãn điều kiện cần và điều kiện đủ để đáp ứng các tiêu chí của trạng từ Tuy nhiên một vài trường hợp được nói đến bên trên có thể đáp ứng tính điển hình của trạng từ Tùy theo từng ngôn ngữ mà một trạng từ có thể

là bất biến (invariable), bổ nghĩa cho hầu hết các từ loại khác, có thể là không bắt buộc (optional), và tuân theo giới hạn về trật tự từ Trong bất kỳ trường hợp nào cũng đều có sự đồng thuận lớn vượt ra ngoài lý thuyết (crosstheoretical consensus)

về việc khi nào một từ được xem là một trạng từ Dù vậy sự đồng thuận này không phải là tuyệt đối Chẳng hạn như có sự phân biệt giữa trạng từ (adverb) và tiểu từ

(particle) Trong những câu sau thì từ even (thậm chí) và just (chỉ là) không phải là trạng từ mà là tiểu từ: Even John was there (thậm chí John cũng có mặt ở đó) và He just won’t listen (chỉ là anh ta không muốn nghe)

Thứ bảy là phổ niệm (universality) hay tính phổ biến về trạng từ Người ta biết rất ít về phổ niệm và cách dùng của trạng từ Trong tiếng Anh những cấu trúc

như là The soup tastes terrible (món súp này thật tệ) thì không cần có trạng từ Từ terrible (tệ, dở) là một tính từ dễ nhầm lẫn và nó không thể thay bằng trạng từ terribly (tệ, dở).

1.1.2 Từ loại trong tiếng Việt

Trong tiếng Việt vấn đề về từ loại đã được nhiều nhà ngôn ngữ học quan tâm như Trương Vĩnh Ký, Trần Trọng Kim, Bùi Kỷ, Phạm Duy Khiêm, Nguyễn Tài Cẩn, Đinh Văn Đức, Nguyễn Thiện Giáp… Mục đích chủ yếu của việc phân định từ loại, theo như Lê Biên [6] đó là “nhằm phát hiện bản chất ngữ pháp, tính quy tắc trong hoạt động ngữ pháp và sự hành chức của lớp từ loại trong quá trình thực hiện những chức năng cơ bản của ngôn ngữ: làm công cụ để giao tiếp, để tư duy, trừu tượng.”

Trong lịch sử nghiên cứu tiếng Việt có những ý kiến cho rằng vốn từ tiếng Việt không thể phân định loại được vì chúng không có một dấu hiệu hình thức nào cả Tuy nhiên số đông các nhà nghiên cứu thì cho rằng tiếng Việt có từ loại và họ đã cố tìm các dấu hiệu khách quan để định loại Sau đây là những ý kiến về từ loại tiếng Việt