Quan hệ an ninh quân sự mỹ ấn độ trong thập niên đầu thế kỷ 21

Nguyễn Khánh Vân có bài viết “Quan hệ đối tác chiến lược Hoa Kỳ - Ấn Độ” đăng tải trên Tạp chí châu Hoa Kỳ ngày nay, số 11/2013 đề cập đến bối cảnh chung của quan hệ đối tác chiến lược

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÀNH QUỐC TẾ HỌC

Người hướng dẫn khoa học: TS Lê Khương Thùy

Hà Nội - 2015

Tôi vô cùng biết ơn gia đình, đồng nghiệp và bạn bè đã động viên, giúp

đỡ tôi trong quá trình học tập và hoàn thành Luận văn

Xin chân thành cảm ơn!

Hà nội, ngày 31.12.2015

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

NỘI DUNG 12

Chương 1 NHỮNG NHÂN TỐ CHỦ YẾU TÁC ĐỘNG ĐẾN QUAN HỆ AN NINH QUÂN SỰ MỸ - ẤN ĐỘ TRONG THẬP NIÊN ĐẦU CỦA THẾ KỶ XXI 12

1.1 Bối cảnh quốc tế và khu vực 12

1.1.1 Những xu thế quốc tế chủ đạo 12

1.1.2 Hai sự kiện quốc tế nổi bật 20

1.1.3 Sự trỗi dậy của Trung Quốc 26

1.1.4 Tình hình khu vực Nam Á 30

1.2 Mỹ điều chỉnh chiến lược toàn cầu và sự chuyển hướng trong chính sách đối ngoại của Ấn Độ 33

1.2.1 Mỹ điều chỉnh chiến lược toàn cầu 33

1.2.2 Sự chuyển hướng trong chính sách đối ngoại của Ấn Độ 39

Chương 2 THỰC TRẠNG QUAN HỆ AN NINH QUÂN SỰ MỸ - ẤN ĐỘ TRONG THẬP NIÊN ĐẦU CỦA THẾ KỶ XXI 44

2.1 Chính sách an ninh quân sự của hai nước với nhau 44

2.1.1 Chính sách an ninh quân sự của Mỹ đối với Ấn Độ 44

2.1.2 Đối sách của Ấn Độ 54

2.2 Nội dung hợp tác 56

2.2.1 Khuôn khổ hợp tác và đối thoại 57

2.2.2 Những khía cạnh hợp tác nổi bật 64

Chương 3 ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG VÀ DỰ BÁO TRIỂN VỌNG QUAN HỆ AN NINH QUÂN SỰ MỸ - ẤN ĐỘ NHỮNG NĂM TỚI 88

3.1 Tác động của quan hệ an ninh quân sự Mỹ - Ấn Độ 88

3.1.1 Đối với vị thế quân sự của hai nước 88

3.1.2 Đối với cấu trúc an ninh khu vực 93

3.1.3 Đối với Việt Nam 96

3.2 Dự báo triển vọng quan hệ an ninh quân sự Mỹ - Ấn Độ những năm tới 99

3.2.1 Một số nhận xét 99

3.2.2 Dự báo triển vọng 102

KẾT LUẬN 111

TÀI LIỆU THAM KHẢO 113

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

IMF International Monetary Fund Quỹ tiền tệ quốc tế

WTO World Trade Organization Tổ chức Thương mại thế giới SAARC South Asian Association for

Regional Cooperation

Hiệp hội hợp tác khu vực Nam Á

FDI Foreign Direct Investment Đầu tư trực tiếp nước ngoài

ASEAN Association of Southeast Asian

Partnership

Những bước tiếp theo trong quan hệ đối tác chiến lược NPT Nuclear Non-proliferation

Sáng kiến hợp tác Chống khủng bố Mỹ - Ấn Độ

USAF United States Air Force Không quân Mỹ

PACAF Pacific Air Forces Lực lượng Không quân Thái

Bình Dương

USPACOM United States Pacific Command Bộ Tư lệnh Thái Bình Dương

của Mỹ IDS Integrated Defence Staff Ủy ban Phối hợp Quốc phòng

Ấn Độ

Ấn Độ IMET U.S International Military

Education & Training

Chương trình Giáo dục và Đào tạo quân đội quốc tế của

Mỹ APCSS The Asia-Pacific Center for

Security Studies

Trung tâm nghiên cứu an ninh Châu Á- TBD DRDO Defence Research and

Development Organization

Tổ chức nghiên cứu và phát triển quốc phòng

GSOMIA General Security of Military

Information Agreement

Hiệp định an ninh chung về thông tin quân sự

CISMOA Communication Interoperability

and Security Memorandum of Agreement

Hiệp định thư về An ninh và Trao đổi thông tin

BECA Basic Cooperation and

Exchange Agreement

Hiệp định trao đổi và hợp tác

cơ bản ASEM The Asia-Europe Meeting Diễn đàn Hợp tác Á – Âu

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của Đề tài

Thập niên đầu thế kỷ XXI, tình hình thế giới và khu vực có những biến động mạnh mẽ, đặc biệt là ở khu vực Châu Á – Thái Bình Dương (Châu Á-TBD) Những sai lầm trong chính sách đối ngoại của Chính quyền George W.Bush không chỉ chấm dứt “khoảnh khắc đơn cực” của Mỹ, làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến uy tín, vị thế của Mỹ ở khu vực Châu Á – TBD mà còn tạo thời cơ cho Trung Quốc rút ngắn khoảng cách, trở thành đối thủ cạnh tranh trực tiếp vai trò lãnh đạo thế giới của Mỹ Sức mạnh tổng hợp của Mỹ bị suy giảm trong khi Trung Quốc trỗi dậy mạnh mẽ đã làm thay đổi cục diện thế giới cũng như cán cân quyền lực ở khu vực Châu Á – TBD

Mỹ xác định Châu Á – TBD là khu vực có ý nghĩa địa chiến lược đặc biệt quan trọng trong quá trình củng cố vị thế siêu cường số một thế giới của

Mỹ Vì vậy, Mỹ đặt mục tiêu phải thúc đẩy và duy trì vai trò của mình ở khu vực trọng yếu này Để thực hiện được mục tiêu đó, trước hết, Mỹ cần phải kiềm chế được sức mạnh đang lên của Trung Quốc

Một trong những biện pháp mà Mỹ sử dụng là củng cố quan hệ với các đồng minh, xây dựng và thúc đẩy quan hệ với các đối tác mới trong khu vực,

từ đó hình thành một mặt trận ngăn chặn sự bành trướng ảnh hưởng của Trung Quốc ở khu vực Ấn Độ là một cường quốc đang lên ở khu vực và có

đủ năng lực trở thành một đối trọng của Trung Quốc.Việc Ấn Độ nghiêng về bên nào trong cuộc cạnh tranh ảnh hưởng giữa Mỹ và Trung Quốc sẽ tác động rất lớn đến tương quan lực lượng ở khu vực Châu Á – TBD Vì vậy, Mỹ rất cần có sự ủng hộ, hợp tác toàn diện của Ấn Độ Quan hệ an ninh Mỹ - Ấn Độ giữ một vai trò quan trọng và được coi là một “trục” then chốt của chiến lược

“xoay trục” sang Châu Á của Mỹ

Ấn Độ hiện đang nỗ lực vươn lên, khẳng định vị thế là một cực của trật

tự thế giới đa cực đang hình thành Ấn Độ nhận thức rõ tầm quan trọng của

Mỹ đối với việc tăng cường thế và lực, phát huy vai trò nước lớn của Ấn Độ

Sự gặp gỡ trong mục tiêu và tính toán chiến lược của hai quốc gia đã đưa quan hệ song phương Mỹ - Ấn Độ trở thành một trong những mối quan hệ có tốc độ phát triển nhanh trong thập niên đầu của thế kỷ XXI

Ngay khi quan hệ Mỹ - Ấn Độ bước vào thời kỳ hợp tác và phát triển (từ năm cuối của thời kỳ Tổng thống Bill Clinton (2000), an ninh quân sự đã

là một lĩnh vực được chính quyền cả hai nước chú trọng phát triển và hiện là lĩnh vực đạt được nhiều tiến bộ nhất của quan hệ song phương Mỹ - Ấn Độ Những chuyển biến trong quan hệ an ninh quân sự Mỹ - Ấn Độ nói riêng, quan hệ Mỹ - Ấn Độ nói chung có tác động trực tiếp đến cục diện an ninh phức tạp ở khu vực Châu Á -TBD hiện nay Chính vì vậy, việc nghiên cứu mối quan hệ Mỹ - Ấn Độ, nhất là trên khía cạnh an ninh quân sự có ý nghĩa quan trọng góp phần tìm hiểu những tính toán và ý đồ chiến lược của Mỹ và Ấn

Độ, đồng thời góp phần tìm hiểu và dự báo những diễn biến của cục diện an ninh khu vực Châu Á -TBD

Việt Nam là một quốc gia đang phát triển ở khu vực Đông Nam Á, Đông Á – khu vực đang là trọng tâm hướng tới trong chính sách “tái cân bằng” khu vực Châu Á - TBD của Mỹ và chính sách Hướng Đông của Ấn Độ

Vì thế, quan hệ an ninh quân sự Mỹ - Ấn Độ phát triển theo chiều hướng nào cũng có ảnh hưởng rất lớn đến Việt Nam, đặc biệt là trong việc xử lý mối quan hệ với người láng giềng khổng lồ Trung Quốc Do đó, việc nghiên cứu quan hệ an ninh quân sự Mỹ - Ấn Độ lại càng có ý nghĩa thực tiễn hơn bao giờ hết

Với ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn nói trên, tôi chọn đề tài

Quan hệ an ninh quân sự Mỹ - Ấn Độ trong thập niên đầu của thế kỷ 21

làm đề tài nghiên cứu cho Luận văn của mình

quan hệ này, đặc biệt là những chuyển biến trong lĩnh vực an ninh quân sự

Tình hình nghiên cứu trong nước: Ở Việt Nam, chưa có nhiều công

trình nghiên cứu về quan hệ Mỹ - Ấn Độ, đặc biệt là từ giai đoạn sau khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008 đến nay Các công trình nghiên cứu chủ yếu dưới dạng các bài báo, bài tạp chí Trong đó có thể kể đến các bài viết như

“Quan hệ an ninh quốc phòng Hoa Kỳ- Ấn Độ”, Tạp chí Châu Mỹ ngày nay,

số 9/2009; “Quan hệ chính trị ngoại giao Hoa Kỳ- Ấn Độ”, Tạp chí Châu Mỹ ngày nay, số 7/2010; “Quan hệ văn hóa xã hội Hoa Kỳ - Ấn Độ”, Tạp chí Châu

Mỹ ngày nay, số 5/2011 của tác giả Lê Thị Thu Các bài viết này đề cập đến một

số lĩnh vực hợp tác tiêu biểu của quan hệ Mỹ - Ấn Độ dưới thời Chính quyền George W.Bush

Ths Nguyễn Khánh Vân có bài viết “Quan hệ đối tác chiến lược Hoa

Kỳ - Ấn Độ” đăng tải trên Tạp chí châu Hoa Kỳ ngày nay, số 11/2013 đề cập

đến bối cảnh chung của quan hệ đối tác chiến lược Mỹ - Ấn Độ và những nhân tố chi phối sự thiết lập quan hệ đối tác chiến lược giữa hai nước, nội dung cụ thể của hợp tác chiến lược (trong lĩnh vực an ninh, năng lượng và môi trường, khoa học và công nghệ, hợp tác kinh tế), ngoài ra tác giả còn đưa

ra một số đánh giá về thành tựu cũng như hạn chế của mối quan hệ đối tác này Tuy nhiên, hầu hết các nội dung mới chỉ dừng lại ở đưa ra vấn đề và nội dung hợp tác đơn thuần, chưa phân tích được việc triển khai quan hệ đối tác

đó dưới thời Chính quyền Obama và triển vọng cụ thể trong tương lai

1Hải Minh,Quan hệ Mỹ- Ấn 'định hình thế kỷ 21',

http://vnexpress.net/tin-tuc/the-gioi/quan-he-my-an-dinh-hinh-the-ky-21-2179771.html, 8/11/2010

Theo tác giả Nguyễn Nhâm trong bài viết “Đối tác chiến lược Hoa Kỳ -

Ấn Độ: Những ẩn sâu trong quan hệ” đăng tải trên báo Nhân dân điện tử

tháng 6 năm 2013: Quan hệ Mỹ - Ấn Độ được xem là khỏa lấp khoảng trống Nam Á, củng cố thêm lợi ích của Mỹ tại khu vực này Vì thế, các nhà phân tích cho rằng, Mỹ đang nhìn nhận quan hệ với Ấn Độ như là một trong những điểm nối quan trọng trong thế kỷ 21 Thành công của quan hệ đối tác chiến lược Mỹ - Ấn Độ sẽ không chỉ đóng góp cho sự thịnh vượng của hai nước mà còn cho hòa bình, an ninh và ổn định khu vực cũng như toàn cầu

Tình hình nghiên cứu ngoài nước: Là một mối quan hệ đối tác chiến

lược tiêu biểu và là đối tác tự nhiên của Mỹ nên quan hệ Mỹ - Ấn Độ, nhất là những thay đổi, điều chỉnh trên lĩnh vực an ninh quân sự thường xuyên được cập nhật và phân tích trong các báo cáo của Bộ Quốc phòng Mỹ, Quốc hội

Mỹ, và Bộ Quốc phòng Ấn Độ, cũng như trong các công trình nghiên cứu của các nhà phân tích, nghiên cứu quốc tế trên thế giới và khu vực

Trong cuốn sách “US-India Strategic Cooperation into the 21 st century” (Hợp tác chiến lược Mỹ - Ấn Độ bước vào thế kỷ 21)(2006), các học giả và các

chuyên gia phân tích quốc tế hàng đầu của Mỹ và Ấn Độ đã chỉ ra nguồn gốc, quá trình phát triển và hiện trạng của hợp tác chiến lược Mỹ - Ấn Độ Trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, Mỹ và Ấn Độ theo đuổi những chiến lược đối lập nhau nên hai nước “xa lạ” nhau trong giai đoạn này Khi Chiến tranh Lạnh chấm dứt với sự tan rã của Liên Xô, hợp tác an ninh Mỹ - Ấn Độ mới có những dấu hiệu chuyển biến tốt đẹp hơn Các lực lượng vũ trang hai nước đã tham gia các cuộc tập trận chung trên biển, trên đất liền, trên không và cùng nhau thực hiện các nhiệm vụ nhân đạo Căn cứ vào những thông tin và đóng góp từ giới hoạch định chính sách cũng như của giới khoa học, cuốn sách này đã phân tích

sự hội tụ chiến lược của hai nền dân chủ lớn nhất thế giới, đồng thời lý giải tại sao giữa hai nước vẫn tồn tại những bất đồng căn bản Những vấn đề nổi bật như tương lai của chương trình hạt nhân và tên lửa đạn đạo của Ấn Độ, mối

quan hệ giữa Mỹ và Pakistan cũng như mối liên hệ giữa Ấn Độ và Iran cũng đượctrình bày và luận giải sâu sắc trong cuốn sách này

Cuốn “Vai trò của Mỹ ở Châu Á- Quan điểm của các học giả Mỹ và

Châu Á” (2009)cũng phân tích rất sâu sắc vai trò của Mỹ ở khu vực Nam Á, những cải thiện trong quan hệ Mỹ - Ấn Độ dưới thời Chính quyền G.W.Bush

và nêu lên những kiến nghị để thúc đẩy quan hệ Mỹ - Ấn Độ phát triển.Quan

hệ an ninh quân sự Mỹ - Ấn Độ cũng được đặt trong nghiên cứu mối quan hệ

tương tác với các nước lớn khác trong khu vực Tiêu biểu như cuốn “The Big

Three, the emerging relationship between the United States, India and China

in the changing world order” của Harsh Bhasin (2010), trong đó bàn về mối

quan hệ đang nổi lên giữa ba cường quốc Mỹ, Ấn Độ và Trung Quốc trong bối cảnh là một trật tự thế giới đang có những thay đổi Từ những vấn đề nổi bật trong các cặp quan hệ song phương trong quá khứ và hiện tại, tác giả đã đưa ra những dự báo về chiều hướng phát triển trong quan hệ giữa ba cường quốc này

Quan hệ Mỹ - Ấn Độ là một trọng điểm nghiên cứu của nhiều cơ quan nghiên cứu quốc tế nổi tiếng như Cơ quan nghiên cứu của Quốc hội Mỹ (CRS) Các báo cáo của CRS thường xuyên cập nhật và phân tích những diễn tiến, những kết quả đạt được cũng như những vấn đề tồn tại trong quan hệ Mỹ

- Ấn Độ trên nhiều khía cạnh Khía cạnh an ninh quân sự được thể hiện trong

các báo cáo của CRS như:U.S – India Defense Relations: Strategic

Perspectives, Washington, D.C, April 4, 2007; India: Domestic Issues, Strategic Dynamics, and U.S Relations, September 1, 2011 Báo cáo cho thấy

tầm quan trọng của khu vực Nam Á, trong đó Ấn Độ đóng vai trò nổi bật, đối với lợi ích cốt lõi của Mỹ trong thế kỷ 21 Tổng thống Obama đã nỗ lực thúc đẩy quan hệ với Ấn Độ như cách mà Tổng thống Clinton đã thực hiện từ năm

2000 và được kế thừa trong suốt thời Chính quyền G.W.Bush Đỉnh cao của chính sách thúc đẩy này là việc nâng cấp quan hệ ngoại giao lên 3.0 vào tháng

7/2011, điều này khiến nhiều nhà phân tích cho rằng quan hệ Mỹ - Ấn Độ sẽ trở thành mối quan hệ song phương quan trọng nhất trong những thập kỷ tới

Trong báo cáo “U.S.- India Security Relation: Strategic Issues” January 24,

2013, học giả K.Alan Kronstadt nhấn mạnh, khi Mỹ thực hiện chính sách xoay trục về châu Á, và với sự nổi lên về sức mạnh kinh tế và quân sự của Ấn

Độ, thì việc thúc đầy quan hệ Mỹ - Ấn Độ là một điều tất yếu Bài cáo cho thấy toàn cảnh về lịch sử quan hệ an ninh giữa hai nước, các quan tâm an ninh của Mỹ đối với Ấn Độ, cũng như các mục tiêu an ninh của Ấn Độ hiện nay, những điểm hội tụ và khác biệt giữa hai nước trong lĩnh vực an ninh, các trở ngại đối với hợp tác an ninh giữa hai nước…

Trung tâm nghiên cứu chiến lược và quốc tế (CSIS) của Mỹ cũng dành nhiều sự quan tâm, chú ý cho mối quan hệ Mỹ - Ấn Độ Nổi bật có công trình

nghiên cứu “U.S - India Defense Relations: Strategic Perspectives”,

Washington, D.C, April 4, 2007 Thông qua phân tích những điểm tương đồng

và khác biệt trong quan hệ an ninh quân sự Mỹ - Ấn Độ, báo cáo đưa ra những

dự báo về chiều hướng phát triển của mối quan hệ này trong thời gian tới

Ngoài ra còn có các trung tâm, các viện nghiên cứu quốc tế danh tiếng khác theo dõi sát sao mối quan hệ an ninh quân sự Mỹ - Ấn Độ như: Viện

Khoa học và An ninh quốc tế (ISIS) với bài viết “Testimony before the House

Committee on International Relations Hearing on the US – India “Global Partnership” and its Impact on Non – Proliferation” (October 26, 2005)của

học giảDavid Albright; Trung tâm Nghiên cứu Quốc phòng cao cấp (CADS) với báo cáo“US Strategy with China and India: Striking a Balance to Avoid Conflict”, August 2006, trong đó phân tích chiến lược của Mỹ đối với Trung

Quốc và Ấn Độ, từ đó đưa ra những nhận định về chiều hướng chiến lược của

Mỹ ở khu vực Châu Á – TBD

Carnegie Endowment for International Peace, Toward Realistic U.S –

India relations,Washington DC, 2010 Bài viết đề cập đến những chỉ trích từ

phía Ấn Độ cho rằng kể từ khi lên nắm quyền, Tổng thống Obama không dành sự quan tâm thích đáng cho Ấn Độ mà có vẻ chú trọng hơn đến việc hợp tác với Trung Quốc trong việc giải quyết các vấn đề khu vực và toàn cầu Trên thực tế, các quan tâm của hai nước trong hàng loạt các vấn đề cho thấy

Mỹ sẽ cân bằng chính sách của họ với Ấn Độ như thế nào với các ưu tiên và trách nhiệm khác

Học giả Arvind Dutta đến từ Viện phân tích và nghiên cứu Quốc phòng

của Ấn Độ có bài nghiên cứu“Role of India’s Defense Cooperation Initiatives

in Meeting the Foreign Policy Goals”(Vai trò của những sáng kiến hợp tác quốc phòng trong việc thực hiện những mục tiêu chính sách đối ngoại) đăng

trên Chuyên san Nghiên cứu Quốc phòng của Ấn Độ (7/2009) Trong bài viết, học giả phân tích vai trò quan trọng của hợp tác quốc phòng trong “Ngoại giao quốc phòng” và nêu lên những sáng kiến hợp tác quốc phòng của Ấn Độ với các cường quốc chủ chốt, trong đó có Mỹ

Hội thảo về thực trạng và hướng phát triển trong tương lai của quan hệ chiến lược Mỹ - Ấn Độ do Trường Sau đại học Hải quân của Mỹ (NPS) phối hợp với Quỹ nghiên cứu Người quan sát (ORF) tổ chức tại New Dehli (Ấn Độ) hồi tháng 9/2010, Hội thảo đã khái quát lại quan hệ Mỹ - Ấn Độ trong năm đầu tiên dưới thời Tổng thống Obama và các chiến lược của Mỹ và Ấn

Độ đối với Trung Quốc cũng như các quốc gia có liên quan mật thiết đến an ninh khu vực như Afghanistan, Pakistan và Iran

Quan hệ an ninh quân sự Mỹ-Ấn Độ còn được trình bày khá toàn diện

và cập nhật trong các công trình nghiên cứu của các học giả, các nhà nghiên

cứu Mỹ, Ấn Độ và các nước trên thế giới.Tiêu biểu có thể kể đến:U.S.-India

Strategic Engagement: Conference Agenda, September 21-23, 2010;W Pal

Sidhu, Time to Reset U.S.-India Relations, http://www.theglobalist.com; US

and India: Building Global Parnerships, April 21,2004, Mumbai; The White

House, National Security Strategy, Washington D.C May 2010;Richard A

Boucher, Assistant Secretary for South and Central Asian Affairs, Remarks to

the Press, U.S.-India Relations, New Delhi, India January 8, 2009; R Richard L.Armitage, R Nicholas Burns (co-chair), Natural Allies, A Bluprint for the

Future of U.S – India Relations; Press Trust Of India, Rice lauds “historic” change in Indo-US ties, Washington, June 19,2008;…

Trên cơ sở những kết quả nghiên cứu của các công trình khoa học trên, Luận văn sẽ hệ thống hóa, phân tích và đánh giá quá trình phát triển của mối quan hệ an ninh quân sự Mỹ - Ấn Độ trong thập niên đầu của thế kỷ 21

3 Mục tiêu nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu, phân tích thực trạng quan hệ an ninh quân sự Mỹ

- Ấn Độ trong thập niên đầu của thế kỷ XXI và những tác động của mối quan

hệ này đến tình hình an ninh khu vực và Việt Nam, từ đó đưa ra dự báo về xu hướng phát triển của quan hệ này trong những năm tới

Để thực hiện mục tiêu nghiên cứu trên, Luận văn giải quyết những nhiệm vụ nghiên cứu sau:

- Nêu một số nhân tố tác động chủ yếu

- Phân tích thực trạng của mối quan hệ, từ đó đưa ra một số nhận xét

- Đánh giá tác động và dự báo triển vọng của mối quan hệ này trong những năm tới

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của Luận văn là lĩnh vực an ninh quân sự của

mối quan hệ giữa Mỹ và Ấn Độ

An ninh, hiểu theo nghĩa đơn giản nhất, là khả năng giữ vững an toàn trước các mối đe dọa Trước Chiến tranh Lạnh, khái niệm “an ninh” của một quốc gia cơ bản được hiểu là sự đảm bảo và an toàn về mặt quân sự trước một quốc gia khác, còn gọi là “an ninh truyền thống” Tuy nhiên sau Chiến tranh Lạnh, với sự phát triển mạnh mẽ của xu hướng toàn cầu hóa trong đời sống quốc tế, nhiều vấn đề mới nảy sinh, đe dọa đến an ninh, chủ quyền của các

quốc gia dân tộc và cuộc sống của chính con người Người ta gọi đó là những vấn đề “an ninh phi truyền thống”, trong đó có những vấn đề đòi hỏi phải có

sự phối hợp hành động giữa lực lượng quân sự của nhiều nước để giải quyết như vấn đề khủng bố toàn cầu, vấn đề phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt, các hoạt động cứu hộ thiên tai,…

Theo cách giải thích trên, thuật ngữ “an ninh quân sự” trong Luận văn

sẽ được dùng để đề cập đến những hoạt động hợp tác giữa lực lượng quân sự

Mỹ và Ấn Độ trong các vấn đề an ninh truyền thống và và các vấn đề an ninh

phi truyền thống có liên quan đến yếu tố quân sự

Phạm vi nghiên cứu

Về thời gian, Luận văn nghiên cứu quan hệ an ninh quân sự Mỹ - Ấn

Độ trong thập niên đầu của thế kỷ XXI Năm 2000 đánh dấu bước ngoặt của

Ấn Độ trong quá trình thực hiện mục tiêu chiến lược nhằm nhanh chóng nâng cao vị thế của mình trong khu vực và trên thế giới Điều này được thể hiện trong tuyên bố của Thủ tướng Ấn Độ Vajpayee ngày 19/1/2000: “Có sự thừa nhận vai trò của Ấn Độ như một nhân tố ổn định ở châu Á Chúng ta đã có

kế hoạch sẵn sàng gánh vác trách nhiệm của chúng ta như một đối tác toàn cầu (global player)” Năm 2000 cũng là một năm thành công của quan hệ Mỹ

- Ấn Độ với chuyến thăm Ấn Độ của Tổng thống Mỹ Bill Clinton (3/2000) và chuyến thăm đáp lễ của Thủ tướng Ấn Độ Vajpayee (9/2000) Tổng thống Bill Clinton đánh giá cao vai trò của Ấn Độ khi tuyên bố: “Ấn Độ và Mỹ có thể thay đổi thế giới”

Tuy nhiên, Luận văn sẽ lấy năm 2001 là mốc nghiên cứu chính vì đây

là năm đánh dấu một bước ngoặt mới trong lịch sử nước Mỹ với việc chào đón vị Tổng thống thứ 43 của nước Mỹ - Tổng thống George W Bush và đặc biệt là năm diễn ra sự kiện khủng bố 11.9 Sự kiện này không chỉ gây rúng động toàn nước Mỹ, làm chuyển hướng ưu tiên trong chính sách đối ngoại và

chính sách an ninh của Mỹ mà còn tác động sâu sắc đến cục diện thế giới cũng như các mối quan hệ giữa Mỹ và các quốc gia khác, trong đó có Ấn Độ

Về không gian, Mỹ và Ấn Độ là những nhân tố quan trọng trong cấu trúc an ninh khu vực Châu Á – TBD Vì vậy, Luận văn nghiên cứu mối quan

hệ trong phạm vi giữa quân đội hai nước và ở khu vực Châu Á – TBD

5 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn tiếp cận quan hệ an ninh quân sự Mỹ - Ấn Độ từ quan điểm

và chính sách an ninh của Mỹ đối với Ấn Độ Do đó, Mỹ là chủ thể và Ấn Độ

là đối tượng nghiên cứu của mối quan hệ này

Luận văn sử dụng phương pháp lịch sử trong quá trình phân tích thực trạng, diễn biến mối quan hệ an ninh quân sự Mỹ - Ấn Độ trong thập niên đầu của thế kỷ XXI, qua đó làm rõ điều kiện, đặc điểm phát sinh, phát triển và biểu hiện của mối quan hệ này, đồng thời làm sáng tỏ mối liên hệ giữa khía cạnh an ninh quân sự với với các khía cạnh khác trong tổng thể mối quan hệ giữa Mỹ và Ấn Độ cũng như với những biến động của tình hình an ninh khu vực Phương pháp phân tích so sánh được sử dụng để làm nổi bật những tương đồng và khác biệt trong việc triển khai chính sách đối ngoại, chiến lược

an ninh qua các thời kỳ, chính quyền khác nhau ở mỗi nước Bên cạnh đó, Luận văn cũng sử dụng các phương pháp quy nạp, diễn dịch để đưa ra những nhận xét, dự đoán về chiều hướng phát triển của mối quan hệ an ninh quân sự

Mỹ - Ấn Độ

6 Cấu trúc của Luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, Luận văn được chia thành 3 chương:

Chương 1 Những nhân tố chủ yếu tác động đến quan hệ an ninh quân

sự Mỹ - Ấn Độ trong thập niên đầu của thế kỷ XXI

Chương này phân tích một số nhân tố cơ bản tác động đến quan hệ an ninh quân sự Mỹ - Ấn Độ trong thập niên đầu của thế kỷ XXI Cũng như bất

kỳ mối quan hệ nào, quá trình phát triển của quan hệ an ninh quân sự Mỹ - Ấn

Độ chịu sự chi phối của những nhân tố nội sinh và nhân tố ngoại sinh

Chương 2 Thực trạng quan hệ an ninh quân sự Mỹ - Ấn Độ trong thập niên đầu của thế kỷ XXI

Chương này trình bày những nội dung cơ bản của quan hệ an ninh quân

sự Mỹ - Ấn Độ trong thập niên đầu của thế kỷ XXI, từ việc hai nước điều chỉnh chính sách an ninh quân sự đối với nhau cho đến việc thực thi chính sách đó trong thực tiễn hợp tác giữa quân đội hai nước

Chương 3 Đánh giá tác động và dự báo triển vọng quan hệ an ninh quân sự Mỹ - Ấn Độ trong những năm tới

Dựa trên những trình bày, phân tích diễn biến trong quá trình phát triển, phạm vi và mức độ hợp tác trong từng nội dung, Luận văn đưa ra một số nhận xét về đặc trưng của mối quan hệ an ninh quân sự Mỹ - Ấn Độ trong thập niên đầu của thế kỷ XXI

NỘI DUNG Chương 1

NHỮNG NHÂN TỐ CHỦ YẾU TÁC ĐỘNG ĐẾN QUAN HỆ AN NINH QUÂN SỰ MỸ - ẤN ĐỘ TRONG THẬP NIÊN ĐẦU CỦA THẾ KỶ XXI

1.1 Bối cảnh quốc tế và khu vực

Quan hệ Mỹ - Ấn Độ được nhận định là một trong những mối quan hệ song phương có tầm ảnh hưởng quốc tế, bởi đây là mối quan hệ giữa hai nền dân chủ lớn của thế giới với một bên là siêu cường số một thế giới còn bên kia là một cường quốc đang lên Vì thế, quan hệ Mỹ - Ấn Độ chịu ảnh hưởng rất lớn từ những biến động trong đời sống quốc tế và ngược lại, những chuyển động của mối quan hệ này cũng tác động đến việc “định hình thế giới”2

trong thế kỷ XXI

1.1.1 Những xu thế quốc tế chủ đạo

Sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, tất cả các nước trên thế giới đều thể hiện một mong muốn chung là xây dựng một môi trường quốc tế hòa bình, ổn định để phục vụ cho mục tiêu hàng đầu là phát triển kinh tế Đây chính là cơ

sở, nền tảng căn bản hình thành nên những xu thế quốc tế mới là Xu thế toàn

cầu hóa, Xu thế hòa bình, hợp tác và phát triển và Xu thế đa cực hóa Những

xu thế quốc tế chủ đạo trên đã và sẽ chi phối quan hệ quốc tế nói chung, khu vực Nam Á nói riêng trong thập niên đầu và trong những thập niên tiếp theo của thế kỷ XXI

Bước sang thế kỷ XXI, xu thế toàn cầu hóa chính thức chuyển sang

giai đoạn phát triển mới3

mạnh mẽ hơn bao giờ hết, trở thành một xu thế

2 Tổng thống Obama gọi quan hệ Mỹ - Ấn Độ là một trong những mối quan hệ “định hình thế kỷ XXI”

3Theo Thomas L.Friedman thì thế giới đã trải qua ba giai đoạn toàn cầu hóa.Giai đoạn thứ nhất kéo dài từ năm 1642 khi Columbus giương buồm mở ra sự giao thương với thế giới cũ và mới cho đến khoảng năm

khách quan không thể đảo ngược, có tác động trực tiếp, sâu rộng tới các lĩnh vực đời sống xã hội, nhất là lĩnh vực kinh tế và quá trình hoạch định chính sách đối ngoại của các quốc gia, dân tộc trên thế giới

Lĩnh vực kinh tế được đánh giá là chịu tác động mạnh mẽ nhất của xu thế toàn cầu hóa Những thành tựu của cuộc cách mạng khoa học công nghệ hiện đại, đặc biệt là sự phát triển mạnh mẽ của Internet đã “làm phẳng” những trở ngại về địa lý, mở ra những phương thức sản xuất kinh doanh, những vị thế địa chính trị và địa kinh tế hoàn toàn mới Thế giới đang tiến gần đến một nền kinh tế không biên giới Sự tự do hóa trong thương mại, đầu tư, dịch vụ, chuyển giao công nghệ cũng như sự chuyên môn hóa sâu sắc trong phân công lao động quốc tế đã thúc đẩy các quan hệ song phương và đa phương phát triển, gia tăng sự liên kết giữa các quốc gia, các khu vực trên thế giới

Mỹ luôn là một trong những quốc gia tiên phong trong việc thúc đẩy toàn cầu hóa kinh tế phát triển Nền kinh tế Mỹ đã thu lợi nhiều từ quá trình toàn cầu hóa, qua đó duy trì và giữ vững được vị trí là nền kinh tế số một thế giới Trong khi đó, phải đến đầu thập niên 1990, với chương trình cải cách kinh tế rộng rãi, mạnh mẽ của Thủ tướng Narasimha Rao, nền kinh tế Ấn Độ mới chuyển đổi hoàn toàn từ nền kinh tế kế hoạch tập trung sang nền kinh tế thị trường, tham gia sâu hơn vào quá trình toàn cầu hóa Sau hai thập niên cải

tổ thành công, nền kinh tế Ấn Độ đạt được những thành tựu to lớn Ấn Độ được mệnh danh là“quốc gia có thị trường bán lẻ lớn nhất hành tinh”, là “cái nôi của cuộc cách mạng xanh”, “siêu cường quốc phần mềm” của thế giới … Theo dự báo của Ngân hàng Thế giới (WB) và Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF), nếu

Ấn Độ vẫn duy trì được mức tăng trưởng trung bình 6%/năm như thời gian

1800 Giai đoạn thứ hai kéo dài từ năm 1800 đến năm 2000, bị gián đoạn bởi cuộc Đại Khủng Hoảng năm

1930 và hai cuộc thế chiến Giai đoạn thứ ba bắt đầu từ năm 2000 đến nay

qua thì đến giữa thế kỷ XXI, Ấn Độ sẽ vươn lên vị trí thứ 3 thế giới về kinh

tế, sau Mỹ và Trung Quốc4

Như vậy, Mỹ và Ấn Độ đều hưởng lợi nhiều khi hội nhập sâu vào quá trình toàn cầu hóa kinh tế Mỹ là đầu tầu kinh tế thế giới, rất cần khai thác những thị trường rộng lớn, giàu tiềm năng khai thác như Ấn Độ Còn Ấn Độ

là nền kinh tế đang phát triển, cần nhiều nguồn vốn, công nghệ kỹ thuật tiên tiến và phương thức quản lý hiện đại từ các nền kinh tế hàng đầu thế giới như

Mỹ Vì vậy, thúc đẩy quan hệ kinh tế song phương phát triển sẽ đem lại lợi ích to lớn cho cả Mỹ và Ấn Độ Bên cạnh đó, việc hai nước tham gia vào các

tổ chức kinh tế, thương mại, tài chính quốc tế đại diện cho xu thế liên kết kinh

tế toàn cẩu như Tổ chức Thương mại thế giới (WTO), Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF), Ngân hàng Thế giới (WB) đã giúp Mỹ và Ấn Độ có nhiều cơ hội để tìm ra những điểm chung, giảm thiểu bất đồng và xích lại gần nhau hơn

Ngoài ra, Mỹ và Ấn Độ cùng chia sẻ mục tiêu thúc đẩy hội nhập kinh tế khu vực Nam Á Năm 2006, Mỹ trở thành quan sát viên của Hiệp hội hợp tác khu vực Nam Á (SAARC) Các quốc gia Nam Á, trong đó có Ấn Độ, đặt kỳ vọng rất lớn vào quan hệ kinh tế với Mỹ Hiện nay, Mỹ đang là một đối tác bên ngoài quan trọng nhất của Tiểu lục này, cũng như của Ấn Độ Một cộng đồng kinh tế Nam Á hội nhập và phát triển mạnh mẽ là hoàn toàn phù hợp với lợi ích của cả Mỹ và Ấn Độ

Tuy không tác động sâu rộng như trong lĩnh vực kinh tế, song xu thế Toàn cầu hóa cũng ảnh hưởng mạnh mẽ đến quá trình hoạch định chính sách đối ngoại của các quốc gia Bối cảnh quốc tế, đặc biệt là tình hình an ninh thế giới trong thập niên đầu thế kỷ XXI có nhiều biến động phức tạp, khó lường với sự nổi lên của các trung tâm quyền lực mới và các mối đe dọa an ninh truyền thống, phi truyền thống Điều đó đòi hỏi các nước, khu vực trên thế giới phải liên kết, gắn bó chặt chẽ với nhau hơn nhằm đảm bảo lợi ích của

4

http://www.baomoi.com/My-An-Do-se-tro-thanh-nen-kinh-te-lon-thu-3-the-gioi/119/13249842.epi

mỗi quốc gia, cũng như đảm bảo và duy trì môi trường khu vực, quốc tế hòa bình, ổn định và phát triển

Mỹ tuy là siêu cường số một thế giới song cũng không thể tự mình giải quyết các vấn đề an ninh toàn cầu như vấn đề chống khủng bố quốc tế, vấn đề phổ biến vũ khí hạt nhân, vấn đề tự do hàng hải quốc tế,… Trong bối cảnh sức mạnh tổng hợp bị suy giảm tương đối, Mỹ càng phải liên kết chặt chẽ hơn với các nước đồng minh, đối tác nhằm đảm bảo các mục tiêu và lợi ích quốc gia của mình Chính quyền Obama đã triển khai chính sách ngoại giao thông minh, linh hoạt và có xu hướng đa phương thay thế chính sách ngoại giao đơn phương, chú trọng đến quân sự của Chính quyền G.W.Bush hiện không còn phù hợp với những thay đổi của tình hình quốc tế Những điều chỉnh trong chính sách đối ngoại của Chính quyền Obama đã chứng tỏ có hiệu quả trong việc thực hiện các mục tiêu khôi phục nền kinh tế, cải thiện hình ảnh, uy tín của Mỹ trên trường quốc tế và nhất là trong việc hình thành một liên kết quốc

tế rộng rãi, trong đó Ấn Độ được xác định là một nhân tố, một mắt xích quan trọng, nhằm ngăn chặn sự trỗi dậy của Trung Quốc

Đối với Ấn Độ, việc duy trì chính sách đối ngoại “không liên kết” trong một thời gian dài đã làm chậm quá trình vươn lên của Ấn Độ Đến thập niên đầu thế kỷ XXI, Ấn Độ mới có những chuyển hướng trong chính sách đối ngoại theo hướng đa liên kết5

Mối quan hệ với các quốc gia, các nước lớn trong khu vực và thế giới mà Ấn Độ thiết lập được thời gian này, trong đó nổi bật nhất là mối quan hệ với Mỹ, đã góp phần nâng cao uy tín và vị thế của Ấn

Độ Quan hệ Mỹ - Ấn Độ phát triển không chỉ giúp Ấn Độ bảo vệ tốt hơn các lợi ích và an ninh quốc gia, mà còn giúp nâng cao vai trò của Ấn Độ trong việc giải quyết các vấn đề khu vực và quốc tế Như vậy, chỉ đến khi Ấn Độ hòa nhập, bắt kịp xu thế toàn cầu hóa, khu vực hóa đang diễn ra mạnh mẽ trong đời sống quốc tế hiện nay, quốc gia này mới phát triển và dần chứng tỏ

5

Phần này được trình bày rõ trong mục 1.2.2 của Luận văn

được vị thế nước lớn của mình Điều đó cho thấy tính tất yếu và sự tác động mạnh mẽ của xu thế toàn cầu hóa, khu vực hóa đối với việc hoạch định chính sách đối ngoại của Ấn Độ

Cùng với xu thế Toàn cầu hóa và Khu vực hóa, xu thế hòa bình, hợp

tác và phát triển cũng là một xu thế nổi bật của các mối quan hệ song phương

và đa phương trên thế giới trong thập niên đầu của thế kỷ XXI

Xuất phát từ lợi ích chiến lược căn bản của mình, các cường quốc tiến hành điều chỉnh lại chính sách đối ngoại, xây dựng khuôn khổ quan hệ mới ổn định lâu dài, phát triển hệ thống an ninh quốc gia nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho nền kinh tế phát triển Vì thế, các nước lớn thường có xu hướng giải quyết những mâu thuẫn tranh chấp thông qua các biện pháp đối thoại, thỏa hiệp và tránh xung đột Quan hệ Mỹ - Ấn Độ cũng không nằm ngoài sự chi phối của xu thế trên

Nếu như dưới thời Chính quyền Clinton, Ấn Độ không được đánh giá cao trong chính sách Nam Á của chính quyền này thì sang thập niên đầu thế

kỷ XXI, mối quan hệ song phương này có những bước phát triển mạnh mẽ dựa trên cơ sở hòa bình, hợp tác, phù hợp với xu thế chung Cả hai nước đều thể hiện thiện chí bỏ qua những bất đồng trong quá khứ để thiết lập mối quan

hệ sâu sắc hơn trên tất cả các lĩnh vực Nhận thức của Mỹ về vai trò và vị thế của Ấn Độ trong khu vực và trên thế giới đã thay đổi Mỹ và Ấn Độ từ những nền dân chủ “xa lạ” đã trở thành “đồng minh tự nhiên”, chia sẻ những giá trị chung, có những lợi ích chiến lược tương đồng và cùng thúc đẩy xây dựng

“quan hệ đối tác chiến lược” Hai nước ngày càng có nhiều tiếng nói chung trong việc giải quyết các vấn đề an ninh khu vực và thế giới Mỹ ủng hộ Ấn

Độ giữ vai trò chủ chốt ở khu vực Nam Á và vươn lên thành một cường quốc toàn cầu, đồng thời coiẤn Độ là một “trụ cột” trong chiến lược xoay trục sang khu vực Châu Á - Thái Bình Dương (Châu Á –TBD) của mình

Về phần mình, Ấn Độ cũng khẳng định tầm quan trọng của mối quan

hệ Ấn Độ - Mỹ đối với sự trỗi dậy của Ấn Độ cũng như đối với vị thế, vai trò của Ấn Độ trong cấu trúc an ninh khu vực Mỹ và Ấn Độ cũng hợp tác chặt chẽ với nhau và với cộng đồng quốc tế trong việc đối phó và giải quyết các những thách thức an ninh mới, đồng thời thể hiện vai trò và trách nhiệm là những cường quốc thế giới

Bên cạnh xu thế toàn cầu hóa và xu thế hòa bình, hợp tác và phát triển

thì xu thế đa cực hóa cũng là một xu hướng nổi trội trong quan hệ quốc tế giai

đoạn này và có tác động chi phối đến sự phát triển quan hệ Mỹ - Ấn Độ, nhất

là trên lĩnh vực an ninh quân sự

Hình thành từ cuối thế kỷ XX, xu thế đa cực hóa trở nên rõ nét hơn trong thập niên đầu của thế kỷ XXI do sự suy giảm sức mạnh tổng hợp của

Mỹ và sự nổi lên mạnh mẽ của các cường quốc khác Giới chuyên gia nhận định rằng, việc Chính quyền George W Bush thực thi chính sách đơn phương trong tiếp cận với thế giới và sa lầy vào “cuộc chiến chống khủng bố toàn cầu” với những khoản chi phí quân sự khổng lồ đã làm suy giảm nghiêm trọng sức mạnh tổng hợp và uy tín chính trị của Mỹ Thêm nữa, cuộc khủng hoảng tài chính - kinh tế toàn cầu cuối năm 2008 thực sự là một cú giáng mạnh mẽ vào nền kinh tế Mỹ, chấm dứt trật tự thế giới đơn cực mà Mỹ đóng vai trò lãnh đạo Tổng thống kế nhiệm, ông Barack Obama đã và đang nỗ lực đưa ra nhiều chính sách cả về đối nội và đối ngoại nhằm khôi phục lại sức mạnh và uy tín của Mỹ Kết quả có thể chưa được đánh giá hết nhưng đã có

sự thay đổi trong cách tiếp cận thế giới của Mỹ theo hướng phù hợp với tình hình thế giới, đó là việc Tổng thống Barack Obama đã phải chấp nhận nguyên tắc trật tự thế giới đa cực và quan hệ đa phương, đưa ra chủ trương xây dựng

“trật tự thế giới đa đối tác” Giới phân tích quốc tế nhận định, với nước Mỹ, thập niên đầu tiên của thế kỷ XXI được ví như “thập niên địa ngục”, “thập niên của những ước mơ đổ vỡ”, “thập niên bị đánh mất” dưới tác động của

những biến cố tồi tệ6

hay có thể gọi là “con số 0 tròn trĩnh”7 Tuy nhiên, với các cường quốc khác, đây là một thập niên khá thành công trong nỗ lực vươn lên vị thế toàn cầu, trong đó nổi bật nhất là Trung Quốc và Ấn Độ

Kết thúc thập niên đầu thế kỷ XXI, Trung Quốc đã vượt qua Nhật Bản trở thành nền kinh tế lớn thứ hai trên thế giới Sự phát triển nhanh chóng của nền kinh tế cho phép Trung Quốc thực hiện chương trình hiện đại hóa quân

sự, nâng cao sức mạnh quốc phòng và trở thành cường quốc duy nhất có sức mạnh chiến lược có thể cạnh tranh với vai trò lãnh đạo thế giới của Mỹ Cùng với sự trỗi dậy của Trung Quốc, sự nổi lên của Ấn Độ cũng không kém phần

ấn tượng và có tác động đến cơ cấu địa chính trị thế giới Những thành tựu của nền kinh tế đã tạo đà phát triển cho tiềm lực quân sự của Ấn Độ Ấn Độ

sở hữu tên lửa vượt đại châu và có năng lực sản xuất vũ khí hạt nhân Đây là yếu tố quan trọng giúp Ấn Độ củng cố và gia tăng vị thế trong quan hệ quốc

tế, khẳng định uy tín và vai trò của mình trong việc giải quyết các vấn đề khu vực và thế giới, trở thành một nhân tố quan trọng trong việc đảm bảo tình trạng an ninh ổn định ở khu vực Nam Á, khu vực Châu Á-TBD và trên phạm

vi toàn cầu Với tiềm lực kinh tế và sức mạnh quân sự như hiện nay, Ấn Độ

nỗ lực chứng tỏ vị thế là một cực trong trật tự thế giới đa cực đang hình thành

Sức mạnh quân sự của Mỹ bị suy giảm trong khi các cường quốc đồng minh hoặc đối thủ giữ nguyên hoặc gia tăng đầu tư cho sức mạnh quân sự đã tác động đến vai trò lãnh đạo toàn cầu và sức mạnh quân sự vượt trội của Mỹ Với các cường quốc như Anh, Pháp, Đức, Nhật Bản và Ấn Độ, đây là những nước có quan hệ đối tác chiến lược ngày càng phát triển với Mỹ nên các cường quốc này không phải là mối đe dọa chiến lược đối với Mỹ, ít nhất là trong những năm tới Nga vẫn được xác định là đối thủ tiềm tàng của Mỹ và

đang trên đường khôi phục lại vị thế cường quốc lớn trên thế giới Song hiện nay, Nga chưa có đủ khả năng để thách thức vị thế lãnh đạo toàn cầu của Mỹ như trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh Hiện nay, Trung Quốc được xác định là đối thủ trực tiếp cạnh tranh với vai trò lãnh đạo thế giới của Mỹ Vì thế, Trung Quốc sẽ tận dụng tốt cơ hội này để nâng cao vị thế sức mạnh quân sự của mình, thu hẹp khoảng cách tiềm lực quân sự với siêu cường số một thế giới là Mỹ

Việc “các cực mới nổi” của thế giới tập trung chủ yếu ở khu vực Châu

Á – TBD và cạnh tranh ảnh hưởng lẫn nhau khiến cho tình hình khu vực diễn biến phức tạp, đồng thời tác động đến mối quan hệ giữa Mỹ và Ấn Độ Về cơ bản, các nước lớn trong khu vực đều coi nhau là những đối tác quan trọng, tuy không tránh khỏi những cạnh tranh gay gắt, nhưng mỗi nước có những mục tiêu khác nhau trong chính sách an ninh quốc phòng

Hiện nay, Mỹ, Nhật Bản và Ấn Độ đều có chung một mục tiêu là kiềm chế sức mạnh của Trung Quốc, còn Nga và Trung Quốc thống nhất với nhau

ở quan điểm chống lại sự can thiệp của sức mạnh quân sự Mỹ, đặc biệt là ở những khu vực thuộc phạm vi ảnh hưởng của những nước này Ấn Độ có quan hệ quân sự mật thiết với Nga, đối thủ cạnh tranh vị thế quân sự với Mỹ, còn Trung Quốc luôn tìm cách kiềm chế ảnh hưởng của Ấn Độ trong khu vực

Sự đan xen, chồng chéo những lợi ích và ảnh hưởng của các nước lớn đã đặt

an ninh khu vực trong tình trạng cân bằng song tiềm ẩn nhiều nguy cơ bất ổn

Mỹ và Ấn Độ cũng tranh thủ tính chất hai mặt hợp tác và cạnh tranh trong quan hệ giữa các nước lớn trong khu vực Châu Á - TBD như Trung Quốc, Nga, Nhật Bản để giành ưu thế trong mối quan hệ song phương

Với Ấn Độ, gia tăng quan hệ với các nước lớn khác trong khu vực sẽ giúp Ấn Độ hạn chế những ảnh hưởng tiêu cực trong mối quan hệ với Mỹ Với Mỹ, đây là một trong những biện pháp nhằm kiểm soát ảnh hưởng của

Ấn Độ Mặc dù, quan hệ Mỹ - Ấn Độ đang trên đà phát triển mạnh mẽ song giữa hai nước vẫn tồn tại những bất đồng và mâu thuẫn trong chính sách của

mỗi nước, như vấn đề quan hệ với Trung Quốc, vấn đề chống khủng bố hay quan hệ với Pakistan Lĩnh vực an ninh quân sự tuy có những bước phát triển song vẫn tồn tại nhiều rào cản pháp lý, đặc biệt là trong hoạt động nghiên cứu, trao đổi và buôn bán vũ khí công nghệ cao Về lâu dài, vì mục tiêu căn bản của hai nước mâu thuẫn nhau nên có thể sẽ dẫn tới sự kiềm chế lẫn nhau Mục tiêu của Ấn Độ là trở thành một cường quốc thế giới và có quan điểm về một trật tự thế giới đa cực Điều này khác biệt với mục tiêu bất biến của Mỹ là duy trì

vị thế siêu cường số một thế giới, ngăn chặn bất cứ cường quốc nào thách thức vị trí của Mỹ

Có thể thấy trong thập niên vừa qua, trong khi xu thế toàn cầu hóa, khu

vực hóa có tác động sâu sắc tới đời sống kinh tế thế giới, làm gia tăng sự phụ

thuộc lẫn nhau giữa các nền kinh tế thì quan hệ quốc tế chịu sự chi phối mạnh

mẽ của xu thế hòa bình, hợp tác và phát triển, xu hướng hình thànhtrật tự thế

giới đa cực được khắc họa rõ nét hơn Đây vừa là kết quả, cũng vừa là tác

nhân của sự cạnh tranh và kiềm chế lẫn nhau giữa các nước Những nỗ lực, tham vọng duy trì vai trò lãnh đạo thế giới của Mỹ và những nỗ lực phấn đấu

vì một thế giới đa cực cũng như quyết tâm khẳng định vai trò nước lớn của Trung Quốc, Nhật Bản, EU, Nga và Ấn Độ trong thời gian tới sẽ khiến cho quan hệ quốc tế trở nên phức tạp và khó dự đoán Tuy nhiên, có thể chắc chắn rằng, hai mặt hợp tác và cạnh tranh sẽ vẫn tiếp tục song hành trong đời sống quốc tế và được thể hiện qua những thăng trầm trong quan hệ giữa các cực

của trật tự thế giới mới, trong đó có quan hệ song phương Mỹ - Ấn Độ

1.1.2 Hai sự kiện quốc tế nổi bật

Trong thập niên đầu thế kỷ XXI xảy ra hai sự kiện lớn có tác động sâu sắc đến tình hình an ninh quốc tế và khu vực, đồng thời làm thay đổi chiều hướng phát triển của nhiều mối quan hệ, đặc biệt là trên lĩnh vực an ninh quân

sự, trong đó có quan hệ an ninh quân sự Mỹ - Ấn Độ

* Sự kiện tấn công khủng bố nước Mỹ ngày 11.9.2001

Các cuộc tấn công khủng bố ngày 11.9.2001 vào nước Mỹ đã làm chuyển hướng trọng tâm chiến lược toàn cầu của Mỹ, đồng thời tạo ra những bước ngoặt trong quan hệ quân sự của Mỹ với các nước, trong đó có Ấn Độ

Sự kiện 11.9 đã đem lại cả cơ hội và thách thức cho quan hệ an ninh quân sự Mỹ - Ấn Độ Trước đó, các cuộc đối thoại song phương giữa Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Mỹ là ông Talbott và Ngoại trưởng Ấn Độ Jaswant Singh đã đặt nền móng vững chắc cho quan hệ hai nước phát triển8 Vì vậy, ngay sau khi xảy ra sự kiện 11.9, Ấn Độ ngay lập tức đề nghị hỗ trợ cho các hoạt động chống khủng bố của Mỹ ở Nam Á như cho phép Mỹ tiếp cận các căn cứ không quân của Ấn Độ để tiếp nhiên liệu cho máy bay chiến đấu, cho phép máy bay Mỹ bay qua vùng trời Ấn Độ, hợp tác tình báo và cho phép các tàu chiến Mỹ tiếp cận các hải cảng của Ấn Độ Mặc dù khi đó, Mỹ có thái độ

do dự khi tiếp nhận sự giúp đỡ của Ấn Độ vì lo ngại mối quan hệ nhạy cảm giữa Ấn Độ và Pakistan song hành động đó của Ấn Độ đã nhận được những phản ứng tích cực từ phía Mỹ9

và là một động thái quan trọng để mở ra những bước tiến vượt bậc trong quan hệ Mỹ - Ấn Độ những năm sau

Tuy nhiên, sự kiện 11.9 đã làm chuyển hướng ưu tiên chiến lược của

Mỹ quan tâm đến sự “trỗi dậy” của Trung Quốc sang cuộc chiến toàn cầu chống lại chủ nghĩa khủng bố quốc tế Chiến lược chống khủng bố của Mỹ ưu tiên việc đối phó với những nơi bị nghi ngờ có lực lượng khủng bố ẩn náu, trong đó có chế độ Taliban ở Afghanistan Xét về yếu tố địa lý và giá trị chiến lược, Pakistan rõ ràng có vai trò quan trọng trong chiến dịch của Mỹ chống lại các tổ chức khủng bố Al Qaeda và Taliban Dù Ấn Độ gần như ngay lập tức

8 14 cuộc đối thoại song phương giữa Thứ trưởng Ngoại giao Mỹ Strobe Talbott và Bộ trưởng Ngoại giao Ấn

Độ Jaswant Singh từ tháng 6.1998đến tháng 9.2000 có ý nghĩa vô cùng quan trọng để thúc đẩy quan hệ giữa hai nước Thực ra, đây là lần đầu tiên, Mỹ sẵn sàng lắng nghe Ấn Độ và những mối quan ngại an ninh của nước này, bao gồm những lý do chiến lược bắt buộc Ấn Độ phải theo đuổi chương trình hạt nhân và vấn đề hợp tác tên lửa và hạt nhân Trung Quốc – Pakistan

9

Nội dung này sẽ được làm rõ trong chương 2

lên tiếng ủng hộ và đề nghị hợp tác với Mỹ trong cuộc chiến chống khủng bố thì việc làm đó cũng không đem lại cho Ấn Độ những lợi thế mà Pakistan có,

đó là một đường biên giới dài 2500 km với Afghanistan và mối quan hệ lâu dài chặt chẽ với Taliban Nhìn bề ngoài, Ấn Độ được coi là một đồng minh của Mỹ trong cuộc chiến chống khủng bố vì có kinh nghiệm trong việc đối phó với các cuộc tấn công của Jaish-e-Mohammad và Lashkar-I-Taiba vào tháng 12/2001 nhưng trên thực tế, chính quyền Bush đã từ chối sự giúp đỡ của Ấn Độ để có sự ủng hộ và tham dự của đồng minh then chốt Pakistan trong cuộc chiến chống khủng bố

Như vậy, rõ ràng là sự kiện 11.9 đã khôi phục lại tầm quan trọng chiến lược của Pakistan đối với Mỹ Mỹ đã coi Pakistan như một nước ở tuyến đầu trong cuộc chiến chống khủng bố do Mỹ phát động Quyết định hợp tác với Chính quyền Musharraf, chính quyền mà Ấn Độ coi là kẻ đỡ đầu của chủ nghĩa khủng bố, của Tổng thống Bush đã khiến cho giới hoạch định chính sách ở Ấn Độ thất vọng và nghi ngại sâu sắc về mối quan hệ Mỹ - Pakistan Chính quyền Bush đã chuyển từ chính sách nghiêng về Ấn Độ sang chính sách cân bằng giữa Ấn Độ và Pakistan Điều này rõ ràng đã kiềm chế sự phát triển của mối quan hệ an ninh quân sự giữa Mỹ và Ấn Độ Phải đến thời kỳ Tổng thống Obama, khi mà Mỹ nhận ra rằng Pakistan không thể giúp Mỹ giải quyết có hiệu quả vấn đề Afghanistan và Mỹ nhận thức đầy đủ hơn về vai trò của Ấn Độ ở khu vực thì quan hệ an ninh quân sự Mỹ - Ấn Độ mới thực sự có những bước đột phá cả về chiều rộng và chiều sâu

Tóm lại, sự kiện 11.9 đã đem lại cả những cơ hội và thách thức cho quan hệ an ninh quân sự Mỹ - Ấn Độ nhưng quan trọng hơn cả là thông qua

sự kiện này, cả Mỹ và Ấn Độ đều nhận thức sâu sắc thực tế rằng hai nước có một mối quan tâm chung và có nhu cầu mở rộng hợp tác chống chủ nghĩa khủng bố Hai nền dân chủ lớn vốn xa lạ nhau trong một thời gian dài cuối

cùng cũng bắt đầu xây dựng một quan hệ hợp tác tích cực trong lĩnh vực chủ chốt là an ninh quốc gia và quốc tế

* Cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008

Cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008 tuy không phải là cột mốc đánh dấu sự chuyển hướng trong quan hệ Mỹ - Ấn Độ song đây là một tác nhân có ảnh hưởng rất lớn đến quan hệ giữa hai cường quốc này, nhất là trên lĩnh vực thương mại và an ninh quân sự

Cuộc khủng hoảng tồi tệ nhất trong vòng bảy thập niên qua kể từ cuộc Đại suy thoái 1929-1933 đã tàn phá nghiêm trọng nền kinh tế Mỹ Mặc dù Chính phủ Mỹ đã tung ra nhiều gói kích thích kinh tế song tính từ giữa năm

2009 đến nay10, GDP của nước này chỉ đạt mức tăng trưởng trung bình là 2,2%, một trong những tỷ lệ thấp nhất trong lịch sử, tỷ lệ thất nghiệp của Mỹ

đã có lúc tăng lên mức hai con số11

và đẩy nền tài chính công của nước này rơi vào tình trạng nguy hiểm Tháng 8/2011, Quốc hội Mỹ đã phải nâng mức trần nợ công lên thêm gần 2,4 tỷ USD để tránh tình trạng Chính phủ Mỹ phải ngừng hoạt động vì vỡ nợ Đây cũng là lý do khiến hãng xếp hạng tín dụng Standard & Poor's lần đầu tiên hạ mức tín nhiệm đối với trái phiếu Chính phủ

Mỹ từ AAA xuống AA+ Thực trạng ảm đạm của nền kinh tế buộc Chính phủ

Mỹ phải điều chỉnh chính sách kinh tế trong đó có biện pháp cắt giảm chi tiêu công và mở rộng hợp tác kinh tế quốc tế hướng ra nhiều khu vực, tăng cường xuất khẩu nhằm tạo ra nhiều việc làm hơn Ở Châu Á, Ấn Độ tuy không tránh khỏi ảnh hưởng của cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu song tác động này chỉ là thứ phát và tương đối nhẹ Theo số liệu thống kê của Quỹ tiền tệ quốc

tế (IMF), GDP thực tế của Ấn Độ giảm từ 7,3% năm 2008 xuống còn 5,7% năm 200912 Tuy nhiên, kinh tế Ấn Độ đã nhanh chóng lấy lại đà tăng trưởng

10 Năm 2012 -thời điểm được coi là kết thúc khủng hoảng

11 Theo Bộ Lao động Mỹ, tỷ lệ thất nghiệp của nước này đã tăng lên 10,2% trong tháng 10/2009, mức cao nhất kể từ tháng 4/1983

12

CRS, India - U.S.Relations, CRS Report for Congress, October 27 2010, p29

của mình với GDP trong năm tài khóa 2010 là 7,4% và 8,5% trong năm 2011 Kết thúc quý II năm 2012, mặc dù bị hoạt động xuất khẩu của Ấn Độ bị ảnh hưởng bởi cuộc khủng hoảng nợ công nghiêm trọng ở khu vực sử dụng đồng tiền chung Châu Âu (Eurozone), song theo số liệu thống kê của nước này, GDP của Ấn Độ tăng 5,5% so với cùng kỳ năm trước, cao hơn dự đoán tăng 5,2% của các nhà kinh tế Bloomberg IMF dự báo GDP của Ấn Độ đến năm

2015 sẽ phát triển với tốc độ hơn 8%13

Đối với các doanh nghiệp Mỹ, thị trường khổng lồ với gần 1,2 tỷ dân của Ấn Độ có nhu cầu ngày càng cao về hàng hóa và dịch vụ thực sự là một miền đất hứa với tiềm năng to lớn Đối với Chính phủ Obama, “Ấn Độ không chỉ là một cường quốc đang nổi, mà thực sự đã là một cường quốc thế giới”

và quan hệ Mỹ - Ấn Độ sẽ là một trong các mối quan hệ “định hình thế kỷ XXI”14 Vì vậy, Mỹ kỳ vọng thúc đẩy quan hệ kinh tế với Ấn Độ sẽ giúp Mỹ nhanh chóng vượt qua khủng hoảng và tăng trưởng kinh tế Ngược lại, sự trỗi dậy mạnh mẽ của nền kinh tế Ấn Độ có sự đóng góp rất lớn từ quan hệ kinh tế của quốc gia này với Mỹ Theo số liệu thống kê của Chính phủ Mỹ, kim ngạch thương mại Mỹ - Ấn Độ đã tăng từ mức 5 tỷ USD năm 1990 lên 14 tỷ USD vào năm 2000 Đến năm 2008, Mỹ đã trở thành đối tác thương mại lớn nhất của Ấn Độ với kim ngạch thương mại hai chiều lên tới gần 50 tỷ USD15

Mặc dù bị ảnh hưởng từ cuộc khủng hoảng tài chính song kim ngạch thương mại của Ấn Độ với Mỹ vẫn tăng lên mức 66 tỷ trong năm tài chính 2010 –

201116 và phấn đấu nâng mức kim ngạch thương mại với Mỹ lên mức 100 tỷ trong năm 201217 Trong lĩnh vực đầu tư, Ấn Độ là một trong những nước đầu

tư nhiều nhất vào Mỹ, giúp tạo ra hàng nghìn việc làm mỗi năm cho người

13 Office of the Press Secretary, Background on United States - India Economic Relationship, November 06,

http://www.baomoi.com/Home/KinhTe/baocongthuong.com.vn/Quan-he-thuong-mai-cua-An-Do-voi-cac-17

http://www.tgvn.com.vn/Item/VN/thegioi/2012/7/BA33DFA21759DBA4/

dân Mỹ Ngược lại, Mỹ cũng là nước có số vốn FDI lớn thứ tư vào Ấn Độ Sự tăng trưởng mạnh mẽ của kim ngạch thương mại và hoạt động đầu tư sôi nổi chứng tỏ sự hội nhập ngày càng gia tăng giữa hai nền kinh tế Mỹ và Ấn Độ và nhu cầu khắc phục hậu quả cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008 của hai nước đã tạo cú hích mạnh cho sự phát triển quan hệ kinh tế Mỹ - Ấn Độ trong những năm vừa qua

Tuy nhiên, sự thay đổi lớn nhất trong quan hệ hai nước không phải là lĩnh vực kinh tế mà nằm ở lĩnh vực an ninh quân sự Mối quan hệ an ninh quân sự giữa hai nước phát triển mạnh mẽ dựa trên cơ sở sự hài hòa ngày càng tăng giữa các lợi ích của Mỹ và Ấn Độ, đặc biệt là những lợi ích ở khu vực từ Trung Đông đến Đông Nam Á Bên cạnh đó, chiến lược an ninh của

Mỹ cũng có những sự điều chỉnh do chịu tác động tiêu cực từ cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu

Ngân sách dành cho các hoạt động quân sự bị cắt giảm18, Lầu Năm Góc buộc phải cắt giảm chi tiêu bằng cách hạn chế mua sắm vũ khí, tinh giảm lực lượng, nỗ lực xây dựng một bộ máy quân sự tinh gọn hơn nhưng hiệu quả hơn Để đảm bảo cho mục tiêu chuyển trọng tâm chiến lược sang khu vực Châu Á- TBD trong bối cảnh ngân sách hoạt động bị cắt giảm, Mỹ thực hiện chiến lược củng cố quan hệ với các nước đồng minh lâu năm, tìm kiếm những đối tác mới để đảm bảo cân bằng sức mạnh ở khu vực và chia sẻ gánh nặng với Mỹ Và Ấn Độ được lựa chọn đặt vào vị trí “trụ cột” trong chính sách Châu Á – TBD của Mỹ Mỹ nhận thấy Ấn Độ có tiềm năng trở thành đối trọng của Trung Quốc trên tất cả các lĩnh vực kinh tế, sức mạnh quân sự và phạm vi ảnh hưởng ở khu vực Vì vậy, thúc đẩy quan hệ an ninh quân sự với

Ấn Độ phát triển sẽ đem lại lợi thế chiến lược cho Mỹ và cả Ấn Độ Phía Ấn

Độ cũng nhận thức rất rõ sự cần thiết phải hợp tác với Mỹ trên lĩnh vực an

18 Lầu Năm Góc ngày 26/1/2012 đã công bố kế hoạch ngân sách tài khóa 2013, theo đó sẽ cắt giảm chi tiêu

487 tỷ USD trong vòng 10 năm tới

ninh quân sự để đảm bảo an toàn cho các tuyến đường biển trên biển Ấn Độ Dương, một trong những ưu tiên cao nhất trong chương trình an ninh của Ấn

Độ, để cân bằng sức mạnh với Trung Quốc và khẳng định vai trò cường quốc của mình

Như vậy có thể nói, cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008 đã đem lại những cơ hội để Mỹ và Ấn Độ xích lại gần nhau hơn Quan hệ song phương Mỹ - Ấn Độ, đặc biệt là trên lĩnh vực an ninh quân sự, bước vào giai đoạn phát triển mới cả về lượng và chất

1.1.3 Sự trỗi dậy của Trung Quốc

Một nhân tố quan trọng khác có ảnh hưởng lớn đến quan hệ song phương Mỹ - Ấn Độ, đặc biệt là trên lĩnh vực an ninh quân sự, đó là sự trỗi dậy ngoạn mục của Trung Quốc trong thập niên đầu của thế kỷ XXI

Sự tăng trưởng liên tục ở mức cao của nền kinh tế trong hơn một thập niên đã giúp Trung Quốc vượt qua Nhật Bản chiếm giữ vị trí nền kinh tế lớn thứ hai thế giới và trở thành chủ nợ lớn nhất của Mỹ Mỹ hoan nghênh Trung Quốc phát triển kinh tế vì Mỹ có lợi ích rất lớn trong quan hệ kinh tế với Trung Quốc Tuy nhiên, việc Trung Quốc lợi dụng các mối quan hệ kinh tế để gia tăng ảnh hưởng chính trị đối với các nước và các khu vực khiến Mỹ quan ngại Tranh thủ thời gian Mỹ phải tập trung khôi phục nền kinh tế đang bị tàn phá nặng nề bởi cuộc khủng hoảng tài chính 2008 và vai trò dẫn dắt nền kinh

tế thế giới của Mỹ bị suy giảm, Trung Quốc đã thâm nhập và thúc đẩy giao thương với hầu hết các khu vực trên thế giới, từ Châu Á - khu vực kinh tế năng động nhất thế giới đến thị trường mới đầy tiềm năng như Châu Phi hay Liên minh Châu Âu (EU) - khu vực thương mại lớn nhất thế giới và cả Mỹ Latinh, khu vực “sân sau” của Mỹ Ở một số thị trường truyền thống, thậm chí

là những nước đồng minh thân cận của Mỹ như Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc đã vượt Mỹ trở thành đối tác thương mại lớn nhất của các nước này và

là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế của khu

vực Châu Á Khi cuộc khủng hoảng nợ công diễn ra ngày càng trầm trọng ở khu vực sử dụng đồng tiền chung Châu Âu Eurozone thì những khoản đầu tư của các công ty và Chính phủ Trung Quốc vào trái phiếu Chính phủ các các nước thuộc Eurozone có ý nghĩa quan trọng đối với sự tồn tại của Khu vực đồng tiền chung Châu Âu (Eurozone).Còn ở khu vực Châu Phi giàu tài nguyên, năm 2011 Trung Quốc vượt xa Mỹ về kim ngạch thương mại với Lục địa đen này19 Kinh tế Châu Phi có những chuyển biến tích cực trong thập niên qua chủ yếu là dựa vào nhu cầu nguyên liệu thô tăng mạnh và nguồn vốn đầu tư trực tiếp khổng lồ từ Trung Quốc Nhiều nước được hưởng lợi từ quan

hệ giao thương với Trung Quốc dần trở nên lệ thuộc nhiều hơn vào thương mại và đầu tư của nước này, vị thế chính trị của Trung Quốc theo đó được củng cố và ngày một gia tăng

Đồng thời, Trung Quốc cũng nỗ lực tham gia sâu rộng hơn vào các thể chế khu vực và đa phương, từ Liên Hợp Quốc, Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF), Ngân hàng Thế giới (WB) đến các tổ chức chính trị khu vực như Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) nhằm nâng cao vị thế của mình trong các tổ chức này Trung Quốc đang chứng tỏ là một nhân tố không thể thiếu trong việc giải quyết các vấn đề toàn cầu

Tuy nhiên, điều khiến Mỹ quan ngại hơn cả chính là sự lớn mạnh của quân đội Trung Quốc Trong hai thập niên vừa qua, sức mạnh quân sự của Trung Quốc liên tục được củng cố, trở thành một thế lực lớn mạnh tầm khu vực và ngày càng tăng khả năng triển khai tầm xa Theo số liệu chính thức được công bố, ngân sách quốc phòng Trung Quốc đã tăng 12,7% năm 2011

và 7,5% năm 201020, nhưng trong hai thập niên qua, tỷ lệ này thường xuyên

vượt quá 10% mỗi năm Tạp chí chuyên về Quốc phòng Jane’s Defense dự

19

Theo số liệu do Trung Quốc công bố, quan hệ thương mại giữa Trung Quốc và Châu Phi năm 2011 đạt mức

166 tỷ USD, cao gần gấp đôi so với 95,3 tỷ USD kim ngạch thương mại hai chiều Mỹ - Châu Phi trong cùng thời kỳ;

20 Ngân sách Quốc phòng Trung Quốc năm 2014 tăng 12,2%, trung-quoc-nam-2014-tang-122-313727.vov, 05/03/2014

http://vov.vn/thegioi/ngan-sach-quoc-phong-báo đến năm 2015, ngân sách quốc phòng của Trung Quốc sẽ tăng gấp đôi và

có thể lên tới 238,2 tỷ USD21 Tuy nhiên, giới chuyên gia quân sự cho rằng Trung Quốc không minh bạch về ngân sách quốc phòng thực sự của mình và chỉ ra rằng “ngân sách thực sự cao gấp khoảng hai lần” Ngày 4/3/2012, Trung Quốc thông báo ngân sách quốc phòng tăng 11,2%, thấp hơn so với năm 2011 Giới phân tích cho rằng, động thái trên của Trung Quốc nhằm giảm bớt lo ngại của Mỹ và khu vực về khả năng quân sự ngày càng mạnh của nước này Tuy Trung Quốc biện minh rằng chi phí dành cho quốc phòng của mình thấp hơn so với Mỹ và khẳng định sự đầu tư quân sự này chỉ mang tính chất tự vệ song Mỹ và các nước láng giềng của Trung Quốc vẫn hết sức quan ngại về động thái tăng cường sức mạnh quân sự của Trung Quốc, đặc biệt khi nước này công khai tìm mọi cách phát triển các phương tiện mở rộng tầm hoạt động quân sự và không giấu giếm tham vọng trở thành cường quốc trên mặt biển

Sự lớn mạnh về quân sự, đặc biệt của lực lượng hải quân Trung Quốc

và thái độ quyết liệt của Trung Quốc trong những tranh chấp chủ quyền biển đảo với một số nước ASEAN ở Biển Đông và với Nhật Bản ở Biển Hoa đã gây ra sự mất cân bằng và ổn định trong khu vực, khiến Mỹ hết sức lo ngại mặc dù Trung Quốc khẳng định không có ý định cạnh tranh sức mạnh quân sự với Mỹ Đây là lý do chính khiến Mỹ chuyển trọng tâm chiến lược sang khu vực Châu Á - TBD, thực hiện chiến lược tái cân bằng ở Châu Á

Các quốc gia Châu Á và nhiều nước trên thế giới lo lắng theo dõi cách thức “trỗi dậy hòa bình” của Trung Quốc Bởi theo chủ nghĩa hiện thực trong quan hệ quốc tế thì không có một cường quốc nào trong lịch sử “trỗi dậy” theo một cách thức hòa bình mà bản chất cố hữu của sự trỗi dậy đó là phá hủy trật tự thế giới đã được thiết lập trước đó Hầu hết các cường quốc trong khu

21Trung Quốc triển khai tàu sân bay tuần tra Biển Đông vào tháng 8 tới,

http://dantri.com.vn/the-gioi/trung-quoc-trien-khai-tau-san-bay-tuan-tra-bien-dong-vao-thang-8-toi-1331640937.htm, 09/03/2012

vực đều cảnh giác với sự trỗi dậy của Trung Quốc Nga mặc dù liên kết với Trung Quốc để đối phó Mỹ nhưng vẫn lo ngại ảnh hưởng ngày càng tăng của Trung Quốc ở Trung Á và Đông Bắc Á sẽ ảnh hưởng đến lợi ích của Nga ở khu vực này Còn Nhật Bản vốn có mối quan hệ ngoại giao không mấy suôn

sẻ với Trung Quốc nên lo ngại sự lớn mạnh của quân đội Trung Quốc sẽ tạo

ra mối đe dọa đối với an ninh quốc gia của Nhật Bản

Đối với Ấn Độ, sự trỗi dậy của Trung Quốc tiềm ẩn những mối quan ngại về an ninh cả trên bộ và trên biển Trên đất liền, hai quốc gia láng giềng này có những tranh chấp biên giới từ lâu vẫn chưa được giải quyết Thời gian qua, hạ tầng cơ sở được cải thiện của Trung Quốc tại Tây Tạng, với các doanh trại quân đội, các căn cứ không quân và tên lửa – đã khiến Trung Quốc trở nên quyết đoán hơn trên đường biên giới tranh cãi với Ấn Độ Bên cạnh đó, Trung Quốc vẫn tiếp tục ủng hộ Pakistan, quốc gia thù địch của Ấn Độ, tạo nên sức ép với nền an ninh quốc gia của Ấn Độ Trên vùng biển Ấn Độ Dương và vịnh Bengal, Trung Quốc cũng tích cực tăng cường sự hiện diện thông qua những dự án xây dựng cơ sở hạ tầng, cầu cảng thương mại hoặc quân sự với một số quốc gia trong khu vực Trung Quốc biện giải rằng sự hiện diện tại nhiều cảng biển quanh khu vực Ấn Độ Dương là vô hại đối với

Ấn Độ nhưng các nhà phân tích chiến lược Ấn Độ nhận định rằng, đây là những bước đi nằm trong chiến lược “chuỗi ngọc trai” của Trung Quốc nhằm kiềm chế Ấn Độ Những mối đe dọa trên đã khiến Ấn Độ nhận thấy cần phải

có phản ứng và hành động nhanh chóng để đối phó với một Trung Quốc cường quyền và đầy tham vọng Điều này chính là nhân tố thúc đẩy sự phát triển của quan hệ an ninh quân sự Mỹ - Ấn Độ

Rõ ràng, sự trỗi dậy của Trung Quốc là tác nhân quan trọng đưa Mỹ và

Ấn Độ xích gần nhau hơn bởi cả hai nước đều có chung một mục tiêu là ngăn chặn sự bá quyền của Trung Quốc ở Châu Á Đối với Mỹ, sự trỗi dậy đầy tham vọng và có tính hiếu chiến của Trung Quốc là trở ngại lớn trong quá

trình củng cố vị thế siêu cường số một thế giới, và đối với Ấn Độ, đó là sự quan ngại vì bị Trung Quốc kiềm chế và cạnh tranh ảnh hưởng trong khu vực Nhân tố Trung Quốc là một phần quan trọng trong chiến lược Nam Á của Mỹ,

vì thế khi nào “mối đe dọa Trung Quốc” còn tồn tại thì Ấn Độ vẫn được coi như một đối tác tự nhiên của Mỹ ở Nam Á

1.1.4 Tình hình khu vực Nam Á

Thập niên đầu thế kỷ XXI đã chứng kiến những chuyển biến sâu sắc về vai trò của khu vực Nam Á trong đời sống quốc tế Hiện nay, Nam Á đang ngày càng chứng tỏ ảnh hưởng mạnh mẽ của nó đối với các vấn đề quốc tế

Trên phương diện kinh tế, những thành tựu vượt bậc của nền kinh tế Ấn

Độ đóng vai trò đầu tàu thúc đẩy sự phát triển kinh tế của toàn khu vực, đưa Tiểu lục này trở thành khu vực tăng trưởng nhanh thứ hai trên thế giới, chỉ sau Trung Quốc Các nền kinh tế Nam Á dần bắt kịp với xu hướng hội nhập kinh tế thế giới, tích cực tham gia Hiệp hội Hợp tác Khu vực Nam Á (SAARC), diễn đàn chung của Tiểu lục này Sự hội nhập mạnh mẽ và hiệu quả đã đưa cộng đồng kinh tế Nam Á phát triển cả về quy mô, sự năng động

và khả năng ảnh hưởng trên phạm vi toàn cầu

Về phương diện chính trị, Nam Á ngày càng có vai trò và vị thế quan trọng trên trường quốc tế, khi mà tất cả các cường quốc lớn trên thế giới như

Mỹ, Liên minh Châu Âu (EU), Trung Quốc, Nhật Bản và Nga đều chú trọng thúc đẩy và mở rộng quan hệ với khu vực này Một minh chứng rõ ràng cho điều này là Nam Á với đại diện là Ấn Độ, đã chứng tỏ vai trò quan trọng không thể thiếu trong việc giải quyết các vấn đề toàn cầu mà thế giới phải đối mặt hiện nay như kiểm soát khí thải carbon hay những vấn đề về năng lượng, tài nguyên và an ninh lương thực, Ấn Độ đồng thời cũng thể hiện tầm quan trọng của mình trong việc tái thiết các thể chế quốc tế và là yếu tố quan trọng trong kiểm soát thương mại quốc tế mới, trong các thách thức về năng lượng

và môi trường

Nam Á đang có những bước chuyển đáng kể trong đời sống quốc tế và cũng là khu vực tập trung nhiều điểm nóng của thế giới, đồng thời là khu vực hội tụ một loạt các vấn đề và thách thức quan trọng liên quan đến chính sách đối ngoại của Mỹ như: chủ nghĩa khủng bố quốc tế, chủ nghĩa Hồi giáo quá khích, vũ khí hủy diệt hàng loạt, leo thang chiến tranh, sự thất bại của nhà nước, xây dựng quốc gia và tăng cường dân chủ hay vấn đề cân bằng quyền lực ở Châu Á, an ninh biển và sự nóng lên của trái đất Vì vậy, Nam Á được xác định là một bộ phận quan trọng trong chiến lược tái cân bằng khu vực Châu Á – TBD của Mỹ

Tuy nhiên, tình hình an ninh của khu vực Nam Á thường xuyên rơi vào tình trạng bất ổn mà nguyên nhân chủ yếu là vấn đề Kashmir và những bất đồng trong việc giải quyết vấn đề Afghanistan Cả hai vấn đề này đều liên quan trực tiếp đến Ấn Độ và Pakistan, hai quốc gia đóng vai trò chi phối trong khu vực và đều sở hữu vũ khí hạt nhân Nhưng mối quan hệ thù địch kéo dài hơn nửa thế kỷ qua giữa hai quốc gia này đã khiến cho việc giải quyết các vấn

đề trên gặp nhiều khó khăn Trong bối cảnh quan hệ giữa Ấn Độ với Mỹ và Trung Quốc đang dần được cải thiện, Pakistan được sử dụng như một lá bài

để Mỹ và Trung Quốc mặc cả với Ấn Độ Pakistan cũng lợi dụng quan hệ với

Mỹ và Trung Quốc để cạnh tranh vị thế với Ấn Độ trong khu vực khiến cho tình hình an ninh khu vực Nam Á càng trở nên phức tạp hơn Bên cạnh đó, khu vực Nam Á và phần lãnh hải ở đây được Trung Quốc xác định là một nội dung trọng yếu trong chiến lược gồm hai phần của Trung Quốc là an ninh năng lượng và phát triển các vùng miền phía Tây của Trung Quốc Sự ổn định

ở khu vực Nam Á là một sự đảm bảo quan trọng cho môi trường an ninh ở phía Tây và Tây Nam của Trung Quốc Do đó, Trung Quốc không ngừng mở rộng ảnh hưởng của mình trong khu vực Điều này tạo nên sự cạnh tranh ảnh hưởng ngày càng tăng giữa Mỹ và Trung Quốc

Để củng cố ảnh hưởng và gia tăng can dự ở khu vực Nam Á, đồng thời đối phó với sự mở rộng ảnh hưởng ngày càng lớn của Trung Quốc ở khu vực này, Mỹ đã thực hiện nhiều nỗ lực chính trị, ngoại giao và kinh tế ở khu vực Nam Á như: trực tiếp tham gia vào công cuộc ổn định an ninh tại Pakistan và Afghanistan, chống lại các nguy cơ khủng bố và tôn giáo cực đoan trong khu vực và xuyên quốc gia, trở thành quan sát viên của SAARC, ủng hộ và thúc đẩy sự hội nhập kinh tế trong khu vực cũng như tích cực hỗ trợ Nam Á hội nhập với các khu vực xung quanh Bên cạnh đó, Mỹ chú trọng thúc đẩy quan

hệ đối tác chiến lược lâu dài với Ấn Độ Vì với vai trò là đầu tàu kinh tế và là quốc gia có khả năng chi phối lớn trong khu vực, Ấn Độ là một nhân tố quan trọng, có ảnh hưởng quyết định đến quá trình xây dựng một khu vực Nam Á hòa bình, ổn định và thịnh vượng

Ấn Độ cũng có chung lợi ích với Mỹ trong việc đảm bảo an ninh và thúc đẩy kinh tế khu vực Nam Á phát triển Việc xây dựng và thúc đẩy một Nam Á hòa bình, ổn định và phát triển có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với quá trình vươn lên của Ấn Độ Hơn thế, trong những năm qua, nhằm cải thiện mối quan hệ giữa hai quốc gia đối tác chiến lược quan trọng của Mỹ ở khu vực, Mỹ đã giữ thái độ trung lập đối với các cuộc xung đột giữa Ấn Độ và Pakistan Động thái này của Mỹ đã giải tỏa phần nào những nguy cơ an ninh

mà Pakistan tạo ra đối với Ấn Độ, đồng thời khiến cho hai nước trên thiện chí hơn trong việc thúc đẩy tiến trình hòa bình song phương và nỗ lực giải quyết các vấn đề an ninh khu vực

Sự gặp gỡ trong mục tiêu và lợi ích của Mỹ và Ấn Độ ở khu vực Nam Á

đã tạo động lực cho quan hệ song phương Mỹ - Ấn Độ phát triển Với nỗ lực của cả hai bên trong thời gian vừa qua, quan hệ song phương giữa hai cường quốc đã phát triển lên một tầm cao mới Tuy nhiên, trước đời sống quốc tế phức tạp và nhiều biến động hiện nay đòi hỏi Mỹ và Ấn Độ cần củng cố hơn nữa mối quan hệ song phương nhằm đạt được những mục tiêu và lợi ích chung