Vận dụng phương pháp chỉ số trong phân tích tình hình biến động năng suất, sản lượng lúa vụ mùa ở xã mai lâm năm 2007 với năm 2005

phân tích sự biến động ấy, ảnh hưởng của các nhân tố tới sự biến độn ấy… Và đây cũng là lý doem chọn đề tài: “Vận dụng phương pháp chỉ số trong phân tích tình hình biến động năng suất, s

có thể thay thế được Khoảng 40 % số lao động ở Việt Nam đang tham gia vào hoat động nôngnghiệp Đảm bảo an ninh lương thực là mục tiêu phấn đấu của đất nước, góp phần ổn địnhchính trị, phát triển nền kinh tế, đã đưa nước ta trở thành nước đứng thứ 2 thế giới về xuất khẩugạo.

Chính vì vậy, việc thống kê một cánh chính xác, nắm bắt được ảnh hưởng của các nhân tốtới năng suất, sản lượng lúa cũng như biến động của chúng đóng một vai trò rất quan trọngtrong chiến lược phát triển kinh tế xã hội của Việt Nam nói chung và xã Mai Lâm nói riêng

Là công cụ không thể thiếu được trong hoạt động nghiên cứu và công tác thực tiễn, cho nênthống kê đã trở thành môn học cần thiết trong hầu hêt các ngành đào tạo Trong các chuyênngành khối kinh tế- xã hội, Lý thuyết thống kê là một môn khoa học cơ sở bắt buộc có vị tríxứng đáng với thời gian đáng kể Trong thống kê có nhiều phương pháp phân tích tình hìnhbiến động của một hiện tượng kinh tế xã hội nói chung và của một ngành kinh tế hoặc ngànhsản phẩm nói riêng Nhưng một phương pháp quan trọng và thường được sử dụng rộng rãi nhất

là phương pháp chỉ số

Chỉ số được vận dụng trong phân tích kinh tế và kinh doanh với vai trò cung cấp thông tinphản ánh sự biến động và mối liên hệ giữa các hiện tượng nghiên cứu Chỉ số là phương phápkhông những có khả năng nêu lên biến động tổng hợp của hiện tượng phức tạp mà còn có thể

phân tích sự biến động ấy, ảnh hưởng của các nhân tố tới sự biến độn ấy… Và đây cũng là lý do

em chọn đề tài: “Vận dụng phương pháp chỉ số trong phân tích tình hình biến động năng suất, sản lượng lúa vụ mùa ở xã Mai Lâm năm 2007 với năm 2005.” làm đề án môn học của

mình Mục đích chủ yếu của đề án là thông qua những phân tích, đánh giá về sự của năng suất,sản lượng lúa ở xã Mai Lâm nói riêng để từ đó rút ra những bài học và định hướng phát triển,góp phần vào sự phát triển của đát nước

Do còn nhiều hạn chế về kiến thức và sự hiểu biết, nên trong đề tài, em không thể tránh khỏinhững thiếu sót Sự đóng góp ý kiến của thầy cô là sự giúp đỡ rất lớn để em có thể hoàn thành

đề án của mình

Em xin chân thành cảm ơn cô giáo Th.S:Phạm Mai Anh đã nhiệt tình giúp đỡ em hoànthành đề án môn học này!

Ví dụ: sản lượng lúa vụ mùa của xã Mai Lâm năm 2007 so với năm 2005 bằng 100.3%( hay

1.003 lần) là chỉ số biểu hiện quan hệ so sánh giữa sản lượng lúa vụ mùa của xã Lâm qua hainăm

2 Tác dụng

Như đã nói ở trên chỉ số là chỉ tiêu biểu hiện mối quan hệ so sánh giữa hai mức độ của mộthiện nghiên cứu So sánh hai mức độ đó theo không gian và thời gian Theo thời gian thì nghiêncứu sự biến động của mức độ hiện tượng qua thời gian Theo không gian thì nghiên cứu sự khácbiệt, chênh lệch về mức độ hiện tượng qua không gian

Phân tích tình hình thực hiện kế hoach về các chỉ tiêu kinh tế cho phép xác định vai trò vàảnh hưởng biến động của các nhân tố khác nhau đối với sự biến động của hiện tượng phức tạpđược cấu thành từ nhiều nhân tố

II Các loại chỉ số và cách tính

Căn cứ vào phạm vi tính toán có hai loại chỉ số tương ứng với việc nghiên cứu hai loại chỉtiêu chất lượng và số lượng Căn cứ vào việc thiết lập quan hệ so sánh theo thời gian hay khônggian thì có hai loại chỉ số là chỉ số phát triển và chỉ số không gian Cụ thể có các loại chỉ số sau:

1 Chỉ số đơn

Chỉ số đơn( hay còn gọi là chỉ số cá thể) là loại chỉ số nghiên cứu sự biến động về một chỉ tiêu nào đó của đơn vị , từng phần tử của hiện tượng phức tạp.

1.1.Chỉ số phát triển

Chỉ số phát triển biểu hiện quan hệ so sánh giữa hai mức độ của hiện tượng ở hai thời giankhác nhau

1.1.1 Chỉ số phát triển năng suất

Biểu hiện quan hệ so sánh giữa hai mức năng suất lúa của địa phương ở hai thời kỳ

iw: là chỉ số đơn phát triển năng suất

w1: năng suât lúa ở địa phương kỳ nghiên cứu

w0: năng suất lúa ở địa phương kỳ gốc

Chỉ số đơn năng suất phản ánh biến động năng suất lúa của địa phương kỳ nghiên cứu sovới kỳ gốc

Ví dụ: Tình hình về năng suất lúa vụ mùa ở thôn Thái Bình xã Mai Lâm qua hai năm như

sau:

Bảng 1: Năng suất lúa vụ mùa thôn Thái Bình năm 2005 và 2007

(Nguồn: UBND xã Mai Lâm)

Chỉ số đơn năng suất:

= 1.044lần (hay 104.4%)

Như vậy năng suất lúa vụ mùa ở thôn Thái Bình xã Mai Lâm năm 2007 bằng 104.4% (tăng4.4%) so với năm 2005

if: chỉ số đơn phát triển diện tích

f1: diện tích lúa ở địa phương kỳ nghiên cứu

f0: diện tích lúa ở địa phương kỳ gốc

Chỉ số đơn diện tích phản ánh biến động về diện tích lúa của địa phương kỳ nghiên cứu sovới kỳ gốc

Ví dụ: Tình hình về diện tích lúa vụ mùa thôn Du Ngoại xã Mai Lâm năm 2005 và 2007

5 6

iq: chỉ số đơn phát triển sản lương

q1: sản lượng lúa ở địa phương kỳ nghiên cứu

q0: sản lượng lúa ở địa phương kỳ gốc

Chỉ số đơn sản lượng phản ánh biến động về sản lượng lúa của địa phương kỳ nghiên cứu sovới kỳ gốc.

Ví dụ: Tình hình về sản lượng lúa vụ mùa ở thôn Thái Bình xã Mai Lâm qua hai năm như sau: Bảng 3: Sản lượng lúa vụ mùa thôn Thái Bình năm 2005 và 2007

iw(A/B): chỉ số đơn năng suất giữa hai địa phương A và B

wA: năng suất lúa của địa phương A

wB: năng suất lúa của địa phương B

Năng suất( tạ/ha) 46.069 45.902

(Nguồn: UBND xã Mai Lâm – xã Đông Hội)

Thay số liệu ở bảng 4 vào công thức trên ta có:

B

A B

069 46

=1.004 lần(hay 100.4%)Nhận xét: Qua kết quả tính toán cho thấy sản lượng lúa vụ mùa ở xã Mai Lâm bằn 100.4%( hay hơn 0.4%) so với xã Đông Hội năm 2007

i / : chỉ số đơn diện tích của hai địa phương A và B

fA: diện tích của địa phương A

fB: diện tích của địa phương B

Ví dụ: Tình hình diện tích lúa vụ mùa của xã Mai Lâm và xã Đông Hội năm 2007 như sau:

Bảng 5: Diện tích lúa vụ mùa ở xã Mai Lâm và xã Đông Hội năm 2007

(Nguồn: UBND xã Mai Lâm – xã Đông Hội)

Thay số liệu ở bảng 5 vào công thức trên ta có:

7.185

2.193

B

A B

Kết quả tính toán cho thấy diện tích lúa vụ mùa của xã Mai Lâm bằng 104% (hay hơn 4%)

so với xã Đông Hội năm 2007

iq(A/B): chỉ số đơn sản lượng giữ hai địa phương A và B

qA: sản lượng lúa của địa phương A

qB: sản lượng lúa của địa phương B

Ví dụ: Tình hình về sản lượng lúa vụ mùa ở xã Mai Lâm và xã Đông Hội năm 2007 như

sau:

Bảng 6: Sản lượng lúa vụ mùa ở xã Mai Lâm và xã Đông Hội năm 2007

(Nguồn: UBND xã Mai Lâm – xã Đông Hội)

Thay số liệu ở bảng 6 vào công thức trên ta được:

B

A B

589 8900

= 1.001 lần( hay 100.1%)

Nhận xét: Kết quả tính toán cho thấy sản lượng lúa vụ mùa ở xã Mai Lâm bằng 100.1%(hayhơn 0.1%) so với xã Đông Hội năm 2007

1.3.Chỉ số kế hoạch

Chỉ số kế hoạch biểu hiện tình hình thực hiện kế hoạch đối với từng chỉ tiêu

Khi thiết lập và tính các chỉ số tổng hợp phân tích kế hoạch đối với các chỉ tiêu nghiên cứu,việc lựa chọn quyền số cần căn cứ vào đặc điểm dữ liệu và mục đích nghiên cứu

: chỉ số đơn kế hoạch năng suất

wk: năng suất kế hoạch

I : chỉ số đơn thực hiện kế hoạch năng suất

w1: năng suất thực tế năm nghiên cứu

wk: năng suất kế hoạch

Ví dụ: Tình hình năng suất lúa vụ mùa của xã Mai Lâm như sau:

Bảng 7: Năng suất lúa vụ mùa ở xã Mai Lâm

(Nguồn: UBND xã Mai Lâm)

Thay số liệu ở bảng 7 vào công thức trên ta được:

- chỉ số kế hoạch năng suất

02 1 06 44

93 44

07 46

i : chỉ số đơn kế hoạch diện tích

fk: diện tích lúa kế hoạch

f : diện tích lúa kỳ nghiên cứu

fk: diện tích lúa kế hoạch

Ví dụ: Tình hình diện tích lúa vụ mùa ở xã Mai Lâm như sau:

Bảng 8: Diện tích lúa vụ mùa ở xã Mai Lâm

(Nguồn: UBND xã Mai Lâm)

Thay số liệu ở bảng 8 vào công thức trên ta có:

- chỉ số kế hoạch diện tích

972 0 4 201

8 195

2 193

Ví dụ: Tình hình sản lượng lúa vụ mùa ở xã Mai Lâm như sau:

Bảng 9: Sản lượng lúa vụ mùa ở xã Mai Lâm

(Nguồn: UBND xã Mai Lâm)

Thay số liệu từ bảng 9 ta được:

- chỉ số kế hoạch sản lượng

003 1 739 8872

702 8896

589 8900

Chỉ số tổng hợp là loại chỉ số nghiên cứu sự biến động về một chỉ tiêu nào đó của nhiều đơn vị, nhiều phận tử của hiện tượng phức tạp.

Vì nghiên cứu tổng hợp của hiện tượng phức tạp nên ta dùng quyền số để quy đổi Quyền sốnày được cố định ở tử số và mẫu số trong khi tính toán Thông thường khi nghiên cứu chỉ tiêuchất lượng thì quyền số là chỉ tiêu số lượng và được cố định ở kỳ báo cáo Và khi nghiên cứuchỉ tiêu số lượng thì quyền số là chỉ tiêu chất lượng và được cố định ở kỳ gốc Trong thực tếmột chỉ tiêu chất lượng( hay chỉ tiêu khối lượng) có nhiều chỉ tiêu số lượng có liên quan.Chonên việc lựa chọn chỉ tiêu nào để nghiên cứu là tùy thuộc mục đích nghiên cứu

1 1

f w

f w

w1: năng suất lúa ở địa phương kỳ nghiên cứu

w0: năng suất lúa ở địa phương kỳ gốc

Muốn nghiên cứu biến động chỉ số của nhân tố năng suất thì năng suất lúa của từng địaphương ở hai kỳ phải được tổng hợp theo cùng một diện tích gieo trồng lúa

Chênh lệch giữa tử số và mẫu số phản ánh lượng tăng( giảm) năng suất lúa chung của địaphương do ảnh hưởng biến động của năng suất lúa từng vùng

Ví dụ: Tình hình về năng suất và sản lượng lúa vụ mùa ở xã Mai Lâm qua hai năm như sau:

Bảng 10: Năng suất và sản lượng xã Mai Lâm năm 2005 và 2007

Năng

suất

Diệntích

Năngsuất

Diệntích(tạ/ha) (ha) (tạ/ha) (ha)

(Nguồn: UBND xã Mai Lâm)

Nghiên cứu về sự biến động năng suất lúa vụ mùa ở xã Mai Lâm qua hai năm

1 1

f w

f w

984 8514

589 8900

=1.045 lần(hay 104.5%)

Như vậy, nhìn chung năng suất lúa vụ mùa của các thôn trong xã Mai Lâm năm 2007 bằng104.5%( tăng 4.5%) so với năm 2005

1 1 1

1 1 0

1 1 1

0

1 1

1

f w i

f w f

w w w

f w f

w

f w

I

w w

Chỉ số trên được gọi là chỉ số trung bình điều hoà, vì nó có dạng giống số trung bình điềuhoà

Nếu đặt:





1 1

1 1

f w





1 1

1 1

1 w f

i

f w I

w

201 8516

589 8900

I

w

957 0

1 1 0

1

f w

f w Q

Q

I Q

Trong đó:

IQ: là chỉ số tổng hợp sản lượng của cả vùng

Q1: sản lượng lúa của cả vùng kỳ nghiên cứu

Q0: sản lượng lúa của cả vùng kỳ gốc

w1: năng suất lúa của địa phương kỳ nghiên cứu

w0: năng suất lúa của địa phương kỳ gốc

f1: diện tích lúa của địa phương kỳ nghiên cứu

f0: diện tích lúa của địa phương kỳ gốc

Chỉ số tổng hợp sản lượng phản ánh biến động chung sản lượng lúa của toàn vùng hay cho

cả nước

Ví dụ: Tình hình về năng suất và sản lượng lúa vụ mùa ở xã Mai Lâm qua hai năm như sau:

1 1 0

1

f w

f w Q

Q

739 8872

589 8900

=1.003 lần( hay 100.3%)

Như vậy, sản lượng lúa vụ mùa ở xã Mai Lâm năm 2007 bằng 100.3%(tăng 0.3%) so vớinăm 2005

2.2.Chỉ số kế hoạch

Chỉ số kế hoạch biểu hiện tình hình thực hiện kế hoạch đối với từng chỉ tiêu

Khi thiết lập và tính các chỉ số tổng hợp phân tích kế hoạch đối với các chỉ tiêu nghiên cứu,việc lựa chọn quyền số cần căn cứ vào đặc điểm dữ liệu và mục đích nghiên cứu

2.2.1 Chỉ số kế hoạch năng suất

0

f w

f w

: chỉ số kế hoạch năng suất

wk: năng suất kế hoạch

w0: năng suất kỳ gốc

f0: diện tích kỳ gốc

Về quyền số được chọn ở đây là kỳ gốc cho biết với điều kiện giả định như kỳ gốc thì năngsuất lúa kỳ nghiên cứu sẽ tăng lên bao nhiêu so với kỳ gốc

2.2.2 Chỉ số thực hiện kế hoạch năng suất

f w

f w I

I : chỉ số thực hiện kế hoạch năng suất

w1: năng suất thực tế năm nghiên cứu

wk: năng suất kế hoạch

f1: diện tích năm nghiên cứu

Quyền số được chọn ở đây là năng suất thực tế kỳ nghiên cứu có thể phản ánh được đúngđiều kiện sản xuất thực tế của địa phương trong kỳ nghiên cứu

Ví dụ: Tình hình năng suất lúa vụ mùa ở xã Mai Lâm năm 2007 như sau

Bảng 12: Thực hiện kế hoạch vụ mùa xã Mai Lâm năm 2007

Năng

suất

Diệntích

Kếhoạch

Thực tế

Năngsuất

Năngsuất

Diệntích(tạ/ha) (ha) (tạ/ha) (tạ/ha) (ha)

(Nguồn: UBND xã Mai Lâm)

Thay số liệu ở bảng 12 vào công thức ta được:

Chỉ số kế hoạch năng suất





0 0

0

f w

f w

I w k

739 8872

411 9460

f w

f w

I

k

017 8681

589 8900

1.Khái niệm và tác dụng

1.1.Khái niệm và cấu thành hệ thống chỉ số

Hệ thống chỉ số là một dãy các chỉ số có liên hệ với nhau, hợp thành một phương trình cânbằng

Hệ thống chỉ số thường được vận dụng để phân tích mối liên hệ giữa các chỉ tiêu trong quátrình biến động, trong nghiên cứu kinh tế, nhiều chỉ tiêu tổng hợp có thể được cấu thành từnhững nhân tố liên quan thể hiện dưới dạng phương trình kinh tế và chính mối quan hệ đó là cơ

sở để thiết lập hệ thống chỉ số

Chỉ số doanh thu = chỉ số giá chỉ số lượng hàng tiêu thụ

Chỉ số toàn bộ phản ánh sự biến động của hiện tượng phức tạp do ảnh hưởng của tất cả cácnhân tố cấu thành Theo các ví dụ trên thì chỉ số doanh thu và chỉ số sản lượng là các chỉ số toànbộ.

Chỉ số nhân tố phản ánh ảnh hưởng biến động của từng nhân tố đối với sự biến động củahiện tượng phức tạp, đối với hệ thống chỉ số phân tích sản lượng thì chỉ số năng suất và chỉ sốdiện tích là các chỉ số nhân tố

1.2.Tác dụng của hệ thống chỉ số

Xác định vai trò và mức độ ảnh hưởng của các nhân tố đối với sự biến động của hiện tượngđược cấu thành từ nhiều nhân tố Trong đó, ảnh hưởng của từng nhân tố được biểu hiện bằng sốtương đối hoặc tuyệt đối

Căn cứ vào so sánh ảnh hưởng của các nhân tố có thể đánh giá được nhân tố nào có tácdụng chủ yếu đối với sự biến động chung nhằm phân tích mối liên hệ giữa các hiện tượng trongquá trình biến động và giải thích được nguyên nhân cơ bản đối với sự biến động của hiện tượng.Dựa vào hệ thống chỉ số có thể nhanh chóng xác định được một chỉ số khác trong hệ thốngchỉ số

2.Phương pháp xây dựng hệ thống chỉ số

2.1.Hệ thống chỉ số liên hoàn hai nhân tố

Các nhân tố cấu thành một hiện tượng phức tạp đều cùng biến động, do đó để nghiên cứuảnh hưởng của từng nhân tố phải giả định các nhân tố lần lượt biến động Thứ tự phân tích cácnhân tố trong hệ thống chỉ số được xác định chủ yếu thông qua việc phân biệt các nhân tố chấtlượng hay số lượng

Một chỉ tiêu tổng hợp có bao nhiêu nhân tố thì có bấy nhiêu chỉ số nhân tố.Chỉ số toàn bộbằng tích của các chir số nhân tố và có mẫu số của các chỉ số nhân tố đứng trước giống với tử

số của chỉ số nhân tố đứng sau Do đó, sự kết hợp của các chỉ số nhân tố hình thành một dãy cácchỉ số liên tục, khép kín và bảo đảm quan hệ cân bằng Chênh lệch tuyệt đối giữa tử số và mẫu

số của chỉ số toàn bộ bằng tổng các chênh lệch tuyệt đối giữa tử số và mẫu số của các chỉ sốnhân tố

Đối với chỉ số nhân tố chất lượng thông thường sử dụng quyền số là nhân tố số lượng kỳnghiên cứu và với chỉ số nhân tố số lượng sử dụng quyền số là nhân tố chất lượng kỳ gốc

1 0 1

0

1 1 0

0

1 1 0

1

f w

f w f

w

f w f

w

f w Q

Q1: sản lượng lúa của cả vùng kỳ nghiên cứu

Q0: sản lượng lúa của cả vùng kỳ gốc

w1: năng suất lúa của địa phương kỳ nghiên cứu

w0: năng suất lúa của địa phương kỳ gốc

f1: diện tích lúa của địa phương kỳ nghiên cứu

f0: diện tích lúa của địa phương kỳ gốc

Về số tuyệt đối:

             



Q w1f1 w0 f0 w1f1 w0f1 w0 f1 w0f0

Ví dụ: Trở lại ví dụ ở bảng 10 để phân tích biến động tổng sản lượng lúa vụ mùa của xã Mai

Lâm năm 2007 so với năm 2005 do ảnh hưởng của hai nhân tố:

-năng suất lúa w

-diện tích gieo trồng lúa f

Thay số từ bảng 10 vào công thức trên ta được:

1 0 1

0

1 1 0

0

1 1 0

1

f w

f w f

w

f w f

w

f w Q

Q

I Q

 IQ =

739 8872

984 8514 8514.984

589 8900 8872.739

8900.589





755 357 739

8872

605 385 739

Sản lượng lúa vụ mùa ở xã Mai Lâm năm 2007 bằng 1.003 lần( tăng 0.3%) hay tăng 27.859

tạ so với năm 2005 là do ảnh hưởng của hai nhân tố:

Thứ nhất là do năng suất lúa tăng 4.5% làm cho sản lượng lúa tăng 4.3% tương ứng tăng385.605 tạ

Thứ hai là do diện tích lúa năm 2007 giảm so với 2005 làm cho sản lượng lúa giảm 4% haygiảm 357.755 tạ

Như vậy, sản lượng lúa vụ mùa ở xã Mai Lâm năm 2007 tăng so với 2005 chủ yếu là do sựtăng lên của sản lượng lúa